Георги Райков, Радка Люцканова, "Читалище "Петър Янев"

 

Embed or link this publication

Description

хроника, документалистика

Popular Pages


p. 1

×ÈÒÀËÈÙÅ ”ÏÅÒÚÐ ßÍÅ” ÊÐÀÉÌÎÐÈÅ Ñúñòàâèòåëè: ÃÅÎÐÃÈ ÐÀÉÊÎÂ, ÐÀÄÊÀ ËÞÖÊÀÍÎÂÀ, ÌÀÐÈß ÏÅÒÐÎÂÀ

[close]

p. 2

© ×ÈÒÀËÈÙÅ “ÏÅÒÚÐ ßÍÅ” - ÊÐÀÉÌÎÐÈÅ © Ñúñòàâèòåëè: Ãåîðãè Ðàéêîâ, Ðàäêà Ëþöêàíîâà, Ìàðèÿ Ïåòðîâà Áúëãàðñêà, ïúðâî èçäàíèå ISBN-10: 954-9306-82-8 ISBN-13: 978-954-9306-82-8 Èçäàòåëñòâî ËÈÁÐÀ ÑÊÎÐÏ Áóðãàñ, 2006

[close]

p. 3

Êðàéìîðèå - ïðèñòàí íà áåæàíöè ÊÐÀÉÌÎÐÈÅ – ÏÐÈÑÒÀÍ ÍÀ ÁÅÆÀÍÖÈ Êðàéìîðèå ñ îñíîâàíèå ìîæå äà ñå íàðå÷å ïðèñòàí íà áåæàíöè îò Èçòî÷íà Òðàêèÿ. Ñëåä Ìåæäóñúþçíè÷åñêàòà âîéíà è ïîäïèñâàíåòî íà òàêà íàðå÷åíèÿ Áóêóðåùêè ìèðåí äîãîâîð íà 28 þëè 1913 ãîäèíà áúëãàðñêèòå çåìè â Èçòî÷íà Òðàêèÿ îòíîâî ïîïàäàò â ðúöåòå íà òóðöèòå. Áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå â òåçè çåìè å ïîäëîæåíî íà îïóñòîøèòåëåí îãúí è æåñòîêà ñå÷. Íüîéñêèÿò ìèðåí äîãîâîð ñëåä Ïúðâàòà ñâåòîâíà âîéíà îò 27 íîåìâðè 1919 ãîäèíà îòíåìà íåñïðàâåäëèâî ìíîãî áúëãàðñêè òåðèòîðèè, ñðåä êîèòî è Áåëîìîðñêà Òðàêèÿ è óñêîðÿâà ðàçîðåíèåòî íà òðàêèéñêèòå áúëãàðè òàì. Ñ ïðèíóäà è íåâèæäàíà æåñòîêîñò áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå å ïðèíóäåíî äà íàïóñíå ñ ìúêà ðîäíèòå ñè ìåñòà îò òåçè òåðèòîðèè, äà èçîñòàâè äîìîâåòå ñè, íèâèòå è èìóùåñòâîòî ñè è äà òúðñè ñïàñåíèå â ïî-ñèãóðíè ìåñòà âúâ âúòðåøíîñòòà íà Áúëãàðèÿ. Íà þã îò Áóðãàñ, áëèçî äî “Ïîäà”, â íàñåëåíàòà ìåñòíîñò “Êàôêà”, íàìèðàò ïðèñòàí îòíà÷àëî îòäåëíè ñåìåéñòâà îò Èçòî÷íà Òðàêèÿ, ïîåëè ïúòÿ íà ñïàñåíèåòî: îò Äàÿ Êàäúí, îò Äåëè Þíóñ, îò Òàðôà, îò ×èíàê÷à. Êúì òåçè ïúðâè çàñåëíèöè-áåæàíöè îò Èçòî÷íà Òðàêèÿ ñå ïðèñúåäèíÿâàò è íîâè – îò Äåðêîñ. Îáùèÿò áðîé äîñòèãà äî 91 áåæàíñêè ñåìåéñòâà âñå îò ñåëèùàòà íà ×àòàëäæàíñêà îêîëèÿ â Èçòî÷íà Òðàêèÿ. Ìÿñòîòî íå å èçáðàíî ñëó÷àéíî, òúðñåíî å äà èìà ïîìèíúê çà ïðåïèòàíèå: ãðàäúò Áóðãàñ å áëèçî, áëèçî ñà Ìàíäðåíñêîòî åçåðî è ìîðåòî, â òàçè ìåñòíîñò ñå íàìèðà è ÷èôëèêà “Êàôêà”, ñîáñòâåíîñò íÿêîãà íà áîãàò òóð÷èí, ñëåä Îñâîáîæäåíèåòî çàêóïåí îò Òåîäîð Òîäîðîâ – èçâåñòåí ïîëèòèê è ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë íà Áúëãàðèÿ. 3

[close]

p. 4

×èòàëèùå “Ïåòúð ßíåâ” - Êðàéìîðèå Êàðòà íà Áóðãàñêèÿ çàëèâ è ïîëóîñòðîâ “Êàôêà”. Îòíà÷àëî íàñåëåíàòà ìåñòíîñò “Êàôêà”, êúäåòî ñå óñòàíîâÿâàò áåæàíöèòå îò Èçòî÷íà Òðàêèÿ, íÿìà ñòàòóò íà ñåëèùå. Çàñåëâàíåòî å íàáúðçî è íåïëàíîìåðíî. Áåæàíöèòå îáèêíîâåíî æèâåÿò â íàáúðçî ïðèãîòâåíè ïîñòðîéêè, â êèðïè÷åíè êúùè èëè â ñëàìåíè ïëåâíèöè. Íàèìåíîâàíèåòî íà ïîëóîñòðîâ “Êàôêà”, ñúîòâåòíî è íà ìåñòíîñòòà “Êàôêà”, èäâà îò õàðàêòåðà íà áðåãà, íîñ ñúñ ñòðúìåí áðÿã: “ñëèçàì, ïðèñòèãàì äî, ñòèãàì” (“700 íàèìåíîâàíèÿ îò Áúëãàðñêîòî ×åðíîìîðèå”, Òðèôîí Òðèôîíîâ, Âàðíà 2003). Èìà è äðóãî ïðåäïîëîæåíèå: åäèíñòâåíèÿò êëàäåíåö çà âîäîñíàáäÿâàíå â òàçè ìåñòíîñò å áèë èçïîëçâàí îò ðóñêèòå âîéñêè, íàðå÷åíè òîãàâà “êàôêàçè” (îò Êàâêàç) ïî âðåìå íà Êðèìñêàòà âîéíà (18531856), ïîëóîñòðîâúò è ìåñòíîñòòà ñà ïðèåëè òîâà èìå “Êàôêà”.  êðàÿ íà 20-òå è íà÷àëîòî íà 30-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê 42 500 áåæàíñêè ñåìåéñòâà â Áúëãàðèÿ ïîëó÷àâàò ò.íàð. áåæàíñêè çàåì, îòïóñíàò ñúñ ñúäåéñòâèåòî íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå. Ñ åäíà ÷àñò îò òîçè çàåì ñå ïîñòðîÿâàò ò.íàð. “øàðîíñêè êúùè”, íà èìåòî íà ÷îâåêà, ôèíàíñèðàë òîâà íà÷èíàíèå. Äðóãà ÷àñò îòè4

[close]

p. 5

Êðàéìîðèå - ïðèñòàí íà áåæàíöè âà çà îçåìëÿâàíåòî íà áåæàíöèòå ñ îáðàáîòâàåìà çåìÿ. Ñðåä ïîëó÷èëèòå “øàðîíñêè çàåì” ñà è çàñåëíèöèòå â ìåñòíîñòòà “Êàôêà”. Íî òîâà íå ïðîìåíÿ òåæêàòà èì áåæàíñêà ñúäáà: îñâåí äà îáðàáîòâàò ñîáñòâåíàòà ñè çåìÿ, ÷àñò îò êîÿòî å ãîðèñòà è òðÿáâà äà ñå ïðåâúðíå â îáðàáîòâàåìà, òå òúðñÿò ïðåõðàíà è íà äðóãè ìåñòà – â çåëåí÷óêîâèòå ãðàäèíè êðàé Áóðãàñ, â êàìåíîëîìíèòå, ÷ðåç ðèáîëîâà â áëàòàòà è ìîðåòî è íàé-âå÷å â ÷èôëèêà “Êàôêà”, êîéòî ïðåç 1938 ãîäèíà å âå÷å ïîä Ä-ð Íèêîëàé Íèêîëàåâ êàòî ÷èôëèê÷èÿ â ñòîïàíñòâî “Êàôêà”. ïðÿêîòî óïðàâëåíèå íà Íèêîëàé Íèêîëàåâ (1887-1960) – çåò íà Òåîäîð Òîäîðîâ, âèäåí ïîëèòèê è äâà ïúòè ìèíèñòúð. “Ñòîïàíèñâàíåòî íà èìîòà áåøå ïðèìèòèâíî, äîõîäíîñòòà ìó ñúâúðøåíî ñëàáà – åäâà ïîêðèâàøå ðàçíîñêèòå – ïèøå Íèêîëàé Íèêîëàåâ âúâ “Ôðàãìåíòè îò ìåìîàðè”, Ñîôèÿ 1994 – íèâèòå áÿõà ëîøî îáðàáîòâàíè, ïàñèùåòî áåøå ïîêðèòî ñ òðúíè è áóðåíè, à ãîðàòà ïîñòîÿííî áåøå îïóñòîøàâàíà îò îêîëíèòå ñåëÿíè”. Ñ Óêàç ¹162 îò 8 àïðèë 1934 ãîäèíà íàñåëåíàòà ìåñòíîñò “Êàôêà” âå÷å ïîëó÷àâà ñòàòóò íà ñåëèùå, êîåòî çàïî÷âà äà ñå íàðè÷à ñåëî Íàäåæäà. Íîâèÿò ñòàòóò ïðîìåíÿ îáëèêà íà áåæàíñêîòî ñåëèùå: èçãðàæäà ñå òóõëåíà ïîñòðîéêà â ìåñòíîñòòà “Êàðàíòèíàòà” çà ó÷èëèùå, çàïî÷âà ñå Íèêîëàé Ìóòàô÷èåâ ñúñ ñèíà ñè ñðåä ïëàíîìåðíîòî èçãðàæäàíå íà øàêúùèòå òèï “øàðîíêè”. 5

[close]

p. 6

×èòàëèùå “Ïåòúð ßíåâ” - Êðàéìîðèå ðîíñêèòå êúùè – åäíîòèïíè, îáîñîáÿâàò ñå óëèöèòå è ïëîùàäà, â äîëíèÿ êðàé íà ñåëîòî ñå ïîñòðîÿâà íîâà, ïî-ìàñèâíà ñãðàäà çà ó÷èëèùå, êîåòî íîñè èìåòî íà ãîëåìèÿ ñèí íà Òðàêèÿ – Àíòèì I – Àòàíàñ Ìèõàéëîâ ×àëúêîâ, ðîäîì îò Ëîçåíãðàä. Ïðåç 1939 ãîäèíà ñå îñíîâàâà è ÷èòàëèùåòî, êîåòî âúçêðåñÿâà èìåòî íà äðóã ãîëÿì ñèí íà Èçòî÷íà Òðàêèÿ – Ïåòúð ßíåâ. Òúé êàòî ñòàðèÿò êëàäåíåö “Êàôêà” îñòàâà äàëå÷ îò ñåëîòî, ïðàâè ñå îïèò äà ñå ðåøàò è ïðîáëåìèòå ñ âîäîñíàáäÿâàíåòî ñ äâà íîâè êëàäåíåöà, íåïîñðåäñòâåíî äî ìîðñêèÿ áðÿã. Ïðîìåíèòå ñëåä 1944 ãîäèíà ñå îòðàçÿâàò áëàãîòâîðíî âúðõó îáëèêà íà ñåëî Íàäåæäà. Çàïî÷âà åëåêòðèôèêàöèÿòà íà ñåëîòî. Ïîñòðîÿâà ñå è íîâà ñãðàäà çà ÷èòàëèùåòî ñ òåàòðàëåí ñàëîí, êúäåòî ñå ïîìåñòâà è êìåòñòâîòî. Ïðàâÿò ñå îïèòè çà ðåøàâàíå ïðîáëåìèòå íà âîäîñíàáäÿâàíåòî ñ ïîñòðîÿâàíåòî íàé-íàïðåä íà öèìåíòîâ ðåçåðâîàð íà ïëîùàäà. Ñëàãà ñå íà÷àëîòî íà ðåäîâíà àâòîáóñíà âðúçêà ñ Áóðãàñ. Ñ Óêàç ¹949 îò 8 äåêåìâðè 1949 ãîäèíà ñåëî Íàäåæäà ñå ïðåèìåíóâà íà ñåëî Êðàéìîðèå. Ïîäîáðÿâà ñå è ìàòåðèàëíîòî ïîëîæåíèå íà êðàéìîðöè. Åäíà ÷àñò ïðîäúëæàâàò äà îáðàáîòâàò çåìèòå ñè äî âêëþ÷âàíåòî èì ïðåç 50-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê â ÒÊÇÑ “Õðèñòî Áîòåâ” – Áóðãàñ. Äðóãà ÷àñò ñà ðèáîëîâöè – â áëàòàòà, ïî ãðèáîâåòå è äàëÿíèòå íà “×åðíîìîðñêè ðèáîëîâ”, òðåòè ðàáîòÿò â çàâîäèòå è ïðîìèøëåíèòå ïðåäïðèÿòèÿ íà Áóðãàñ, à ÷åòâúðòè ñà ñåçîííè ðàáîòíèöè â áëèçêîòî ÄÇÑ “Êðàéìîðèå”. Êàìåíîëîìíèòå ñúùî ïîåìàò ãîëÿìà ÷àñò îò ðàáîòíàòà ìúæêà ðúêà íà ñåëîòî. Çàïî÷âà ñòðîèòåëñòâî íà íîâè êúùè, áëàãîóñòðîÿâàíåòî íà óëèöèòå, ðåøàâà ñå ïðîáëåìà çà âîäîñíàáäÿâàíåòî. Îñúùåñòâÿâà ñå ðåäîâíà åæåäíåâíà âðúçêà ñ Áóðãàñ. Ñ Óêàç ¹3182 îò 27 íîåìâðè 1987 ãîäèíà ñåëî Êðàéìîðèå å îáîñîáåíî êàòî êâàðòàë íà Áóðãàñ. Ïðåç ïîñëåäíèòå äåñåòèëåòèÿ êâàðòàë Êðàéìîðèå – Áóðãàñ ñå óòâúðæäàâà êàòî ïðèâëåêàòåëíî ìÿñòî çà ðàçâèòèåòî íà âúòðåøåí è ìåæäóíàðîäåí òóðèçúì. 6

[close]

p. 7

Ïåòúð ßíåâ - äîñòîéíèÿò ñèí íà Èçòî÷íà Òðàêèÿ ÏÅÒÚÐ ßÍÅ – ÄÎÑÒÎÉÍÈßÒ ÑÈÍ ÍÀ ÈÇÒÎ×ÍÀ ÒÐÀÊÈß ×èòàëèùåòî â êâàðòàë “Êðàéìîðèå” – Áóðãàñ íîñè èìåòî íà Ïåòúð ßíåâ – åäèí ðîäîëþáèâ áúëãàðèí, äîñòîéíèÿò ñèí íà Èçòî÷íà Òðàêèÿ. Ïåòúð ßíåâ å ðîäåí îêîëî 1870 ãîäèíà â ñåëî Äåëè Þíóñ – ×àòàëäæàíñêà îêîëèÿ, Èçòî÷íà Òðàêèÿ. Ñåëîòî å íåãîëÿìî, ñ îêîëî 150 êúùè, ðàçïîëîæåíî êðàé Äåðêîñêîòî åçåðî. Íîâèòå ìó çàñåëíèöè ñà ïðåäèìíî îò ×èðïàí è ×èðïàíñêèÿ êðàé – òðóäîëþáèâè áúëãàðè, êîèòî ïðåäèìíî îáðàáîòâàò çåìÿ. Ñðåä òÿõ å è äÿäî Èâàí ×èðïàíëèÿòà ñ èçâåñòíèòå ñè ñèíîâå Ïåòúð è ßíè ×îðáàäæèèâàíîâè. Ñåìåéñòâîòî, â êîåòî èçðàñòâà Ïåòúð ßíåâ å ïàòðèàðõàëíî, Ïåòúð ßíåâ ×èðïàíëèåâ ñúñ çäðàâ áúëãàðñêè äóõ. Áàùà ìó (1870-1909) ßíè ×îðáàäæèèâàíîâ å çàìîæåí çåìåäåëåö è ðîäîëþáèåòî ìó å äîñòîåí ïðèìåð çà ìíîãîáðîéíàòà ÷åëÿä. Ðîäîëþáèâîòî ÷óâñòâî íà ìàëêèÿ Ïåòúð ñå îôîðìÿ îùå, êîãàòî å ó÷åíèê â íà÷àëíèòå êëàñîâå. Òîãàâà, ïðåç çèìàòà íà 1878 ãîäèíà, íàñòúïâàùèòå êúì Öàðèãðàä ðóñêè âîéñêè ïðåìèíàâàò 7

[close]

p. 8

×èòàëèùå “Ïåòúð ßíåâ” - Êðàéìîðèå ïðåç ñåëî Äåëè Þíóñ è çà êðàòêî âîåííèÿò ùàá ñå óñòàíîâÿâà â ðîäíàòà ìó êúùà. Î÷àêâàíåòî îò áëèçêàòà ïîáåäà å ãîëÿìî. Ðàäîñòòà îò ïîäïèñâàíåòî íà ìèðíèÿ äîãîâîð â Ñàí Ñòåôàíî íà 3 ìàðò 1878 ãîäèíà å íåîïèñóåìà. Ðàçòúðñâàùî å è ðàçî÷àðîâàíèåòî îò Áåðëèíñêèÿ äîãîâîð, ñïîðåä êëàóçèòå íà êîãîòî Áúëãàðèÿ ñå ðàçïîêúñâà è Ìàêåäîíèÿ è Îäðèíñêà Òðàêèÿ îòíîâî îñòàâàò ïîä ðîáñòâî. Âñè÷êî òîâà îòåêâà â ñúðöåòî íà ìàëêîòî ìîì÷å è îïðåäåëÿ áúäåùèÿ ïúò íà Ïåòúð ßíåâ êàòî ðîäîëþáåö è ïîñëåäîâàòåëåí áîðåö çà íàöèîíàëíî è äóõîâíî îñâîáîæäåíèå íà Èçòî÷íà Òðàêèÿ. Ïåòúð ßíåâ çàâúðøâà Ñîëóíñêàòà ãèìíàçèÿ, ïðî÷óòàòà ïî îíîâà âðåìå Ñîëóíñêà ìúæêà ãèìíàçèÿ – ðîäîëþáèâî ãíåçäî íà áúëãàð÷åòà. Âìåñòî äà ñòàíå òúðãîâåö, ïî íàñòîÿâàíå íà Áúëãàðñêàòà Åêçàðõèÿ â Öàðèãðàä å íàçíà÷åí çà ó÷èòåë â ðîäíîòî ñè ñåëî Äåëè Þíóñ. Íî ìëàäèÿò ó÷èòåë äàñêàë Ïåòúð íå îñòàâà ñàìî â êëàñíèòå ñòàè íà ðîäíîòî ñè ñåëî. Íîùåì òîé ïîåìà è êúì ñúñåäíèòå ñåëà, çà äà îáó÷àâà òàéíî ïî êúùèòå íà áúëãàðñêî ïèñìî è ÷åòìî ñèíîâåòå è äúùåðèòå íà îòðóäåíèòå áúëãàðè îò òîçè ðàéîí.  ðàïîðò îò Äåëè Þíóñ ñ äàòà 30 þíè 1902 ãîäèíà Ïåòúð ßíåâ ñúîáùàâà íà Áúëãàðñêàòà Åêçàðõèÿ â Öàðèãðàä çà ðåçóëòàòèòå îò ó÷åáíàòà 1901-1902 ãîäèíà: óñïÿë å äà èçãîíè ãðúöêèÿ ó÷èòåë è äà îòâîðè áúëãàðñêî ó÷èëèùå; ó÷åáíèòå çàíÿòèÿ çàïî÷íàëè íà 24 ñåïòåìâðè ñ 28 äåöà, ïðåç ì. íîåìâðè ñ.ã. âå÷å èìàëî 38 äåöà, ÷àñò îò êîèòî ñà îò ñåëî ×èíàê÷à; ñëåä Ðîæäåñòâî Õðèñòîâî ïðèåë îùå 2 ó÷åíèêà îò ×èíàê÷à. Îñâåí òîâà îòêðèë è çàáàâà÷íèöà çà äåöà. Ó÷åáíàòà ãîäèíà íå ñà çàâúðøèëè óñïåøíî ñàìî 2 ìîì÷åòà îò ïúðâî îòäåëåíèå, åäíî ìîìè÷å è åäíî ìîì÷å îò âòîðî îòäåëåíèå è åäèí ó÷åíèê îò ÷åòâúðòî îòäåëåíèå. Èçïèòèòå â êðàÿ íà ó÷åáíàòà ãîäèíà ñå ïðîâåëè îò 30 ìàé äî 2 þíè. Îò çàáàâà÷íèöàòà â ïúðâî îòäåëåíèå ïðåìèíàëè îáùî 9 äåöà – 6 ìîì÷åòà è 3 ìîìè÷åòà è ò.í. Ïî-êúñíî, ïàê ïî íàñòîÿâàíå íà Áúëãàðñêàòà Åêçàðõèÿ â Öàðèãðàä Ïåòúð ßíåâ å íàçíà÷åí çà ó÷èëèùåí èíñïåêòîð íà âñè÷êè áúëãàðñêè ó÷èëèùà â ×àòàëäæàíñêà îêîëèÿ – èçêëþ÷èòåëíî îòãîâîðíà è ðîäîëþáèâà çàäà÷à. 8

[close]

p. 9

Ïåòúð ßíåâ - äîñòîéíèÿò ñèí íà Èçòî÷íà Òðàêèÿ Ðàïîðò îò Ïåòúð ßíåâ äî Áúëãàðñêàòà Åêçàðõèÿ â Öàðèãðàä. (Öåíòðàëåí äúðæàâåí àðõèâ - Ñîôèÿ, Ô 246 ê, îï.1, à.å. 209, ë 154) Ñ áëàãîäàðíîñò êúì ïðîô. Åëåíà Ñòàòåëîâà è Âåëè÷êà Òàíêîâà çà ïðåäîñòàâÿíåòî íà òîçè äîêóìåíò. 9

[close]

p. 10

×èòàëèùå “Ïåòúð ßíåâ” - Êðàéìîðèå Íàöèîíàëíèÿò è äóõîâíèÿò ãíåò â Îäðèíñêà Òðàêèÿ òåãíå íàä áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå â êðàÿ íà ÕIÕ è íà÷àëîòî íà ÕÕ âåê. Çàñèëâà ñå ãðúöêàòà àñèìèëàòîðñêà ïîëèòèêà, óâåëè÷àâà ñå áðîÿ íà ãúð÷ååùèòå ñå áúëãàðè. Ïîòúïêàíè ñà ïðàâàòà íà áúëãàðñêàòà Ïðàâîñëàâíà öúðêâà ñëåä ôåðìàíà çà ðåøàâàíåòî íà öúðêîâíèÿ âúïðîñ ïðåç 1870 ãîäèíà. Áúëãàðñêèòå ñâåùåíèöè è ó÷èòåëè ñà îáâèíåíè â ïðåäàòåëñòâî êúì òóðñêàòà âëàñò, êàòî ñà îêàçâàëè ïîìîù íà ðóñêèòå âîéñêè. Èñêàíèÿòà ïðåä Âèñîêàòà ïîðòà çà íåçàâèñèìà áúëãàðñêà öúðêâà è îáîñîáåíè áúëãàðñêè ó÷èëèùà ñðåùàò îçëîáëåíèåòî íà òóðñêèòå âëàñòè, îñîáåíî ñëåä Àïðèëñêîòî âúñòàíèå îò 1876 ãîäèíà è Ðóñêî-òóðñêàòà âîéíà îò 18771878 ãîäèíà. Ãðúöêàòà ïàòðèàðøèÿ â Öàðèãðàä è ìíîãî âèñøè ãðúöêè ÷èíîâíèöè îò ìåñòíèòå ìåäæëèñè (ñúâåòè) ðàçïàëâàò òàçè âðàæäà.  òàêàâà îáùåñòâåíî-ïîëèòè÷åñêà îáñòàíîâêà òðÿáâà äà ðàáîòè Ïåòúð ßíåâ çà íàöèîíàëíîòî ñàìîîñúçíàâàíå è äóõîâíîòî èçâèñÿâàíå íà áúëãàðèòå îò Èçòî÷íà Òðàêèÿ. Ïåòúð ßíåâ íàñî÷âà âíèìàíèåòî ñè è êúì êìåòîâå è ïúðâåíöè â áúëãàðñêèòå îáùèíè çà ñïèðàíå íà äåöàòà îò ãðúöêèòå ó÷èëèùà. Öåëòà å ÿñíà – ïîðàäè ëèïñà íà ó÷åíèöè äà ñå çàêðèÿò ãðúöêèòå ó÷èëèùà â ìíîãî ñåëèùà è ïî òîçè íà÷èí äà ñå çàñèëè íàòèñêà çà ïîëó÷àâàíåòî íà ò.íàð. “áåðàòè” (ðàçðåøåíèÿ îò òóðñêèòå âëàñòè çà îòêðèâàíå íà áúëãàðñêè ó÷èëèùà). Îñâåí ñ îòêðèâàíåòî íà íîâè áúëãàðñêè ó÷èëèùà Ïåòúð ßíåâ ñå çàåìà è ñ ìîäåðíèçèðàíåòî íà îáðàçîâàíèåòî. Òàêà íàïðèìåð â ñåëî ×èíàê÷à – íàé-ãîëÿìîòî ñåëî â ×àòàëäæàíñêà îêîëèÿ ñ 290 êúùè ñúñ çàñåëíèöè îò Ôàêèÿ, ó÷àñòâà ñúñ ñâîè ñðåäñòâà ïðè îñíîâàâàíåòî íà ò.íàð. “êëàñè÷åñêî ó÷èëèùå” ñ ïàíñèîí çà ìîìè÷åòà è ìîì÷åòà. Èäåÿòà å ñ ïîâèøàâàíå êà÷åñòâîòî íà îáðàçîâàíèåòî äà ñå ïîäãîòâÿò ó÷èòåëè çà áúëãàðñêèòå ó÷èëèùà, ÷èéòî íåäîñòèã â òåçè ñåëèùà å îñåçàòåëåí. Òðÿáâà äà ñå ðàáîòè óïîðèòî è ïîñëåäîâàòåëíî â òîâà îòíîøåíèå. Ïåòúð ßíåâ å è ñðåä íàé-âñåîòäàéíèòå áîðöè çà íåçàâèñèìà áúëãàðñêà öúðêâà, êàòî ÷ëåí íà öúðêîâíèòå íàñòîÿòåëñòâà çà ïðîãîíâàíåòî íà ãðúöêèòå ñâåùåíèöè è èçâúðøâàíå íà áîãîñëóæå10

[close]

p. 11

Ïåòúð ßíåâ - äîñòîéíèÿò ñèí íà Èçòî÷íà Òðàêèÿ íèå ïðåä îëòàðà íà öúðêîâíî-ñëàâÿíñêè åçèê. Áúëãàðñêîòî ðîäîëþáèâî äåëî â Èçòî÷íà Òðàêèÿ ñðåùà îáà÷å îæåñòî÷åí îòïîð îò ñòðàíà íà ãðúöêèÿ äóõîâåí êëèð, Öàðèãðàäñêàòà ïàòðèàðøèÿ è ãðúöêèòå ïëàòåíè àãåíòè-íàöèîíàëèñòè. Òå ïðåäñòàâÿò áúëãàðñêîòî ðîäîëþáèâî äåëî êàòî ðåâîëþöèîííî ñúçàêëÿòèå. Òîçè îòïîð ñå çàñèëâà ñëåä Èëèíäåíñêî-Ïðåîáðàæåíñêîòî âúñòàíèå ïðåç 1903 ãîäèíà. Ìíîãî áúëãàðñêè ó÷èòåëè-ðîäîëþáöè ñà àðåñòóâàíè è õâúðëåíè â çàòâîðà. Ñðåä òÿõ å è Ïåòúð ßíåâ. Íî ïîä çàñòúïíè÷åñòâîòî íà Åêçàðõ Éîñèô è àíãëèéñêèÿ ïîñëàíèê â Öàðèãðàä ΑÊîíúð, å îñâîáîäåí. “Ïîäèð îáåä ïðè ñàðàçàìèíà (Âåëèêèÿò âåçèð) – îòáåëÿçâà íà 22 (26) àïðèë, ÷åòâúðòúê Åêçàðõ Éîñèô â äíåâíèêà ñè – áëàãîäàðèõ ìó çà îñâîáîæäàâàíåòî íà Ïåòúð ßíåâ îò ×àòàëäæà. Òîé ìè êàçà, ÷å â Îäðèíñêèÿ âèëàåò èìàëî ãðúöêè ÷åòè, ÷å âçåëè ìåðêè (è) ùå ãè èç÷èñòÿò.” Çàâúðíàë ñå â ðîäíîòî ñè ñåëî Ïåòúð ßíåâ íå ñïèðà ñâîÿòà ðîäîëþáèâà äåéíîñò.  ñúùîòî âðåìå ãðúöêèòå íàöèîíàëèñòè÷åñêè ÷åòè îáèêàëÿò Îäðèíñêèÿ âèëàåò è òîðìîçÿò áúëãàðèòå. Èçâúðøâàò ñå óáèéñòâà, ïðàâÿò ñå ïðåäóïðåæäåíèÿ.  òåõíèòå ÷åðíè ñïèñúöè ïîïàäà è Ïåòúð ßíåâ. Ñëåä ïðåäóïðåæäåíèÿòà äà ñïðå ñâîÿòà ðîäîëþáèâà äåéíîñò ñðåä áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå, òå èçïúëíÿâàò ñâîÿòà çàêàíà: èç÷àêâàò ãî êðàé ñåëî Äåëè Þíóñ è íàåìíè óáèéöè ãî ïðîñòðåëâàò íà êîíÿ. Ïîãðåáåíèåòî ìó å èçðàç íà ïðèçíàòåëíîñòòà íà áúëãàðèòå îò ðîäíîòî ìó ñåëî è îêîëíèòå ñåëà çà âñåîòäàéíîòî ìó äåëî. Áåæàíöèòå îò Èçòî÷íà Òðàêèÿ, êîèòî ñå çàñåëâàò â ìåñòíîñòòà “Êàôêà” è âñúùíîñò îñíîâàâàò ñåëî Êðàéìîðèå, äúëáîêî ñêúòâàò â ñúðöåòî ñè êàòî ñêúïîöåíåí äàð çà ïîêîëåíèÿòà èìåòî íà Ïåòúð ßíåâ. Ñêðîìåí ïàìåòíèê ïðåä ÷èòàëèùåòî â êâ. Êðàéìîðèå – Áóðãàñ, äåëî íà ñêóëïòóðà Íåí÷î Ðóñåâ, å èçðàç íà òàçè ïðèçíàòåëíîñò êúì Ïåòúð ßíåâ – ðîäîëþáèâèÿò áúëãàðèí, äîñòîéíèÿò ñèí íà Èçòî÷íà Òðàêèÿ. 11

[close]

p. 12

×èòàëèùå “Ïåòúð ßíåâ” - Êðàéìîðèå ×ÈÒÀËÈÙÅ ”ÏÅÒÚÐ ßÍÅ” ×èòàëèùåòî â Êðàéìîðèå å îñíîâàíî ïðåç 1939 ã. Çàñëóãàòà å íà Ëàçàð ßíåâ, Àíàñòàñ Ñàâîâ, ßíè Àíäîíîâ, Õðèñòî Ñëàâîâ, Íèêîëà Àíäîíîâ è äðóãè. Ãîëÿìà ÷àñò îò òÿõ ñà áèâøè ó÷åíèöè íà Ïåòúð ßíåâ, èçâåñòåí ïðîñâåòåí äåÿòåë íà Áúëãàðñêàòà åêçàðõèÿ â ×àòàëäæàíñêà îêîëèÿ, êîåòî îáÿñíÿâà èçáîðà íà ïàòðîíà.  íà÷àëîòî ñå ïîìåùàâà â ó÷èëèùíàòà ñãðàäà. Ñëåä 1944 ã. êíèãèòå ñå ïðåíàñÿò ïîñëåäîâàòåëíî â äîìîâåòå íà Ëàçàð ßíåâ è Ãåîðãè Ñòîÿíîâ. Ïúðâèòå êíèãè ñà ïðåäèìíî äàðåíèÿ. Ïðåîáëàäàâàò àâòîðèòå Èâàí Âàçîâ, Êîíñòàíòèí Ïåòêàíîâ. Îêîëî 1950 ã. Íèêîëà Àíäîíîâ Ìóòàô÷èåâ ïîäàðÿâà ñâîÿ ïàðöåë â öåíòúðà íà ñåëèùåòî çà ïîñòðîÿâàíåòî íà ÷èòàëèùíà ñãðàäà. Ñòðîåæúò ñå îñúùåñòâÿâà ïðåç 1951 ã. ñ äîáðîâîëíèÿ òðóä íà ìëàäåæèòå è ñúñ ñðåäñòâà îò Ãðàäñêèÿ íàðîäåí ñúâåò – Áóðãàñ. Çàêóïóâàò íîâè êíèãè, ïîðú÷âàò ïîðòðåò íà Ïåòúð ßíåâ ïî íåãîâà ôîòîãðàôèÿ, äîíåñåíà îò ïëåìåííèêà ìó Ïàíêî Èâ. ßíåâ îò ãð. Âàðíà.  íîâàòà ñãðàäà èìà ïîìåùåíèÿ çà áèáëèîòåêà, çà ïúëíîìîùíè÷åñòâîòî, çà çäðàâíà è ôèíàíñîâà ñëóæáè, çà ðàäèîóðåäáà. Ïî-êúñËàçàð ßíåâ, ðîäåí â ñ. Äåëè Þíóñ. íî å ïðèñòðîåí òåàòðàëåí ñàëîí. (îê. 1891-1969) 12

[close]

p. 13

×èòàëèùíà äåéíîñò ßíè Àíäîíîâ Íèêîëîâ, ðîäåí â ñ. Äåëè Þíóñ. (îê. 1887-1954) Àíàñòàñ Ñàâîâ Ãåîðãèåâ, ðîäåí â ñ. Äåëè Þíóñ. (1902-1983) Ïðåç 1968 ã. ÷èòàëèùíîòî ðúêîâîäñòâî å â ñúñòàâ: ïðåäñåäàòåë – Íèêîëà Âåëåâ, áèáëèîòåêàð – Ðàäêà Àíãåëîâà, äîìàêèí – Âåëè÷êà Àíäîíîâà. Ïî òîâà âðåìå êíèæíèÿò ôîíä ñå ñúñòîè îò 2444 òîìà ëèòåðàòóðà, îò êîÿòî 1608 – õóäîæåñòâåíà, 278 – äåòñêà, 164 – îáùåñòâåíî-ïîëèòè÷åñêà, 77 – ñåëñêîñòîïàíñêà, 88 – èñòîðè÷åñêà. Ðàçâèâà ñå ñàìîäåéíîñòòà. Îôîðìÿ ñå òàíöîâ ñúñòàâ ñ ðúêîâîäèòåë Äè÷î Àëåêñèåâ. Ñúñòàâúò ó÷àñòâà â ïðåãëåäèòå íà õóäîæåñòâåíàòà ñàìîäåéíîñò, ïîëó÷àâà íàãðàäè è ãðàìîòè. Ñôîðìèðà ñå ãðóïà çà ïîëèòè÷åñêà ïåñåí, ïðîâåæäàò ñå êóðñîâå çà øåâ è êðîéêà, êóðñîâå çà ÷óæäè åçèöè. Ïîääúðæàò ñå òðàäèöèèòå – çà Áúäíè âå÷åð ñå ðàçó÷àâàò êîëåäíè ïåñíè îò áúäåùèòå êîëåäàðè, ïîäãîòâÿ ñå ïðàçíóâàíåòî íà Áàáèíäåí (Äåíÿò íà ðîäèëíàòà ïîìîù), íà Êóêåðîâäåí, íà Ëàçàðîâäåí, èçðàáîòâàò ñå ìàðòåíèöè îò äåöàòà, ïðîâåæäàò ñå ñåäåíêè è âå÷åðèíêè. ×èòàëèùíàòà äåéíîñò ñå îáåçïå÷àâà ôèíàíñîâî çà êðàòúê ïåðèîä îò ÒÊÇÑ “Õðèñòî Áîòåâ”, ñëåä êîåòî òîâà ñå îñúùåñòâÿâà îò Ãðàäñêèÿ íàðîäåí ñúâåò – Áóðãàñ. 13

[close]

p. 14

×èòàëèùå “Ïåòúð ßíåâ” - Êðàéìîðèå Õðèñòî Ñëàâîâ Ñëàâîâ, ðîäåí â ñ. Äàÿ Êàäúí. (1906-1985) Íèêîëà Àíäîíîâ Ìóòàô÷èåâ, ðîäåí â ñ. Äåëè Þíóñ. (1890-1965) Äàðèòåë íà ïàðöåëà çà ÷èòàëèùíà ñãðàäà. Ïðåç 1978 ã. ÷èòàëèùåòî å èçìåñòåíî, ñëåä êàòî ñåëîòî ïîëó÷àâà ñòàòóò íà ñàìîñòîÿòåëíî êìåòñòâî. Ïîìåùàâà ñå â ðàçëè÷íè ñãðàäè, íåïðèãîäíè çà òàçè äåéíîñò. Ïðåç 1986 ã. å ïîñòðîåíà íîâà ÷èòàëèùíà ñãðàäà îò ìåòàëíè êîíñòðóêöèè, ñ ïîìåùåíèÿ çà áèáëèîòåêà, êíèæàðíèöà, êíèãîõðàíèëèùå, êëóá çà ïðîâåæäàíå íà òúðæåñòâà. Ãàðàíöèîííèÿò ñðîê çà ñòàáèëíîñòòà íà òàçè êîíñòðóêöèÿ å äâàäåñåò ãîäèíè. Ðúêîâîäíèÿò îðãàí å óïðàâèòåëåí ñúâåò, êîéòî ñå èçáèðà ñ òðèãîäèøåí ìàíäàò. Êàòî ïðåäñåäàòåëè íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò ïðåç ãîäèíèòå ñà èçáèðàíè: Äàôèíà Æåëÿçêîâà, Äèìèòðèíà Àòàíàñîâà, Èâàíêà Ëåôòåðîâà, Åëèíà Âåëèêîâà. Ïðÿêàòà äåéíîñò íà ÷èòàëèùåòî ñå ðúêîâîäè îò ñåêðåòàð, çàíèìàâàù ñå ñ áèáëèîòå÷íîòî äåëî è îðãàíèçèðàíå íà êóëòóðíè ìåðîïðèÿòèÿ. Îò 1980 ã. òîçè äëúæíîñò ñå èçïúëíÿâà îò Ìàðèÿ Ã. Ïåòðîâà. Êíèæíèÿò ôîíä äî 1997 ã. íàðàñòâà íà 11 110 òîìà áèáëèîòå÷íè ìàòåðèàëè, â òîâà ÷èñëî 4931 òîìà õóäîæåñòâåíà ëèòåðàòóðà 4656 – äåòñêà, 1501 – îòðàñëîâà.  òîçè ôîíä ñà âêëþ÷åíè ïåðèîäè÷íè èçäàíèÿ, èãðè, êàñåòè, 14

[close]

p. 15

×èòàëèùíà äåéíîñò ïëî÷è, äèàôèëìè. Âúïðåêè ñèëíî íàìàëåíèòå ôèíàíñîâè ñðåäñòâà â ïîñëåäíèòå ãîäèíè, ÷èòàëèùåòî ïðîäúëæàâà äà îòáåëÿçâà ïî-çíà÷èìèòå èñòîðè÷åñêè äàòè â áúëãàðñêèÿ êàëåíäàð è òðàäèöèîííèòå ïðàçíèöè ÷ðåç ñêðîìíè òúðæåñòâà, òåìàòè÷íè âèòðèíè, èçëîæáè îò ðèñóíêè íà ó÷åíèöè è õóäîæåñòâåíè ïðåäìåòè íà ó÷àñòíèöèòå â øêîëàòà ïî êåðàìèêà. Æèâà å è òðàäèöèÿòà íà êîëåäóâàíåòî. Ìëàäåæè ñ æåëàíèå ðåïåòèðàò ïåñíè è â Êîëåäíàòà íîù, îáëå÷åíè â ñòàðèíåí ñòèë, îáõîæäàò äîìîâåòå, áëàãîñëàâÿò çà çäðàâå è áåðåêåò. Îðãàíèçèðàò ñå òúðæåñòâà çà Äåíÿ íà äåòåòî (1 þíè), ñú÷åòàí ñ Ïðàçíèêà íà Êðàéìîðèå, êîãàòî äîìóâàùèòå ÷óæäåñòðàííè äåòñêè ôîëêëîðíè àíñàìáëè, ó÷àñòâàùè âúâ ôåñòèâàëà “Ìîðå áåç ãðàíèöè” ñå âêëþ÷âàò â ïðàçíè÷íàòà ïðîãðàìà.  äåéíîñòòà ñè ÷èòàëèùåòî îòäåëÿ îñîáåíî ìÿñòî çà ñúõðàíåíèå íà èñòîðè÷åñêàòà ïàìåò. Íàáëèæàâàùàòà øåñòäåñåòãîäèøíèíà îò îñíîâàâàíåòî ìó ñòàâà ïîâîä çà èçäèðâàíå íà äîêóìåíòè, ñíèìêè, çàïèñâàíå ñïîìåíè íà âñå îùå æèâèòå ñâèäåòåëè çà èñòîðèÿòà íà ñåëèùåòî, êàêòî è çà ïàòðîíà Ïåòúð ßíåâ. Ñúáðàíèòå ìàòåðèàëè ñòàâàò äîñòîÿíèå íà îáùåñòâåíîñòòà íà òúðæåñòâî ïî ïîâîä Ïðàçíèêà íà áúëãàðñêàòà ïðîñâåòà è êóëòóðà ïðåç 1998 ã. (â. “×åðíîìîðñêè ôàð”, 27 ìàé 1998 ã.). Íà 23 ìàðò 1999 ã. ñå îòïðàçíóâà øåñòäåñåòãîäèøíèÿò þáèëåé è äåâåòäåñåò ãîäèíè îò ãèáåëòà íà Ïåòúð ßíåâ. Äîêëàä èçíàñÿ ïðåäñåäàòåëÿò íà ÷èòàëèùíîòî íàñòîÿòåëñòâî Åëèíà Âåëèêîâà.  ëèòåðàòóðíî-ìóçèêàëíàòà ïðîãðàìà ó÷àñòâàò ó÷åíèöè îò Êðàéìîðèå, ïîäãîòâåíè îò Ìàðèÿ Ïåòðîâà è ôîëêëîðåí ñúñòàâ “Òðàêèé÷å” ñ ðúêîâîäèòåë Íèíà Ìàòåâà. Òúðæåñòâîòî ñå èçëú÷âà îò òåëåâèçèÿ “ÑÊÀÒ”. Íàé-âúçðàñòíèÿò òîãàâà æèòåë – Òîäîð Àíåñòèåâ â èíòåðâþ ïðåä ðåïîðòåð íà òåëåâèçèÿòà ïðåäëàãà äà ñå èçäèãíå ïàìåòíèê íà Ïåòúð ßíåâ (â. “Òðàêèÿ”, 8 àïðèë 1999 ã.). Øêîëà ïî õóäîæåñòâåíà êåðàìèêà, ñ ðúêîâîäèòåë õóäîæíèê Èâàí Àðàáàäæèåâ å îñíîâàíà ïðåç 2000 ã. çà äîêîñâàíå ñ èçêóñòâîòî è ñòèìóëèðàíå íà ñàìîñòîÿòåëíî òâîð÷åñòâî. Òÿ îáõâàùà äåöà îò íà÷àëíèòå êëàñîâå è ïðåäó÷èëèùíà âúçðàñò. Òåõíèêèòå, 15

[close]

Comments

no comments yet