ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Jacqueline de Romilly

 

Embed or link this publication

Description

Jacqueline-de-Romilly

Popular Pages


p. 1

J a c q u e lin e ά ε Κ ο η ιϋ ΐγ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ι<α © β ο ΐ α ά ΐ λ ρ κ ί ν τ ΐ η χ κ £ & > ι Υ 5 Ό Γ τ η ίβίΑ&θβκ.ίΥιτοχοπνίλΐχχ>ί: π ΐτουο ; Μ^βχΐ αρΚεθβί£>ΜΛ3&£Ϊκβτοβοοκοττ π π < η ο χ ^ κ λ ίε β Κ > α ^ ο β Ν η ο ΰ ΐ/λ ιο ο ' & % < ϊ3 Χ Χ .$ Κ ΐτ ίθ £ 1 & ? Κ ^ !Ί \π ε τ ί£ 0 Κ 4 ν ί.β :0 Η ε π ΐ6 ? Ο Ν 0 Μ € Χ ίν ο π ν 2 ε Υ 0 ΟΑλφ!Λ£ΗΚν* Μ Τ^Κ Μη τη 'Τ ίχ ΐΐ μ η ¥ β 0 6 0 6 0 Μ Ο Υ Λ έΓ Θ Ο Μ ηρ ■ Γ ιν Ο Η Ο Ι Η & ί : ^ . θ έ ΐ Φ ΐ 3 ΰ Η Η α ί ί ^ 0 τ ^ ΐ Μ 0 θ 0 Η ν - · ϊ φ Η 7 ^ Κ λ ΐΚ ίΗ * ^ -νθ Α > νχ Ο ν » ο ΰ ι κ ά >θηηα* »^ ΙΛ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ - Α. ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ

[close]

p. 2



[close]

p. 3

I. άε Κοιηΐΐΐγ Α ΡΧΑΙΑ ΕΛ Λ Η Ν ΙΚ Η ΓΡΑΜ Μ ΑΤΟΛΟΓΙΑ

[close]

p. 4

Τ ίτλος πρωτοτύπου: Précis de Littérature Grecque PRESSES U N IV E R S IT A IR E S D E FR A N C E , © P.U.F., Paris, 1980 © γιά τήν ελληνική γλώσσα, Α θήνα, 1988 ΙΝ ΣΤΙΤΟ Υ ΤΟ TOT ΒΙΒΛΙΟΥ- Α. Κ Α Ρ Δ Α Μ ΙΤ Σ Α & Σ ΙΑ Ο.Ε. Ίπποκράτους 8, Α θήναι 106 79 Τηλ. 210-3615156 Fax 210-3631100 e-mail: info@ kardamitsa.gr ιστοσελίδα:, www.kardamitsa.gr ISBN 960-354-038-2 Διατηρούμε δλα τά δικαιώματα, συγγραφικά καί εκδοτικά, αυτου του βιβλί­ ου. Κανένα μέρος αυτής τής έκδοσης δέν μπορεί νά άναπαραχθεΐ, νά αποθηκευτεί μέ σύστημα άναπαραγωγής, νά μεταδοθεί μέ οποιαδήποτε μορ­ φή καί μέ ποιοδήποτε μέσο πού υπάρχει ή πρόκειται νά υπάρξει, χωρίς τήν προηγούμενη άδεια τού Ινστιτούτου του Βιβλίου - Α .Καρδαμίτσα, τό οποίο έκπροσωπεΐ επίσης τήν συγγραφέα καί τήν μεταφράστρια

[close]

p. 5

Ια ο ς ιιβ ϋ η ε Κ ο ιη ΐΐΐγ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Μετάφραση: Θεώνη Χρ 1 στοπούλου-Μτκρογ1 αννάκη Δεύτερη Έ κδοση ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ - Α. ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ ΑΘΗΝΑ 2010

[close]

p. 6



[close]

p. 7

Σ ΤΟ Ν Π ΑΤΕΡΑ Μ Ο Υ Θεώνη Χριστοπούλου - Μ ικρογιαννάκη

[close]

p. 8



[close]

p. 9

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ Μέ συγκίνηση βλέπω νά κυκλοφορεί στήν Ε λλά δα αύτό τό βιβλίο γιά τήν αρχαία ελληνική λογοτεχνία. Θά ήθελα λοιπόν νά έκφράσω θερμά τήν ευγνωμοσύνη μου προς τους εκδότες πού πήραν αότή τήν πρωτοβουλία καί προς τή μεταφράστοια Κα Θ. Μ ικρογιαννάκη, ή όποία χρησιμοποίησε τήν οξυδέρκειά της όχι μόνο γιά νά άποδώσει μέ άκρίβεια τό κείμενο, άλλά καί γιά νά τό βελτιώσει διορθώνοντας διάφορα λάθη πού μοΟ είχαν διαφύγει. Έ τσ ι τό έργο μου θά γίνει πιό άξιο νά διαβαστεί στή χώρα που είδε αότή τή λογοτεχνία νά γεννιέται καί άπό τήν όποία άνέκαθεν τρέφεται κατά τρόπο πιό άμεσο, άπό όσο μπορεί νά συμβαίνει στήν περίπτωση τής Γ αλ­ λίας. Οί Γάλλοι που γιά πρώτη φορά έπισκέπτονται τήν Ε λλά δα γοητεύον­ ται όταν βλέπουν όχι μόνον τά τοπία καί τά έργα τέχνης, άλλά καί τά ονόματα τών δρόμων, τών τόπων, καί τών προσώπων, καθώς καί τήν ίδια τή γλώσσα νά δίνουν έξαφνα μιά ζωή συγκεκριμένη καί συνεχή σ ’ όσα έχουν γνωρίσει άπό τά βιβλία. Είμαι ευτυχής πού ένα άκόμα βιβλίο - έστω καί άν πρόκειται γιά άπλό έγχειρίδιο - έρχεται νά μηνύσει στούς Έ λληνες τή θερμή ευγνωμοσύνη πού αισθανόμαστε γιά όσα αότή ή γραμματεία μάς προσφέρει. Έ χω διαθέσει όλες τίς δυνάμεις μου γιά νά διατηρήσω στήν έκπαίδευσή μας τή μελέτη αότών τών κειμένων: αυτά φώτισαν τή ζωή μου. .ΐΒοςυεΙϊηε (1ε Κοιπί1Ιγ Μ άιος 1985

[close]

p. 10



[close]

p. 11

ΠΡΟΛ ΟΓ ΟΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΡΙΑΣ Μία σύγχρονη, συνοπτική άρχαία ελληνική γραμματολογία, ή όποία θά μπο­ ρούσε νά αποδειχθεί χρήσιμη δχι μόνον στους ειδικούς φιλολόγους καί στούς φοιτητές τών Φιλοσοφικών Σχολών άλλά καί σέ ένα ευρύτερο κοινό, έλειπε άπό τήν ελληνική βιβλιογραφία. Είναι ευχάριστο, δτι μεγάλες μορφές τής φιλολογικής επιστήμης, όπως ή καθηγήτρια Jacqueline de Romilly, μετά άπό πολύχρονη καί παραγωγική ενα­ σχόληση μέ ειδικώτερα προβλήματα, αισθάνονται τήν ανάγκη νά παρουσιάσουν σέ ένα συνθετικό έργο συνολική τήν εικόνα τής αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας. Τό κύρος τους εγγυάται καί τήν ποιότητα του έργου τους. Ετσι, γιά μένα τουλάχιστον, ή μετάφραση αύτοϋ ειδικά τοΰ έργου στά Νέα Ελληνικά δέν αποσκοπεί μόνον στή συμπλήρωση ενός βιβλιογραφικού κενού άλλά αποτελεί καί τήν απόδοση μικρού μέρους τών δσων οφείλει ό έλληνας φιλόλογος σέ ξένους επιστήμονες, εραστές καί ακάματους ερευνητές τοΰ αρχαίου ελληνικού λόγου, όπως ή καθηγήτρια Jacqueline de Romilly. Αισθάνομαι τήν άνάγκη νά εκφράσω τις πιό θερμές μου ευχαριστίες πρώτα προς τήν ίδια γιά τό ενδιαφέρον μέ τό όποιο παρακολούθησε τήν πορεία τής μεταφραστικής μου εργασίας. Προς τούς συναδέλφους κ.κ. Γ. Χριστοδούλου, καθηγητή τής Σχολής Ευελπίδων καί Γ. Χρυσάφη, λέκτορα τής Φιλοσοφικής Σχολής τοΰ Πανεπιστημίου ’ Α θηνών, τό χρέος μου είναι μεγάλο. Ή γενναιόδω­ ρη διάθεση τοΰ πολύτιμου χρόνου τους, οι ουσιαστικές υποδείξεις τους καί γενι­ κά ή συγκινητική τους συμπαράσταση στήν προσπάθειά μου δέν άντισταθμίζονται μέ λίγες λέξεις ευχαριστίας. Θά ήθελα νά ελπίζω δτι τό βιβλίο αυτό θά εμπνεύσει στούς "Ελληνες ανα­ γνώστες του τήν αγάπη προς τήν άρχαία ελληνική λογοτεχνική δημιουργία καί θά τούς κινήσει τό ένδιαφέρον νά τήν γνωρίσουν βαθύτερα, δικαιώνοντας ’ έτσι τίς προσδοκίες τής συγγραφέως του. Θ. Χριστοπούλου - Μικρογιαννάκη

[close]

p. 12



[close]

p. 13

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι χαρά νά γράψει κανείς γιά τήν άρχαία έλληνική γραμματεία, γιά νά συμβάλει στην καλύτερη κατανόησή της όμως είναι σκληρό νά τό κάνει μέ συντομία. Τό έγχείρημα προϋποθέτει μιά σειρά άπό έπιλογές δύσκολες, συχνά καί αύθαίρετες. Πρώτα - πρώτα, σ’ ό,τι αφορά τά χρονολογικά όρια, θεωρήσαμε ότι έπρεπε νά διατρέξουμε όλη τήν ιστορία τής αρχαίας έλληνικής γραμμα­ τείας, ώστε νά είναι δυνατή μιά συνολική θεώρηση αυτής τής ασυνήθους άνθησης μέ τήν ποικιλία πού έκδηλώνεται μέσα σ ’ αύτήν καί ή όποία διαρκεί πάνω άπό 10 αιώνες (άπό τόν 8ο αι. π.Χ. μέχρι τόν 4ο αι. μ.Χ. καί μάλιστα χωρίς νά μπούμε στό πλαίσιο τής βυζαντινής έποχής). Αύτό ήταν δυνατόν μόνον άν συντομεύαμε τίς πιό όψιμες περιόδους καί αν άρκούμαστε σέ βραχεία θεώρηση τής χριστιανικής γραμματείας, ή όποία άναδεικνύει άλλα κριτήρια καί άλλες παραδόσεις. Οί σύντομες σχετικές ένδείξεις μόλις επιτρέπουν νά συσχετισθούν μεταξύ τους οί διάφορες μορφές τής έλληνικής γραμματείας. ’Αντίθετα έπιμείναμε δίνοντας μεγαλύτερη έκταση στούς κλασσικούς αιώνες καί στούς συγγραφείς τών αιώνων αύτών πού έμελλαν νά έχουν τήν πιό εύρεία έπίδραση στίς μελλοντικές λογοτεχνίες. Ελπίσαμε έξάλλου ότι οί συγγραφείς αυτοί θά συνέχιζαν νά κατέχουν μεγάλη θέση στήν έκπαίδευσή μας καί πώς έτσι οί πληροφορίες πού παρέχονται γ ι’ αυτούς θά μπο­ ρούσαν νά διευκολύνουν τήν προσπάθεια τών μαθητών καί τών φοιτητών. Στήν ίδια προοπτική έσκεμμένα παραιτηθήκαμε άπό τό νά συμπεριλάβουμε σ’ αύτό τό έγχειρίδιο προβλήματα πού σήμερα συζητιούνται άπό τούς έπιστήμονες. Οί σχετικές ένδείξεις μπορούν νά βρεθούν στήν έξαίρετη Ισ το ­ ρία τής 'Αρχαίας Έλληνικής Λογοτεχνίας τού Α. ίε ς ίψ πού ύπάρχει στά γερ­ μανικά, άγγλικά, ιταλικά καί συχνά άναθεωρήθηκε καί έπανεκδόθηκε1. Προτιμήσαμε νά σταθούμε στά δεδομένα πού ή γνώση τους είναι ένπάση περιπτώσει άπαραίτητη. ’Αποφύγαμε έπίσης νά διατυπώσουμε προσωπικές άπόψεις πού θά ήταν συζητήσιμες: ένα έγχειρίδιο όφείλει νά αποβλέπει όσο γίνεται περισσότερο στήν άντικειμενικότητα. Φυσικά έπιχειρήσαμε νά δώσουμε στό έργο πνεύμα ιστορικό. Αύτό ε ί­ 1. Σ Μ, Τό έργο έχει μεταφρασΟεΓ καί στά 'Ε λλη νικά : βλ, Ά . Ι-εβΙ^, Ισ τ ο ρ ία τή ς Α ρ ­ χαίας Έ λ λ η ν ικ ή ς Λ ογοτεχνίας, Θ εσσαλονίκη 1985 (5η έκδ. άναΟεωρημένη). 13

[close]

p. 14

ναι τό πνεύμα τής έποχής μας καί αύτό τή διακρίνει από τήν έποχή πού γράφτηκε π.χ. ή έξαίρετη Ιστορία, τής Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας των Α. καί Μ. Ο ^ ε ί πού δημοσιεύθηκε στό Παρίσι σέ πέντε τόμους στό τέ­ λος του περασμένου αιώνος: κάθε ηθική ή αισθητική θεώρηση θά φαινόταν σήμερα άχρηστη. Αυτό δέν σημαίνει βέβαια ότι συστηματικά άποφυγαμε όρισμένες εκτιμήσεις προερχόμενες από τήν καθαρή λογοτεχνική κριτική. 'Οπωσδήποτε, καί όποια καί αν είναι ή σημασία τών ιστορικών προοπτι­ κών, ή έλληνική λογοτεχνία είναι κάτι περισσότερο άπό άπλό πολιτιστικό φαινόμενο: ή όμορφιά τών έργων καί τό νόημά τους μπορούν νά μιλήσουν μέ δύναμη σέ καθένα άπό μάς, όπως έχει ήδη γίνει καί σέ άλλους στό πέρασμα τών αιώνων. Ετσι έλπίσαμε ότι θά συμβάλουμε στή δημιουργία αυτής τής επαφής, όπου ή γνώση τής έσωτερικής έξέλιξης καί τών ιστορι­ κών συνθηκών παρέχει μόνον κάποια έπιπλέον βοήθεια. Γιά νά καταστεί αισθητή ή έσωτερική αύτή έξέλιξη τής έλληνικής λο­ γοτεχνίας, άντιμετωπίσαμε προβλήματα σύνθεσης πού λύσαμε κατά τόν καλύτερο ή χειρότερο τρόπο. Τά μειονεκτήματα όμως τών λύσεων πού υιο­ θετήθηκαν δέν θά μπορούσαν νά άποσιωπηθούν. Ό σ ο γιά τή γενική διάταξη, αυτή δέν έθετε προβλήματα καθεαυτή: ό ρυθμός πού διέπει τήν άρχαία έλληνική λογοτεχνία είναι ό ρυθμός τής ιστορίας καί αύτή περιλαμβάνει φάσεις πολύ καθαρές. Ή λογοτεχνία αύτή αρχίζει μέ τήν όμηρική έποχή όπου διατηρούνται άναμνήσεις άναγόμενες στόν Τρωϊκό πόλεμο καί στήν μυκηναϊκή έποχή, δηλαδή στόν 12ο αι. π.Χ. Ή δη όμως ό έλληνικός κόσμος είχε άνανεωθεΐ άπό τήν άφιξη τών Δω­ ριέων στήν 'Ελλάδα καί τίς νέες μεταναστεύσεις στή Μ. ’Α σία.'Ή άρχαϊκή έποχή στόν 7ο καί 6ο αι. σημαδεύει συνεπώς ένα καινούργιο ξεκίνημα: ό λυρισμός ανθίζει καί έξελίσσεται, ή φιλοσοφία έμφανίζεται καθώς έπίσης καί τά πρώτα πεζά έργα. Καί κατόπιν, στό διάστημα μεταξύ τής νίκης τών Ελλήνω ν καί τής ’Αθήνας κατά τούς Μ ηδικούς πολέμους μέχρι τήν κατα­ στροφή πού έπέφερε στήν Αθήνα καί στήν Ε λλάδα ό Φίλιππος τής Μα­ κεδονίας, δηλαδή άπό τό 480 ώς τό 338 τοποθετούνται οί δύο μεγάλοι άθηναϊκοί αιώνες: «ό αίών τού Περικλέους», ό 5ος δηλ. αιώνας, καί άπό τό άλλο μέρος ή έποχή του Πλάτωνος καί του στοχασμού, δηλαδή ό 4ος. Στόν 5ο αι. ή ’Αθήνα είναι παντοδύναμη. Ή ήττα της όμως, τό 404, τήν άφήνει κατεστραμμένη καί άπογοητευμένη. Ό Φίλιππος καί ό ’Αλέξαν­ δρος αποτελειώνουν τήν ύποταγή της. Μέ τόν θάνατο τοϋ ’Αλεξάνδρου μιά έντελώς καινούργια έποχή άρχίζει, μέ άλλα κέντρα, αλλα λογοτεχνικά είδη, άλλα γούστα. 'Η ’Αλεξάνδρεια είναι ή μεγάλη τους έστία. Τέλος μέ τή Ρωμαϊκή έπικράτηση ή 'Ελλάδα καί ή λογοτεχνία της εισέρχεται στήν τροχιά τής Ρώμης, ένώ συγχρόνως τά διευρυμένο όρια τού κόσμου διευκολύνουν τήν άνάπτυξη νέων έστιών 14

[close]

p. 15

σχεδόν παντοϋ στήν Μ. ’Ασία καί άργότερα γύρω άπό τό Βυζάντιο. Τίποτε δέν θά μπορούσε νά είναι σαφέστερο άπό αυτές τίς άδρές γραμμές πού έπιβάλλονται άπό τίς ϊδιες τίς μετατοπίσεις τής εξουσίας. Θά παρατηρηθεί μόνον ότι σύμφωνα μέ τίς άρχές πού προεξαγγείλαμε, ενώ κάθε μεγάλη περίοδος άποτελεί ένα ξεχωριστό κεφάλαιο, ό 5ος αι. περιλαμβάνει έδώ τρία κεφάλαια όπως καί ό 4ος. Τά προβλήματα όμως άνέκυπταν ένσχέσει πρός τήν κατανομή τών κεν­ τρικών κεφαλαίων καί ώς πρός τή σειρά τους. Προέκυπταν επίσης άλλου, στίς ϊδιες τίς λεπτομέρειες τής έκθεσης: στά κεφάλαια πού άνήκουν στόν ϊδιο αιώνα ή τάξη δέν μπορούσε νά είναι αύστηρά χρονολογική. Τά έργα συμπιέζονται: τραγωδίες, κωμωδίες, φιλοσοφικά δοκίμια, ιστορικά έργα ώριμάζουν σιγά σιγά μέσα στούς ίδιους χρόνους. Παράλληλες έξελίξεις εκφράζονται άπό χρόνο σέ χρόνο μέσα σέ είδη διαφορετικά. Σύμφωνα μέ τή χρονολογική τάξη ή έπίδραση τών σοφιστών θά έπρεπε νά παρεμβληθεί μεταξύ του Σοφοκλή καί τού Ευριπίδη καθώς καί μεταξύ τού Η ροδότου καί τού Θουκυδίδη. Πώς όμως νά ξεχωρίσει κανείς δύο τόσο κοντινούς καί συγκρίσιμους συγγραφείς; ’Αντίθετα σύμφωνα μέ μιά λογική κατάταξη θά ήταν δυνατόν νά παρακολουθήσουμε τήν έσωτερική ιστορία κάθε είδους. Ή κατάταξη ώστόσο πού υιοθετήθηκε έδώ δέν είναι οϋτε ή μιά οϋτε ή άλλη: πράγματι θεωρήσαμε πιό έποπτικό νά τοποθετήσουμε μαζί άρχικά τούς δύο συγγραφείς στούς όποιους κατά τόν καλύτερο τρόπο έκδηλώνεται ή έπίδραση τών μηδικών πολέμων προτού δούμε ξεχωριστά τήν έξέλιξη τών ειδών πού δημιουργήθηκαν άπό τόν καθένα τους. Τό άποτέλεσμα είναι οί σοφιστές νά έμφανίζονται στό βιβλίο μετά άπό τόν Ευριπίδη, πού υπέ­ στη τήν έπίδρασή τους: ή πολυπλοκότητα τής ζωής άνθίσταται καί διαφεύ­ γει κάθε στιγμή. 'Όμοια, οί συγγραφείς του 4ου αι. πού κατανέμονται σέ τρία κεφάλαια είναι στήν πραγματικότητα όλοι σχεδόν σύγχρονοι- πώς νά τούς κατατάξεις άν όχι μέ βάση τά είδη πού καλλιέργησαν; Τουλάχιστον φροντίσαμε νά σημειώνουμε πάντοτε μέσα στό κείμενο αύτές τίς έπικαλύψεις καί ένας χρονολογικός πίνακας στό τέλος τού τόμου άποκαθιστά τήν χρονολογική τάξη καί τίς συγχρονίες. Τέλος καί γιά τά κεφάλαια άκόμα τά σχετικά μέ άλλες περιόδους φά­ νηκε πώς έπρεπε νά δεχθούμε τίς έπικαλύψεις, έκεϊ όπου καθιστούσαν πιό καθαρές τίς συνολικές προοπτικές. ’Έτσι μέ τούς 'Ομηρικούς "Υμνους, πού έντάσσονται στήν άρχαϊκή εποχή, κλείνει τό κεφάλαιο πού άναφέρεται στόν Ό μηρο, ένώ φιλόσοφοι σύγχρονοι, άνάλογα μέ τόν τόνο τής φιλοσοφίας τους, έξετάζονται είτε μέ αύτούς τής άρχαϊκής έποχής είτε μέ έκείνους του 5ου αι. ’Ακόμα οί άπαρχές τής 'Ιστορίας, ένώ καταλήγουν στόν Η ρόδοτο, έξετάζονται στό κεφά­ λαιο πού άφιερώνεται σ’ αύτόν καί όχι μαζί μέ τίς άπαρχές τής φιλοσο­ 15

[close]

Comments

no comments yet