Стоян Калпаклиев, "Белеврен - исторически очерк"

 

Embed or link this publication

Description

летописна книга за с. Белеврен, област Бургас

Popular Pages


p. 1

Ñòîÿí Êàëïàêëèåâ Ñëàâ÷î Ãàãåâ ÁÅËÅÂÐÅÍ èñòîðè÷åñêè î÷åðê

[close]

p. 2

© ÁÅËÅÂÐÅÍ © Àâòîðè: Ñòîÿí Êàëïàêëèåâ, Ñëàâ÷î Ãàãåâ Áúëãàðñêà, ïúðâî èçäàíèå ISBN-10: 954-9306-91-7 ISBN-13: 978-954-9306-91-0 Èçäàòåëñòâî ËÈÁÐÀ ÑÊÎÐÏ Áóðãàñ, 2006

[close]

p. 3

ÑÒÎßÍ ÊÀËÏÀÊËÈÅ ÑËÀÂ×Î ÃÀÃÅ ÁÅËÅÂÐÅÍ èñòîðè÷åñêè î÷åðê

[close]

p. 4

Ïîñâåùàâà ñå íà èçñòðàäàëîòî òðàêèéñêî íàñåëåíèå, çàñåëèëî ñå â Áåëåâðåí ïðåç 1903 ãîäèíà

[close]

p. 5

ÁÅËÅÂÐÅÍ. Èñòîðè÷åñêè î÷åðê Âìåñòî ïðåäãîâîð Íà 23 ñåïòåìâðè 2003 ãîäèíà 8 ÷ëåíà íà àíòèôàøèñòêàòà îðãàíèçàöèÿ, íà÷åëî ñ ïðåäñåäàòåëÿ é Íèêîëà Ìàäæàðîâ, ïîñåòèõìå Ãðàíè÷àð, çà äà ïîäíåñåì öâåòÿ íà óáèòèòå îò ñåëîòî íà ïàìåòíàòà èì ïëî÷à. Îò Ãðàíè÷àð, ìàêàð è ìàëêî ñåëî, ïðåç ñåïòåìâðèéñêîòî âúñòàíèå âçåìàò ó÷àñòèå íàé-ìíîãî ñåëÿíè. Ïî íàéæåñòîê íà÷èí øåñò îò ó÷àñòíèöèòå ñà óáèòè, êàòî â òîâà ÷èñëî òðèìàòà áðàòÿ Áîÿäæèåâè. Íà ñúùàòà äàòà ãðàíè÷àðöè ïðîâåæäàõà çåìëÿ÷åñêà ñðåùà, îðãàíèçèðàíà îò Æåëþ Äèìèòðîâ è Êîñòàäèí Óëó÷åâ ïî ñëó÷àé 80 ãîäèíè îò Ñåïòåìâðèéñêîòî âúñòàíèå è ãèáåëòà íà ñúñåëÿíèòå èì. Íà òàÿ ñðåùà ñå ñðåùíàõìå ñ ìîÿ ïîçíàò Æåëþ Äèìèòðîâ – òðàêèåö è ãîëÿì èñòîðèê, èçâåñòíà ëè÷íîñò îò íàøèÿ êðàé. Òîé ìè ïîäàðè íåãîâà êíèãà çà Áèðæåâèÿ ðîä. Òîâà å íàé-ãîëåìèÿò ðîä â òîâà ñåëî, çàñåëåíî îò Êðóøåâî, êîåòî îñòàâà íà òóðñêà òåðèòîðèÿ.  ðàçãîâîð çà ðîäíèòå íè ìåñòà, àç ìó ñïîìåíàõ, ÷å èìàì ìàëêî ìàòåðèàë çà ìîåòî ñåëî è äîñòà íàðîäíè ïåñíè. Æåëþ ìè äàäå êóðàæ äà ñå çàõâàíà äà íàïèøà è àç íåùî çà ñåëîòî íè, òúé êàòî õîðàòà, ïî ïðèðîäíèÿ ÷èëè÷åí çàêîí, ñè îòèâàò è àêî íå ñà îïèñàíè, íåùàòà ñå çàáðàâÿò. Ïîòúðñèõ ïîìîù îò ïî-âúçðàñòíè õîðà, ïðåñåëåíè â Ñðåäåö, íî íå íàìåðèõ ïîäêðåïà. Çàòîâà ðåøèõ îò òîâà, êîåòî èìàì çàïèñàíî è êîåòî ñúì ÷óâàë îò ïðåñåëíèöèòå, äà íàïèøà è àç òàÿ êðàòêà èñòîðèÿ. Ïåñíèòå, êîèòî ñà ñúáðàíè â êíèãàòà, ñúì ãè ñúáèðàë 5

[close]

p. 6

Ñòîÿí Êàëïàêëèåâ, Ñëàâ÷î Ãàãåâ îò Êåðà Ñòîéêîâà Øèâà÷åâà (Ìàéîðîâà), âå÷å ïîêîéíèöà, è Ñòàíêà Ñòîÿíîâà Ðàëåâà (Öúðâåíàêîâà), èçâåñòíà ïåâèöà, ïÿëà â àíñàìáúë “Àòàíàñ Ìàí÷åâ”. Áëàãîäàðÿ è íà ìîÿòà êàêà (ñåñòðà ìè Íåäåëÿ), êîÿòî ìè ïîìîãíà ìíîãî, íàé-âå÷å ïðè îïèñâàíå íà ðîäîâåòå è ÷ëåíîâåòå íà ñåìåéñòâàòà. Òÿ ðåäîâíî ñëåäåøå ðàáîòàòà ìè è ìå îêóðàæàâàøå. Îñîáåíî ñúì áëàãîäàðåí è íà ñúïðóãàòà ìè, çà ïîäêðåïàòà ïðè îïèñâàíåòî íà èñòîðè÷åñêèòå ñúáèòèÿ. Âñÿêî ñåëî èìà ñâîÿ èñòîðèÿ: íà çàñåëâàíåòî ìó, íà ïîìèíúêà ìó, íà çàáåëåæèòåëíîñòèòå â çåìëèùåòî ìó, íà òåêóùèòå ñúáèòèÿ îò íà÷àëîòî. Íàøåòî ñåëî, ìàêàð è ìàëêî è ñ êðàòêà ëåòîïèñ (îò 1903 ã., êîãàòî òóê ñà äîøëè áúëãàðè), è òî ñè èìà ñâîèòå íåçàáðàâèìè ìîìåíòè. Òå, ðàçáèðà ñå, ñà èíòåðåñíè çà æèòåëèòå ìó, è çà õîðàòà íà îêîëíèòå ñåëà. Äî 1990 ãîäèíà â Áåëåâðåí ñå âëèçàøå ìíîãî òðóäíî, òúé êàòî áåøå èçâúí çàãðàæäåíèåòî. Ìîæå áè íàøåòî ñåëî îò Ñòðàíäæà è ñåëî Ïàøîâî îò Ñàêàðà ñà åäèíñòâåíèòå, çàãðàäåíè êúì Òóðöèÿ. Òîâà å è ïðè÷èíàòà çà ïúëíîòî èì îáåçëþäÿâàíå. Îò 896 æèòåëè, ñåãà â ñåëîòî èìà 6 ñåìåéñòâà è òðèìà ñàìîòíè æèòåëè. Íî, êàêòî êàçâàò õîðàòà, âèíàãè ñå å æèâååëî ñ ãîäèíèòå, ñ âðåìåòî, êàêâîòî ñàìè ñìå ñè ãî äîêàðàëè. Äàé Áîæå äà ïîæèâååì è âèäèì êàêâî ùå å áúäåùåòî. Äàíî å ïî-äîáðî. Ñòîÿí ÊÀËÏÀÊËÈÅ 6

[close]

p. 7

ÁÅËÅÂÐÅÍ. Èñòîðè÷åñêè î÷åðê Ò ðàêèÿ, èçêîííà áúëãàðñêà çåìÿ, çà òåá ñå ìíîãî ëåãåíäè ðàçêàçàõà, ìíîãî ñå ïåñíè èçïÿõà, ìíîãî ñå ñúëçè ïðîëÿõà, ðåêè îò êúðâè òåêîõà, ñàìî ñâîáîäíà äà áúäåø è ñàìî äà ñè áúëãàðñêà. Èñòîðèÿòà íà ðîäíîòî íè ñåëî Áåëåâðåí å õèëÿäîëåòíà. Òî å ñúùåñòâóâàëî è òîãàâà, êîãàòî íà êàðòàòà íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ å èìàëî áåëè ïåòíà, ñúùåñòâóâàëî å ìíîãî ïðåäè äà ñå îñíîâå áúëãàðñêàòà äúðæàâà. Çà òîâà ãîâîðÿò íàéñòàðèòå èñòîðè÷åñêè ïàìåòíèöè â íàøèòå çåìè – “äîëìåíèòå” (íèå ãè íàðè÷àõìå “êàïàöèòå”). Òå áÿõà ïåò â çåìëèùåòî íè, êàòî åäèí îò òÿõ, îòñòîåøå íà 500 ìåòðà îò ñåëîòî íè, äî ñåëñêàòà ïîëÿíà. Ïðåç 1961 ãîäèíà, ñëåä èçâúðøâàíåòî íà àðõåîëîãè÷åñêè ðàçêîïêè ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà èçâåñòíèÿ ìóçååí ðàáîòíèê è êðàåâåä Ãîðî Ãîðîâ, äîëìåíúò áåøå ïðåíåñåí â Áóðãàñ è ïîñòàâåí íà âèäíî ìÿñòî íà óë. “Áîãîðèäè” ïðåä ìóçåÿ.  çåìëèùåòî íè èìà è äâå òðàêèéñêè ìîãèëè. Îòêîãà è êîè íàðîäíîñòè ñà ïúðâèòå æèòåëè íà Áåëåâðåí, íèêîé íå ìîæå äà äîêàæå è îòíèêúäå íå ìîãàò äà ñå âçåìàò ñâèäåòåëñòâà. Îò ñòàðè õîðà å ïðåäàäåíî, ÷å íàé-íàïðåä ñà áèëè òðàêèòå: â ìåñòíîñòòà ìåæäó ðåêèòå ×åðäàê áàèðñêà è Äóâàíäåðå íàä Êàëóäîâàòà âîäåíèöà – Êàëîÿíèâàíîâàòà íèâà. Òàì âñå îùå ñå íàìèðàò ïðúñòåíè îñòàíêè îò ãðúíöè è ñòàðèííè ñå÷èâà. Ñëåä èäâàíåòî èì ïðåç 1903 ãîäèíà íàøèòå áàùè è äåäè ñà íàìèðàëè íàäãðîáíè êàìúíè è êðúñòîâå, êîåòî ãîâîðè, ÷å ïðåäè òóðöèòå òàì ñà æèâååëè õðèñòèÿíè. Ñëåä òîâà ñåëîòî ñå èçìåñòâà íàä ñåëñêàòà êîðèÿ. Ïðè÷èíàòà çà ïðîìÿíàòà áèëà, ÷å íà ñòàðîòî ìÿñòî ñåëîòî å áèëî çàãðàäåíî îò äâå ðåêè, à íà íîâîòî èìà ïî-ãîëÿìî ïðîñòðàíñòâî çà ïàøà íà æèâîòíèòå è çà çåìåäåëèå. Êîãàòî ñåëîòî å áèëî ïîñòðîåíî òàì, õàðìàíèòå ñà áèëè â êîðèÿòà (ãðîáèùàòà). Òîâà ìÿñòî å îáðàñëî ñ âåêîâíè äúð7

[close]

p. 8

Ñòîÿí Êàëïàêëèåâ, Ñëàâ÷î Ãàãåâ âåòà, êîèòî ñà íà îêîëî 500-600 ãîäèíè, êàòî íÿêîè îò òÿõ ñå èçâèñÿâàò â ñðåäàòà íà õàðìàíèòå. Êîãà ñåëîòî å èçãðàäåíî íà ñåãàøíîòî ìó ìÿñòî è êîãà òàì ñà ñå íàñòàíèëè òóðöè, ñúùî íèêîé íå ìîæå äà äîêàæå.  ïî-áëèçêî äî íàñ âðåìå å èçâåñòíî, ÷å Áåëåâðåí å áèëî ÷èñòî òóðñêî (ÿðóøêî) ñåëî, êîåòî ñå ïîìíè îò íàøèòå äåäè, äîøëè ïîñëå, è çà êîåòî ãîâîðÿò òóðñêèòå íàèìåíîâàíèÿ íà ìåñòíîñòè è çàïàçåíèòå îñòàíêè îò òóðñêè òåêåòà â áåëåâðåíñêîòî çåìëèùå. Ñàìîòî èìå Áåëåâðåí íå å òî÷íî èçÿñíåíî, íî èìà òóðñêè ïðîèçõîä, êîåòî ëè÷è îò âòîðàòà ÷àñò íà èìåòî “åâðåí”; ïðåâåäåíî íà áúëãàðñêè åçèê, îçíà÷àâà çìåé. Ìîðôåìàòà “åâðåí” ñúùåñòâóâà â îùå äâå èìåíà íà íÿêîãàøíèòå ÿðóøêè ñåëà, à èìåííî Êàðàåâðåí (Áëèçíàê) è Åâðåíîçîâî, à òîâà ãîâîðè çà ñòàðè âðúçêè ìåæäó òåçè òðè ñåëèùà. Ñïîðåä êðàåâåäà Ãîðî Ãîðîâ Áåëåâðåí çíà÷è áåëàëèÿ çìåé, Êàðàåâðåí – ÷åðåí çìåé, à Åâðåíîçîâî – Çìååâî. ßðóê – òîâà å ÷îâåê, êîéòî ñå çàíèìàâà ñ æèâîòíîâúäñòâî, ïðåäèìíî ñêîòîâúäñòâî è ãîâåäîâúäñòâî. ßðóöèòå ñà áèëè ñíàæíè, âèñîêè, êîêàëåñòè, çàòîâà õîðàòà îò îêîëíèòå ñåëà ßáúëêîâî, Áóêîâî è Êèðîâî ñà ñå îïðèëè÷àâàëè íà òÿõ è êàçâàëè ñà çà ñåáå ñè, ÷å ïðèëè÷àò íà áåëåâðåíñêè ÿðóê. Äàëå÷íàòà èñòîðèÿ íà Áåëåâðåí, êàêòî è èñòîðèÿòà íà Ñòðàíäæà ïëàíèíà, å çàáóëåíà â ìíîãî òàéíè, êîèòî ïðåäñòîè äà ñå ðàçêðèÿò îò èñòîðèöè è àðõåîëîçè. Ðîäíîòî íè ñåëî å ïî÷òè îáåçëþäåíî, íî íèå, ïî-âúçðàñòíèòå è ìëàäîòî ïîêîëåíèå, ðîäèëè ñå è èçðàñíàëè â òîçè êèòåí ñòðàíäæàíñêè êðàé, íå áèâà äà çàáðàâÿìå ñâîÿ êîðåí. Çàòîâà ñ ìîÿ ãîëÿì ïðèÿòåë Ñëàâ÷î Ñòîÿíîâ Ãàãåâ (Àâðàìîâ), ñ êîéòî ñìå èçðàñíàëè â Áåëåâðåí, ðåøèõìå äà íàïèøåì òàçè êðàòêà èñòîðèÿ. Òúé êàòî çà Áåëåâðåí íå ìîæåì äà íàìåðèì íèêàêâè äàííè, à äî íàñ ñòèãàõà ñàìî ïðåäàíèÿòà íà äåäèòå íè, îò ìàëúê ïðîÿâÿâàõ ãîëÿì èíòåðåñ êúì ìèíàëîòî íà ñåëîòî íè.  ðàáîòèëíèöàòà íà áàùà ìè ñ ãîëÿì èíòåðåñ ñëóøàõ ñòàðèòå ïðåñåëíèöè îò ðàçëè÷íè ìåñòà, äîøëè òóê ïðåç 1903 ãîäèíà, êîèòî ãîâîðåõà çà ðîäíèòå ñè ñåëà, êàê ñà ïîìèíóâàëè, êàêâè 8

[close]

p. 9

ÁÅËÅÂÐÅÍ. Èñòîðè÷åñêè î÷åðê ìúêè ñà ïðåæèâåëè ïðè èçñåëâàíåòî ñè, êîëêî òðóäíîñòè ñà ïðåêàðàëè ïðè óñòàíîâÿâàíåòî ñè â Áåëåâðåí. Çà ìåí òîâà áåøå íåùî âàæíî è îùå êàòî ñå âúðíåõ âêúùè, ñè çàïèñâàõ ÷óòîòî. Òîãàâà, ðàçáèðà ñå, ãî ïðàâåõ, íå çà äà ïèøà êíèãà, à äà ãî çíàì çà ñåáå ñè. Íàé-ìíîãî ìàòåðèàë ñúì ñúáðàë îò ðàçêàçèòå íà äÿäî Ñòîéêî Óçãóíäæîâ, êîéòî ïðèêàçâàøå òîëêîâà óâëåêàòåëíî, ßíêî Ñàêàëóêîâ, Õðèñòî Ñîéíóêîâ, Èâàí Ïåé÷åâ, Ãåîðãè Èíäæîâ, ìîèòå ÷è÷îâöè Èëèÿ è Ãåîðãè Êàëïàêëèåâè, òå áÿõà èñòèíñêè èñòîðèöè, Èâàí Àðãà÷åâ – ïúðâèÿò ïúëíîìîùíèê íà ñåëîòî. Çàïèñêè å âîäèë è Ñëàâ÷î Ñòîÿíîâ Ãàãåâ, è òî íàé-âå÷å ñëåä 1944 ãîäèíà îò ïî-íîâàòà íè èñòîðèÿ, òúé êàòî òîé æèâåå ïîâå÷å â ñåëîòî, à è âçåìà äåéíî ó÷àñòèå â ñúáèòèÿòà ïðåç òîÿ ïåðèîä. Ñúáðàõìå ñå ïðåç çèìàòà íà 2005 ãîäèíà è ñãëîáèõìå òàÿ êðàòêà ëåòîïèñ çà ðîäíîòî íè ñåëî. Ùå áúäåì áëàãîäàðíè, àêî îöåíèòå, ÷å ñìå íàïðàâèëè íåùî äîáðî çà áåëåâðåíöè è ïîòîìöèòå èì, à ïðåäïîëàãàìå, ÷å ìíîãî îò ïèñàíîòî çà íÿêîè îò ïî-âúçðàñòíèòå ñå çíàå. Áåëåâðåí å ðàçïîëîæåí âúðõó ñåâåðíèòå ñêëîíîâå íà Ñòðàíäæà ïëàíèíà, â íåãîëÿìà êîòëîâèíà, îãðàäåíî îò ÷åòèðè çàîáëåíè âúçâèøåíèÿ. Íà èçòîê ñå èçäèãà “×åðäàê áàèð”. Íà çàïàä íè îãðàæäà êîòëîâèíàòà “Ìå÷êà áàèð”. Ïðåäàíèåòî ãëàñè, ÷å ïðåäè ìíîãî, ìíîãî ãîäèíè ïî òèÿ ìåñòà ñà ñå âúäåëè ìå÷êè. Íà þã îò ñåëîòî å ðàçïîëîæåí “Ðàáàäæè áàèð” – âòîðèÿò ïî âèñî÷èíà â Ñòðàíäæà – 705 ìåòðà. Íàéâèñîêèÿò ñòðàíäæàíñêè âðúõ â íàøàòà ñòðàíà å “Ãðàäèùå” – 715 ìåòðà. À íàé-âèñîêàòà òî÷êà íà Ñòðàíäæà ñå íàìèðà íà òóðñêà òåðèòîðèÿ, íàðè÷à ñå “Ìàõèàäà” è ñå èçäèãà íà 1031 ì. Ðàáàäæè áàèð å îáðàñúë ñ âåêîâíè áóêîâè äúðâåòà, îò êîèòî õîðàòà ñà äîáèâàëè ñòðîèòåëåí ìàòåðèàë çà íàïðàâà íà äúðâåíè êîëè, íàé-âå÷å íà äèíãèëè è îïñèäè, à ìàéñòîðèòå ñà ñå íàðè÷àëè íà òóðñêè àðàáàäæèè; îòòàì è âèñî÷èíàòà íîñè òîâà èìå. Íà ñåâåð ñå íàìèðà “Äåðìåí áàèð”. Ïî íåãî ìèíàâà ÷åðåí ïúò, êîéòî âîäè äî ïðî÷óòèòå ìåëíèöè “Áàø äåðìåíè”. Íàä ñåëî Òðàêèéöè èçâèðàò èçâåñòíèòå Ëÿñêîâñêè èçâîðè, êîèòî ñà òðè íà áðîé, íàáëèçî åäèí äî äðóã; òå ñà çàä9

[close]

p. 10

Ñòîÿí Êàëïàêëèåâ, Ñëàâ÷î Ãàãåâ âèæâàëè ñåäåì âîäåíèöè – êàðàæàéêè è åäíà òåïàâèöà. Ñåëàòà, ñ êîèòî ãðàíè÷è ñà ÷åòèðè: íà èçòîê å òóðñêîòî Àëàòëèå, êîåòî å íàé-áëèçî äî íàñ – 5-6 êì; íà çàïàä å Ãîðíî ßáúëêîâî, íà þã òóðñêîòî ñåëî Àõìàòîâî è íà ñåâåð – Êèðîâî. Íî íåêà ñå âúðíåì êúì íîâàòà èñòîðèÿ íà Áåëåâðåí è äà âèäèì êîè ñúáèòèÿ ïðåâðúùàò ñåëîòî íè â ÷èñòî áúëãàðñêî. Ïåòñòîòèí ãîäèíè áúëãàðñêèÿò íàðîä å ïúøêàë ïîä îñìàíñêî èãî, íî âúïðåêè òîâà å çàïàçèë ñâîÿ ðîä, ÷èñòîòàòà íà ðîäíèÿ ñè åçèê, ñâîåòî íàðîäíîñòíî ñúçíàíèå è óñòîÿë íà òóðñêèòå ñòðåìåæè äî ùàñòëèâèÿ 03.03.1878 ãîäèíà, êîãàòî ñ öåíàòà íà õèëÿäè ñâèäíè æåðòâè íà áðàòñêèÿ ðóñêè íàðîä è áúëãàðñêèòå îïúë÷åíöè ïîëó÷èë òàêà æàäóâàíàòà ñâîáîäà. Ïîëó÷èõà ëè îáà÷å áúëãàðèòå ïúëíî íàöèîíàëíî îáåäèíåíèå ñëåä Ðóñêî-òóðñêàòà âîéíà? Íå! Ïî ñèëàòà íà íåñïðàâåäëèâèÿ Áåðëèíñêè äîãîâîð ðàäîñòòà íà íàðîäà íè å ïîìðà÷åíà. Ñàìî ñëåä ÷åòèðè ìåñåöà, ïðåç ìåñåö þíè, â Áåðëèí åâðîïåéñêèòå ñèëè âìåñòî äà óòâúðäÿò ñêëþ÷åíèÿ Ñàíñòåôàíñêè ìèðåí äîãîâîð, ðàçïîêúñâàò áúëãàðñêàòà äúðæàâà, êîÿòî îòãîðå íà âñè÷êî å ñ ðàçîðåíî ñòîïàíñòâî è îãðîìíè äúëãîâå. Íà Òóðöèÿ ñà âúðíàòè áúëãàðñêèòå çåìè â Èçòî÷íà Òðàêèÿ è Ìàêåäîíèÿ. Åäâà ïî÷óâñòâàëè ïîëúõà íà ñâîáîäàòà, áúëãàðèòå â òåçè çåìè îòíîâî ïîïàäíàëè ïîä òóðñêè ãíåò. Âñå ïî òîâà âðåìå ñåëî Áåëåâðåí ñå íàìèðà íà áúëãàðñêà òåðèòîðèÿ, íî â íåãî æèâåå òóðñêî íàñåëåíèå. Ñâîáîäîëþáèâèòå áúëãàðè â Îäðèíñêà Òðàêèÿ è Ìàêåäîíèÿ çàïî÷âàò îðãàíèçèðàíà áîðáà çà ïðèîáùàâàíåòî ñè êúì ìàéêà Áúëãàðèÿ, èçðàç è òðàãè÷åí êðàé, íà êîÿòî å Èëèíäåíñêî-Ïðåîáðàæåíñêîòî âúñòàíèå. Ïîäãîòîâêàòà íà âúñòàíèåòî ñå èçâúðøâà ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà Âúòðåøíàòà ÌàêåäîíîÎäðèíñêà ðåâîëþöèîííà îðãàíèçàöèÿ. Âúñòàíèåòî â Ìàêåäîíèÿ çàïî÷âà íà 2 àâãóñò 1903 ã. (Èëèíäåí). Òî äîáèâà ìàñîâ õàðàêòåð; çà íÿêîëêî äíè îáõâàùà ïî÷òè öÿëàòà îáëàñò è ïîðîáåíîòî íàñåëåíèå óñòàíîâÿâà ñâîÿ âëàñò âúâ âñè÷êè ïëàíèíñêè ðàéîíè. Íàé-ãîëåìèÿò óñïåõ íà âúñòàíèåòî å ñúçäàâàíåòî íà Êðóøîâñêàòà ðåïóáëèêà. Ñðåùó çëå âúîðúæåíèòå 10

[close]

p. 11

ÁÅËÅÂÐÅÍ. Èñòîðè÷åñêè î÷åðê âúñòàíèöè å èçïðàòåíà 300 õèëÿäíà òóðñêà àðìèÿ. Âúñòàíèåòî å æåñòîêî ïîòóøåíî. Ñ öåíàòà íà æèâîòà ñè çàïèñàõà ñâîèòå èìåíà â èñòîðèÿòà âèäíè âîäà÷è íà ìàêåäîíñêîòî ðåâîëþöèîííî äâèæåíèå – Ãîöå Äåë÷åâ, Äàìå Ãðóåâ, Ãüîð÷å Ïåòðîâ è Íèêîëà Êàðåâ. Îùå íå çàãàñíàëè îãíüîâåòå íà áîðáàòà â Ìàêåäîíèÿ è íà 19 àâãóñò (Ïðåîáðàæåíèå) ñúùàòà 1903 ãîäèíà, èçáóõâà âúñòàíèåòî â Èçòî÷íà Òðàêèÿ.  Îäðèíñêî âúñòàíèöèòå îñâîáîæäàâàò ãîëåìè áúëãàðñêè òåðèòîðèè.  ðàéîíà íà õàéäóøêà Ñòðàíäæà ñå íàäèãàò íà áîðáà ìíîãî ñåëà è êðàéìîðñêèòå ãðàäîâå Âàñèëèêî è Àõòîïîë. Îáÿâåíà å Ñòðàíäæàíñêàòà ðåïóáëèêà, êîÿòî ïðîñúùåñòâóâà 26 äíè. Òóê âúñòàíèåòî ñå ðúêîâîäè îò áúëãàðñêèòå ðåâîëþöèîíåðè Ëàçàð Ìàäæàðîâ, Ìèõàèë Ãåðäæèêîâ è Ãåîðãè Êîíäîëîâ, íî è òî å æåñòîêî ïîòóøåíî. Âúñòàíèÿòà â Ìàêåäîíèÿ è Îäðèíñêà Òðàêèÿ ïî ñâîÿ õàðàêòåð è çàäà÷à ñà ïðîäúëæåíèå íà áúëãàðñêàòà íàöèîíàëíî-äåìîêðàòè÷íà ðåâîëþöèÿ. Îïîæàðåíè ñà 205 áúëãàðñêè ñåëà, ðàçðóøåíè ñà è èçãîðåíè ìíîãî êúùè è ñà èçáèòè 4700 äóøè, à íàä 30 000 ñà ïðèíóäåíè äà åìèãðèðàò â ñâîáîäíà Áúëãàðèÿ. Ìåæäó òÿõ ñà è íàøèòå äåäè è ðîäèòåëè, íàìåðèëè ïðèñòàí â ñåëî Áåëåâðåí. Íèå ñå ãîðäååì, ÷å ìåæäó ó÷àñòíèöèòå â Ïðåîáðàæåíñêîòî âúñòàíèå ñà çàïèñàíè èìåíàòà íà áåëåâðåíñêèòå òðàêèéöè Ìèõàëàêè Ñòîÿíîâ, Ñòîÿí Êèðÿêîâ, Ñòîèë Êðóøåâ îò ñåëî Êóëàòà, Ñòîÿí Æåëÿçêîâ, Õðèñòî Ñîèíóêîâ îò Òåðçèäåðå, Ñòàíêî è Ïåòêî Ãàãåâè îò Êîâ÷àç, Èâàí è Ñòîéêî ßíàêèåâè îò Êóëàòà. Òàêà â ãîäèíèòå îò 1901-1903 Áåëåâðåí, íàñåëÿâàíî îò òóðöè, ñå ïðåâðúùà â ÷èñòî áúëãàðñêî ñåëèùå. Ñëåä îòâîðåíàòà âå÷å ãðàíèöà ìåæäó Òóðöèÿ è Áúëãàðèÿ îò 1895-1896 ãîäèíà ïî ãðàíè÷íàòà ëèíèÿ áúëãàðèòå ëÿòíî âðåìå ïîñòàâÿò ïàëàòêîâè ïîñòîâå, íàðè÷àíè ïîäâèæíè, òúé êàòî ïðåç çèìàòà ñà ñå ïðèáèðàëè â ãàðíèçîíèòå. Ïðåìèíàâàíåòî íà ãðàíè÷íàòà ëèíèÿ å ñòàâàëî ñ ðàçðåøåíèå (òåñêåðå). Ïðåç 1903 ãîäèíà Àëè Äåëèõîäæà îò Àëàòëèå, êîéòî å èìàë êîøàðà íà áúëãàðñêà òåðèòîðèÿ äî òóðñêèÿ ãðàíè÷åí 11

[close]

p. 12

Ñòîÿí Êàëïàêëèåâ, Ñëàâ÷î Ãàãåâ ïîñò “Áàëàð áàøè”, ðåäîâíî å ïðåìèíàâàë ãðàíèöàòà áåç ïèñìî (òåñêåðå). Åäíà ñóòðèí òîé íå ñå ïîä÷èíÿâà íà ãðàíè÷íèòå âëàñòè è òå ãî çàñòðåëâàò, íî ìåñòíîñòòà è äíåñ ñå íàðè÷à Äåëèõîäæîâîòî ñàèùå. Ïðåç ïðîëåòòà íà 1902 ã. íà ãîñòè â Áåëåâåðåí èäâà âíóêúò íà áîãàòèÿ òóð÷èí ×àêàë Àëè, êîéòî å ó÷åë â Öàðèãðàä çà õîäæà, íî è òîé å áèë áåç ðàçðåøåíèå; ïðè ïîâèêà íà ãðàíè÷àðèòå íå ñå å ïîä÷èíèë è ðåøèë ñ áÿãñòâî äà ïðåìèíå ãðàíèöàòà ïðè ìåñòíîñòòà Êîâ÷àçëèåâèòå ãåðåíè; ãðàíè÷àðèòå çàñòðåëâàò è íåãî. Òèÿ äâà ñëó÷àÿ ñåðèîçíî ðàçòðåâîæâàò ÿðóöèòå è íÿêîè ïî-çàìîæíè îò òÿõ, çàïî÷âàò äà ñè ïðîäàâàò êúùèòå è èìîòèòå è äà ñå èçñåëâàò â Òóðöèÿ. Äî 1903 ãîäèíà â Áåëåâðåí ñà æèâååëè òðè ñåìåéñòâà îò 18 äóøè áúëãàðñêè öèãàíè, êîèòî ñà èçïîâÿäâàëè õðèñòèÿíñêà ðåëèãèÿ. Òîâà ñà Òðåíäàôèëîâèòå, Êîñòàíäèåâèòå è Íîâàêîâèòå, êîèòî ñà áèëè ïàñòèðè íà áîãàòèòå òóðñêè ðîäîâå – Åëèôåíäåâè, ×àêàëîâè, Àñàí Àãîâè è Äåìèðåâè. Îêîëî 19201921 ãîäèíà òå ñå ïðåñåëâàò â Êàðàáóíàð. Ïúðâèòå ñåìåéñòâà áúëãàðè, êîèòî ñå çàñåëâàò îùå ïðåç 1900-1901 ãîäèíà ñà íà Ãåîðãè Äåâåæèåâ; òîé ñå íàñòàíÿâà â îïðàçíåíàòà òóðñêà êúùà â èçòî÷íàòà ÷àñò íà ñåëîòî, áëèçî äî ãîëåìèÿ êëàäåíåö, îò êîéòî òóðöèòå ñà ïîëçâàëè âîäà çà ïèåíå, à ñëåä òîâà è áúëãàðèòå, è çàòîâà ñå íàðè÷à Äåâåæèåâèÿò êëàäåíåö. Ãåîðãè å áèë ãîëÿì ãàéäàðäæèÿ, ñâèðåë å è íà çóðíà è å áèë êàíåí ïî îêîëíèòå ñåëà íà ñâàòáè è ïàíàèðè. Äðóãîòî ñåìåéñòâî å íà áàáà Êåðà Âðà÷êàòà. È äâåòå ñåìåéñòâà ñà ïðåñåëåíè îò ñåëî Êîþí ãÿóð. Áàáà Êåðà å áèëà âäîâèöà è èäâà â Áåëåâðåí ñúñ ñèíà ñè Àíãåë, íàðè÷àí îùå Àíãåëàêè è ÷åòèðè äúùåðè. Òå ñúùî ñå íàñòàíÿâàò â èçòî÷íàòà ÷àñò íà ñåëîòî áëèçî äî ãîëåìèÿ ïîêðèò êëàäåíåö, îò êîéòî ñå å âàäèëî âîäà ñ âúæå ñ ïîìîùòà íà êîëåëî è âîë. Êëàäåíåöúò íîñè íåéíîòî èìå – Âðà÷êèíèÿò. Ñåãà òîé å êàïòèðàí. Áàáà Êåðà ÿ çíàÿò êàòî âðà÷êàòà. Òÿ å áèëà ìíîãî áóéíà æåíà èëè êàêòî êàçâàõà ñòàðèòå õîðà – ìíîãî à÷èãüîç. Áèëà å ãîëÿìà îìàéíèöà-ãëåäà÷êà. Ëååëà å îëîâî çà óïëàøåíî, áàåëà å çà óðîêè, ðàçòðèâàëà å çà ðàçâèò ïúï, ãëåäàëà å íà ðúêà, õâúðëÿëà å áîá, ïðåïîðú÷âàëà å êàêâè áèëêè äà ñå ïîëçâàò çà êàøëèöà è äðóãè çàáîëÿâàíèÿ, 12

[close]

p. 13

ÁÅËÅÂÐÅÍ. Èñòîðè÷åñêè î÷åðê âäúõâàëà å âÿðà íà áîëíèòå, ÷å ùå îçäðàâåÿò. Çàòîâà å áèëà òúðñåíà îò îêîëíèòå ñåëà è òàêà å ïðåõðàíâàëà ñåìåéñòâîòî ñè è äåöàòà íà Àíãåë. Ðàíî íàïðîëåò ïðåç 1903 ãîäèíà â Áåëåâðåí ñå çàñåëâàò Ãåîðãè Èíäæîâ è Ñòîèë ×àëúêîâ îò Êóëàòà. Ïðåñåëíèöèòå ãîâîðåõà, ÷å â ñåëîòî èì èìàëî áîãàò òóð÷èí ñ ìíîãî çëàòî, èìàë å íà äâå ìåñòà êîøàðè è òîðìîçåë áúëãàðèòå. Òå ãî óáèâàò åäíà íîù, âçåìàò ìó ïàðèòå è íàïóñêàò ñåëîòî, çà äà íå ãè îòêðèÿò âëàñòèòå.  ñåëî Áåëåâðåí ïðåêóïóâàò õóáàâè êúùè è èìîòè. Ñëåä Èëèíäåíñêîòî âúñòàíèå, êàòî ïðèâúðøâàò âúðøèòáà, áåëåâðåíñêèòå òóðöè çàïî÷âàò äà ñè ïðîäàâàò êúùèòå è èìîòèòå è äî êðàÿ íà ìåñåö àâãóñò ñåëîòî å ïî÷òè èçïðàçíåíî. Ðàçáðàëè çà èçñåëâàíåòî èì, ïî-çàìîæíèòå õîðà îò îêîëíèòå áúëãàðñêè ñåëà êàòî áîãàòèÿ ãðúê Äèìèòðîòî îò Ãîðíî ßáúëêîâî, êîéòî ïðèòåæàâàë áàñìåí ìàãàçèí, êðú÷ìà, âîäåíèöà, ìíîãî îâöå è çåìÿ; òîé èäâà â ñåëîòî è ïðåêóïóâà êúùè, ïëåâíè, íèâè, à ñëåä òîâà ãè ïðåïðîäàâà íà ïðåñåëíèöèòå òðàêèéöè íà ïî-âèñîêè öåíè. Ïðåêóïâà÷è ñà áèëè îùå Ãåîðãè Êèðîâ îò Äîëíî ßáúëêîâî, Òîäîð Íèêîëîâ îò Êèðîâî. Èìîòèòå ñà áèëè êóïóâàíè ñ äîêóìåíòè (òåñêåðåòà), òúé êàòî òóðöèòå çà âñè÷êî, êîåòî ñà èìàëè, ñå ñíàáäÿâàëè ñ äîêóìåíò. Ãúðêúò Äèìèòðîòî èäâà â Áåëåâðåí ñ åäèí îò ÷èðàöèòå ñè Âúëêî Ñàíäåâ, êîéòî áèë ðîäîì îò Ïåé÷îâà ìàõàëà. Âúëêî áèë ïî-âúçðàñòåí îò äðóãèòå ìó ÷èðàöè, à è ïî-îïðàâåí. È ÷îðáàäæèÿòà ãî âîäåë âèíàãè ñúñ ñåáå ñè. Ïðè åäíî îò èäâàíèÿòà ñè â Áåëåâðåí äà ïðåêóïóâà èìîòè, áèë ñ Âúëêî. Äèìèòðîòî îñòàâà äà ñå ïàçàðè ñ òóðöèòå, à Âúëêî îòèâà êðàé ñåëî äà ïàñå êîíåòå. Ïðåâàëÿâàëî å è òîé ñå ïîäñúëíóâà (óêðèâà) âúâ âîäåíèöàòà íà ×àêàë Àëè íà ðåêà Äóâàíäåðå, òàì íàìèðà óêðèòè çëàòíè ïàðè. Âçåìà êîíåòå è ñè èäâà â ñåëî. Íà äðóãèÿ äåí òîé ñïîäåëÿ ñ ÷îðáàäæèÿòà ñè Äèìèòðîòî, ÷å èìà íÿêîÿ çëàòíà ïàðà, äàäåíà ìó îò íåãîâèÿ äÿäî Âúëêî, íà ÷èåòî èìå å êðúñòåí è èñêà äà ñè çàêóïè êúùà â ñåëî Áåëåâðåí è äà ñå óñòàíîâè äà æèâåå òàì. Èäâàò ñ ÷îðáàäæèÿòà â Áåëåâðåí è ìó êóïóâàò êúùà ñ ãîëÿì àðïàëúê. Ñëåä çàñåëâàíåòî ñè â Áåëåâðåí, Âúëêî çà åäíî êðàòêî âðåìå ïðîäàâà êú13

[close]

p. 14

Ñòîÿí Êàëïàêëèåâ, Ñëàâ÷î Ãàãåâ ùàòà íà ßíè Êàäèÿòà, à íà Ñòîÿí Êàíäèëîâ – ïëåâíèêà è àðïàëúêà, ïðîïèâà ïàðèòå è îñòàâà áåäåí ÷îâåê. Äúëãè ãîäèíè òîé áåøå ñåëñêè êåõàÿ (ðàçñèëåí).  ñåëî ãî çíàåõà ïîä ïðÿêîðà Áà÷î. Áåøå ìíîãî îñòðîóìåí è óìååøå äà ñå øåãóâà.  êðú÷ìàòà çàáàâëÿâàøå õîðàòà ñ øåãèòå ñè çà åäíî ïèòèå. Êàê ïî-òî÷íî ñòàâà ïðåñåëâàíåòî íà íàøèòå äåäè â Áåëåâðåí. Ñëåä êðàÿ íà âúðøèòáàòà ïðåç àâãóñò òóðöèòå âå÷å ñà îïðàçíèëè ñåëîòî, êîåòî å áðîÿëî îêîëî 90 êúùè. Çàïî÷âàò äà ïðèèæäàò õîðà îò áëèçêèòå áúëãàðñêè ñåëèùà, êîèòî îñòàâàò â òóðñêà òåðèòîðèÿ. Íÿêîè ïî-çàìîæíè áúëãàðè ïðåäâàðèòåëíî ñà ñè çàêóïèëè êúùè è èìîòè. Áåæàíöèòå îò Ïåé÷îâà ìàõàëà è Òåðçèäåðå èäâàò ñúñ ñåäìèöà-äâå ïî-ðàíî, òúé êàòî òå ñà íà äåñåòèíà êèëîìåòðà îò Áåëåâðåí. Èçñåëâàíåòî ñòàâà ãðóïîâî çà ïî-ñèãóðíî ïðåìèíàâàíå íà ãðàíèöàòà. Êàðòèíàòà òîãàâà îáà÷å å òðàãè÷íà. Ïðåñåëíèöèòå íàòîâàðâàò àíãúøëèèòå êîëè (êîëè, ñ êîèòî ñå ïðåíàñÿò ñíîïèòå), òúé êàòî òå ïîåìàò ïîâå÷å ïîêúùíèíà. Ìúæåòå ïîäêàðâàò áëåéíàëèòå ñòàäà, æåíèòå çàäÿâàò öåäèëêèòå ñ ìàëêè äåöà, äðóãè ãè âîäÿò çà ðúöå è ñå îòïðàâÿò êúì ìàéêà Áúëãàðèÿ. Òóê ùå òðÿáâà äà îòáåëåæèì, ÷å èçñåëâàíåòî è îò äâåòå ñòðàíè ñòàâà ìèðíî è ñïîêîéíî. Áåæàíöèòå îò ñåëàòà Ïåé÷îâà ìàõàëà è Òåðçèäåðå îòñÿäàò â ìåñòíîñòòà Ãåíãå áóíàð. Òàì èìà ãîëÿì êëàäåíåö, âåêîâíè äúðâåòà è ðàâíî ïîëå. Êîëîíàòà ïðåñòîÿâà 3-4 äíè, äîêàòî ñå óñòàíîâè êîé êúäå ùå ñå çàñåëè. Çàñåëâàíåòî å ñòàíàëî ïî ðîäîâå. Ïåé÷îìàõëåíöè çàåìàò èçòî÷íàòà ÷àñò íà ñåëîòî. Ïðåñåëíèöèòå îò Êóëàòà îòñÿäàò â Îñðàêîâàòà êîðèÿ äî ãîëåìèÿ êëàäåíåö â ìåñòíîñòòà ×åðäàê áàèð. Âñè÷êè êóëåíè ñå íàñòàíèëè â çàïàäíàòà ÷àñò, ñàìî íÿêîè â èçòî÷íàòà, òúé êàòî òå ñà áèëè ïîâå÷å ñåìåéñòâà. Âúïðåêè ÷å äåäèòå íè íàìèðàò ïîäñëîí â Áåëåâðåí, òå ïðåæèâÿâàò ìíîãî ìèçåðíî ïúðâèòå ãîäèíè, îñîáåíî 1903-1904. Çèìàòà áèëà ìðàçîâèòà ñ îáèëíè ñíåãîâàëåæè. Ðåêèòå çàìðúçâàò, âîäåíèöèòå ñïèðàò è ñå íàëàãàëî äà ñå ìåëè áðàøíî íà ðîìåëèòå. Ðîìåëè, òîâà ñà ìàëêè îáëè ïëîñêè êàìúíè, îêîëî 60-70 ñì â äèàìåòúð. Ìåëåíåòî å ñòàâàëî ðú÷íî. Òèÿ ãîäèíè äåäèòå íè íàðè÷àõà ëîøèòå ãîäèíè, ãëàäíèòå ãîäèíè. Âúïðåêè ãîëåìè14

[close]

p. 15

ÁÅËÅÂÐÅÍ. Èñòîðè÷åñêè î÷åðê òå íåñãîäè, ãëàä, ñòóä è ìèçåðèÿ, âñå ïàê óïîðèòèòå è æèëàâè áúëãàðè îöåëÿâàò.  ñåëîòî äåäèòå íè íàìèðàò 90 íåïîêúòíàòè êúùè, êàòî âúâ âñåêè äâîð å èìàëî õàìáàð íà 15-20 ìåòðà îò êúùàòà, êúäåòî ñå å ñúõðàíÿâàëî æèòîòî è äðóãà ïîêúùíèíà; â ñëó÷àé íà åâåíòóàëåí ïîæàð äà íå ñå èçãóáè âñè÷êî.  ïî÷òè âñè÷êè äâîðîâå å èìàëî êîøàðè.  çåìëèùåòî íà ñåëîòî òå ñà áèëè 34 è äâå äàéìè çà ãîâåäà, ñåäåì âîäåíèöè è åäíà òåïàâèöà. Âñè÷êî òîâà å áèëî íàïúëíî íåâðåäèìî. Îò âîäåíèöèòå îñòàíàõà ñàìî òðè – Êàëóäîâàòà, Áåäðåëèåâàòà è íà áðàòÿ Êàëïàêëèåâè, êîÿòî áåøå íàé-îòäàëå÷åíà. Òÿ ñúáèðàøå âîäèòå íà øåñòòå ìàëêè ðåêè è ñå äâèæåøå íàé-äúëãî âðåìå ïðåç ãîäèíàòà – îò Äèìèòðîâäåí äî Ãåðãüîâäåí. Îòäåëÿíåòî íà áðàøíîòî ñòàâàøå ñ ïîìîùòà íà ñèòàòà íà äîìàêèíñêèòå êúùè. Ïðåç 1930 ãîäèíà íà âîäåíèöàòà íà áðàòÿ Êàëïàêëèåâè áåøå íàïðàâåíî ïîäîáðåíèå ñ òðèîð çà îòäåëÿíå íà èíåðòíèòå è âðåäíè ïðèìåñè è ïîñòàâåíè áóðåòà çà îòäåëÿíå íà áðàøíîòî îò òðèöèòå. Ñëåä ïîñòðîÿâàíåòî íà âàëöîâàòà ìåëíèöà â ñåëî Ìîìèíà öúðêâà îò áðàòÿ Àòàíàñ è Àíòîí Ñòåï÷åâè÷ îò Áóðãàñ, òÿ ïðàâåøå áðàøíî íà äâå íóëè ïîâå÷å è ñåëÿíèòå ìåëåõà òàì. Íî íåêà ñïîìåíåì ñåìåéñòâàòà, êîèòî ñà ñå íàñòàíèëè â Áåëåâðåí, è êîè ðîäîâå îò êîå ñåëî ñà ñå ïðåñåëèëè. Ïðåñåëíèöè îò Êóëàòà: 1. Ãåîðãè Èíäæîâ 2. Ñòîèë ×àëúêîâ 3. ßí÷î Äæîæåâ 4. Ñòîÿí Äæîæåâ 5. Èâàí Îñðàêîâ 6. Ñòîÿí Êèðÿêîâ 7. Èâàí ßíàêèåâ 8. Ñòîéêî ßíàêèåâ 9. Ñòîÿí Êîâ÷åçëèåâ 10. ßíêî Ñàêàëóêîâ 11. Ðàäîñëàâ Ñòàí÷åâ 15

[close]

Comments

no comments yet