gazeta may 2012

 

Embed or link this publication

Description

gazeta

Popular Pages


p. 1

НИКТО НЕ ЗАБЫТ. НИЧТО НЕ ЗАБЫТО. ЕщЕ рАЗ О сОвЕТсКИх мИфАх И сТЕрЕОТИпАх О вТОрОй мИрОвОй вОйНЕ 30 жЫлдАрдЫң БАсЫНдАғЫ жАппАй АшАршЫлЫқТЫң 80 жЫлдЫғЫ мЕН сАясИ қуғЫН-сүргіННің 75 жЫлдЫғЫ қАЗАқсТАНдАғЫ АшАршЫлЫқ АпАТЫНЫң дЕмОгрАфИялЫқ ЗАрдАпТАрЫ (хх ғ. 20-30 жж.) 1932-1933 жЫлдАрдАғЫ АшАршЫлЫқ ЗАрдАпТАрЫ: ТАрИхИ шЫНдЫқ жӘНЕ сАясИ БАғА ғЫлЫм ОрдАсЫНдАғЫ БАсқОсу НОвОсТИ НАуКИ 3 5 6 9 11 13 14 ДЕНЬ ЕДИНСТВА НАРОДА КАЗАХСТАНА международную солидарность и поддержку трудящихся всего мира в борьбе за свои права и свободы. Первомайские праздники становятся символом революции, классовой борьбы, единства пролетариата, широко отмечаются во всем мире. Особое значение празднованию Дня международной солидарности трудящихся придавалось в странах бывшего Советского Союза. Многолюдные красочные демонстрации и митинги, большое количество лозунгов и плакатов, демонстрация достижений советского государства должны были стать наглядным доказательством преимущества социалистического строя, мощи государства рабочих и крестьян, способствовать интернациональному сплочению трудящихся всего мира. Однако чрезмерная идеологическая окраска придавала мероприятиям официозно-плакатный вид. Обретение суверенитета в корне изменило смысл и значение майского праздника в нашей стране. В 1996 году Президент Республики Казахстан Нурсултан Назарбаев своим Указом объявил 1 мая - Праздником Дня единства народа Казахстана. Придание статуса государственного праздника подчеркивает общественнополитическую важность знаменательной даты для всего казахстанского общества. «Это один из самых главных праздников, созданных за 20 лет независимости нашей страны», - отметил Глава государства, выступая на XVII сессии Ассамблеи народа Казахстана. Действительно, 1 мая - один из самых лучших, светлых, весенних праздников в стране. Это праздник дружбы, понимания, толерантности, которые так необходимы для мирной жизни нашей республики, в которой проживают более 130 наций и народностей. За годы независимости он не только наполнился новым глубоким содержанием, но также стал символом дружбы, сплоченности нашего народа, независимо от национальной и конфессиональной принадлежности. Праздник Дня единства народа Казахстана приобрел особую значимость в условиях полиэтничного, поликонфессионального казахстанского общества. 1 Сауле Багдатова, кандидат исторических наук, старший научный сотрудник В первых числах мая Казахстан отмечает один из самых патриотичных, светлых, весенних праздников – День единства народа Казахстана. История праздника 1 мая ведет свое начало с ХIX века, когда Парижский конгресс II Интернационала, в память о выступлении рабочих Чикаго, принял решение о проведении в мае ежегодных демонстраций, символизирующих

[close]

p. 2

НАшЕ ОТЕЧЕсТвО и духовно-культурной общности». Эта уникальная модель общенационального согласия легла в основу нашей государственности и получила признание на международном уровне. На современном этапе исторического развития в условиях глобализирующегося мира, усиливаются социальные и культурные интегративные процессы в человеческом сообществе. В этих условиях государственная политика, проводимая в Казахстане в сфере межэтнических отношений, создает благоприятные условия для развития национальной культуры, традиций, обычаев, изучения исторического прошлого всех этнических групп, в тоже время способствует интеграции полиэтничного общества. Яркие краски весеннего первомайского праздника еще раз подтверждают незыблемую истину - народ Казахстана объединяет общая история, единство целей, уверенность в нерушимости нашего единства, успешном будущем страны и наших детей. Сегодня мы живем в сильном, процветающем и стабильном государстве, успехи страны – наследие для будущих поколений, надежная основа построения сильного, независимого и динамично развивающегося Казахстана в ХХI веке. В мировой практике полиэтничными считаются государства, имеющие более 5% так называемого иноэтничного населения. В Казахстане же более 30% всего населения составляют представители более 100 этносов. При этом полиэтничный характер населения сформировался не столько в результате естественных процессов миграции и движения этносов, сколько под влиянием масштабной социальной политики тоталитарного режима, в результате депортаций народов, создания лагерной системы, потока заключенных, спецпоселенцев. Миграционные процессы сопровождались масштабным террором в самом Казахстане, репрессиями против национальной интеллигенции, трагедией насильственной коллективизации в 30-х годах ХХ века. В этих условиях проявилась подлинная толерантность казахского народа, как подчеркивал Глава государства: «память об этих исторических событиях не разделяет этносы, а наоборот укрепляет нашу дружбу». На самых сложных этапах строительства независимого государства в Казахстане сохраняется межнациональное согласие, стабильность, идет процесс дальнейшей консо2 лидации общества. Значительный вклад в сохранение стабильности в обществе вносит Ассамблея народа Казахстана, созданная по инициативе Президента страны. В «Декларации двадцатилетия государственной независимости Республики Казахстан», подчеркивается: «Уникальным институтом представительства интересов полиэтнического населения страны выступает Ассамблея народа Казахстана, деятельность которой направлена на формирование казахстанской идентичности путем консолидации этносов республики на основе гражданской

[close]

p. 3

КО дНю пОБЕдЫ НИКТО НЕ ЗАБЫТ. НИЧТО НЕ ЗАБЫТО. По своим масштабам и последствиям эта война не имеет аналогов в истории человечества. Победа в той войне была добыта ценой неисчислимых жертв и страданий миллионов людей, оплачена жизнями наших отцов и дедов. президент республики Казахстан - лидер нации Н.А. Назарбаев ны. Исследуя данные статистических отчетов, учеными-историками была подсчитана численность советских вооруженных сил в ходе войны. Фактически с 1941-1945 гг. было мобилизовано (за вычетом повторно призывавшихся) 29 млн. 575 тыс. человек. В книге «План «Барбаросса». Крушение третьего рейха. 1941-1945» английский историк Алан Кларк так характеризует мобилизацию в СССР в начале войны: «Приграничные армии гибли в боях, а в тылу формировались новые, с новыми командирами. Чтобы ускорить сосредоточение войск, русские превратили все главные железнодорожные линии к западу от Днепра в дороги с движением в одном направлении, в обратную сторону неслись только паровозы, чтобы забрать новые составы». По данным переписи 1939 г. население Казахстана составляло 6,2 млн. человек. В ряды Красной Армии в годы войны было призвано 1 196 164 казахстанца, из них 620 000 не вернулись с полей сражений. За подвиги в Великой Отечественной войне были удостоены свыше 11 600 человек звания Герой Советского Союза, из них более 500 казахстанцев. Первому из казахстанцев 22 июля 1941 г. звание Героя Советского Союза было присвоено командиру 19-й танковой дивизии генералу-майору К.А. Семенченко, а последнему (11 декабря 1990 г.) панфиловцу, полковнику Б. Момышулы. После обретения Независимости Указом Президента Республики Казахстан в 1994 г. звание «Халық қаһарманы» было присвоено С.К. Нурмагамбетову, а в 1998 г. - Б. Бейсекбаеву. Четверо наиболее отличившихся воинов звания Героя Советского Союза были удостоены дважды: летчики-штурмовики Т.Я. Бегельдинов, анара гаБдуллина, кандидат исторических наук, ученый секретарь Вторая мировая война началась 1 сентября 1939 года, когда в соответствии с планом «Вайс» фашистская Германия нанесла авиаудары по польским городам, а затем войска вторглись на территорию Польши. Воодушевленный легкими победами в Европе Гитлер заявил: «… На повестке дня следующее: Первое: победить. Второе: править. Третье: эксплуатировать». 31 июля 1940 года фюрер сообщил военным генералам вермахта о планах войны против Советского Союза. В этот день Гальдер сделал запись в дневнике о плане войны: «Начало – май 1941 г. Продолжительность операции – 5 месяцев. Было бы лучше начать уже в этом году, однако, это не проходит, так как осуществить операцию надо одним ударом. Цель – уничтожение жизненной силы России». Этот план получил кодовое название «Барбаросса». 22 июня 1941 года войска фашисткой Германии вторглись в Советский Союз, так началась Великая Отечественная война, где Казахстан участвовал как часть единой стра- Л.И. Беда, И.Ф. Павлов и летчик- истребитель С.Д. Луганский. Среди Героев имена пулеметчицы М.Ж. Маметовой, снайпера А.Н. Молдагуловой, стрелков С. Баймагамбетова, С. Лутфуллина, Мин Сен Юра, артиллеристов С. Муткенова, И.К. Новикова, бронебойщика П.К. Миллера, минометчика К. Спатаева, кавалериста М.М. Катаева, сапера П.И. Гончара, командира торпедного катера Б.П. Ушева, командира стрелковой дивизии Г.Б. Сафиуллина, летчика Н. Абдирова. 110 казахстанцев были награждены орденом Славы трех степеней. Приведем данные о мобилизованных по областям из историкодокументального исследования «Қазақ жауынгері Ұлы Отан соғысы майданында». В годы войны: - из Акмолинской области было призвано более 83 тысяч человек. В области укомплектованы и обучены 310-я, 387-я и 29-я стрелковые дивизии, которым за героизм в боях присвоены имена «Новгородская», «Перекопская» и «Краснодарская»; Акмолинская 106-я казахская кавалерийская национальная дивизия; - из Карагандинской области призвано на фронт 45 тысяч карагандинцев. На территории области сформированы отдельные части 29-й и 387-й стрелковых дивизий; - из Восточно-Казахстанской области было мобилизовано 87 404 человека. В области сформированы 238-я и 38-я стрелковые дивизии, прошедшие через главные стражения Великой Отчественной войны; 96-я казахская кавалерийская национальная дивизия; - из Западно-Казахстанской области 76 635 человек сражались на фронтах Великой Отечественной войны. В начале войны в Уральске была сформирована 152-я стрелковая бригада, которая прошла фронтовыми путями до Эльбы и Праги; в составе 101-й казахской стрелковой 3

[close]

p. 4

КО дНю пОБЕдЫ Союза генерал-майора И.В. Панфилова (бывшая алма-атинская 316-я), 27-я гвардейская стрелковая Новобугская Краснознаменная ордена Богдана Хмельницкого (бывшая новоказалинская 75-я морская, затем 3-я гвардейская стрелковая бригада), 30-я гвардейская стрелковая Рижская Краснознаменная (бывшая семипалатинская 238-я) дивизии. 1418 дней Великой Отечественной войны стали наиболее напряженным периодом в истории Советского государства, в том числе и Казахстана. В справочном издании «Великая Отечественная война без грифа секретности. Книга потерь», подготовленном авторской группой Генерального штаба и Военно-морского центра ВС РФ (ныне Управление МО РФ по увековечиванию памяти погибших при защите Отечества) приводятся данные общих людских потерь СССР, как военнослужащих, так и гражданского населения составившие в общем итоге 26,6 млн. человек. Зарубежный исследователь М. Хайнес общие потери СССР оценивает в 42,7 млн. человек, ряд российских ученых считают, что людские потери Советского Союза более чем 30 млн. человек. Тысячи граждан всех союзных республик ежедневно гибли в боях на фронте, погибали от бомб и снарядов в прифронтовой полосе, умирали в концентрационных лагерях. Война, развязанная фашисткой Германией, была направлена на уничтожение целых народов. Более 60 лет прошло после победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. Многие государства и народы мира были спасены от фашистского порабощения ценой неисчислимых жертв и страданий миллионов людей. Ветераны Великой Отечественной войны и ныне в строю: своей жизнью, делами и поступками они учат новое поколение терпению, вселяют оптимизм и веру в стабильное будущее Независимого Казахстана. Благодаря их героизму, мужеству, храбрости и патриотизму воинов-земляков, наряду с трудовыми подвигами тыловиков мы живем, учимся, трудимся, радуемся жизни! национальной бригады героически сражались и отдали свою жизнь многие наши соотечественники; - из Северо-Казахстанской области были призваны в армию 74 тысячи человек. В 1941 году в Петропавловске была сформирована 314-я стрелковая Кингисепская ордена Кутузова дивизия. С декабря 1941 года сформированы и отправлены на фронт 542 маршовые роты; - из Костанайской области на фронт ушло 73 500 костанайцев. 24 декабря 1941 года в Костанае начала формироваться 151-я стрелковая бригада. В сентябре 1943 года на базе бригады была сформирована 150-я стрелковая дивизия; - из г. Алма-Ата с начала войны до 1944 года в армию было призвано 161 331 человек. В Алма-Ате в первый год войны были сформированы четыре стрелковые дивизии (316-я, 391-я, 38-я, 405-я, 460-я); - из Алма-Атинской области на фронт призвано 120 026 жителей области. Многие были призваны в 100-ю отдельную казахскую национальную стрелковую бригаду; в 316-ю стрелковую дивизию; - из Гурьевской области на фронт ушли 42 509 воина, среди них 11 стали Героями Советского Союза и 5 кавалеров ордена Славы; - из Кызылординской области 26 669 человек ушли на фронт. Сформированная на территории области Казалинская 75-я стрелковая морская бригада героически сражалась под Москвой и Сталинградом; - из Актюбинской области на 4 фронт было мобилизовано 122 423 человека. В области были сформированы 312-я, 469-я стрелковая дивизия, 101-я национальная стрелковая бригада, 129-й минометный полк и 74-я морская стрелковая бригада (в последующем 292-я стрелковая дивизия); - из Павлодарской области на фронт ушли 46 000 павлодарцев. В Семипалатинске из числа павлодарцев сформирована 453 стрелковая дивизия; - из Жамбылской области на фронт ушли 41 453 воина. В сентябре 1941 года в Джамбуле была сформировна 81-я кавалерийская дивизия; Джамбулская 105-я казахская кавалерийская национальная дивизия; - из Семипалатинской области на фронт ушли 93 000 семипалатинцев. Весной 1941 года на территории области развернулось формирование 238-й, после начала войны 8-й, 453-й стрелковых дивизий; - из Южно-Казахстанской области погибло 94 049 бойцов. В Чимкенте сформированы 102-я и 462-я стрелковые дивизии. Неоценим и велик вклад Казахстана в победе над фашизмом. К окончанию войны 12 сохранившихся казахстанских дивизий получили почетные наименования, пять из них отмечены одним, четыре – двумя, а две – тремя орденами. Пять дивизий заслужили название гвардейских: 8-я гвардейская стрелковая Режицкая ордена Ленина, Краснознаменная ордена Суворова, имени Героя Советского

[close]

p. 5

КО дНю пОБЕдЫ ЕщЕ рАЗ О сОвЕТсКИх мИфАх И сТЕрЕОТИпАх О вТОрОй мИрОвОй вОйНЕ войны. Их призрачная надежда направить удар гитлеровской машины на СССР и затягивание переговоров с Москвой, сыграли на руку Гитлеру. Ожесточенная, кровопролитная война требовала от официальной пропаганды создания образов героев, вдохновляющих народ на борьбу с захватчиками. Как правило, реальная биография наших героев не совпадала с газетно-официальной. Оживленную дискуссию вызвал вопрос о личной отвественности Сталина за поражения и огромные потери на начальном этапе войны. Научный сотрудник Кудайбергенов Р.А. привел факты, свидетельствующие о незначительной роли Сталина в ходе подготовки наиболее успешных военных операций Красной Армии и о его попытках свалить вину за поражения на советских военачальников. Заместитель директора Института истории государства, к.и.н., доцент Кашкимбаев А.Н. отметил, что нам людям, незнавшим тягот войны очень трудно давать оценку действиям участников той кровавой войны. Говоря о роли подвигов защитников Родины в воспитании молодежи, к.и.н. Дуйсен С.Ж. высказал опасение, что всеобщее развенчивание мифов, переоценка ценностей может пагубно сказаться на патриотическом воспитании подрастающего поколения. В ходе работы «круглого стола» было принято решение о необходимости сбора материалов о малоизвестных фактах из биографий казахстанцев-героев войны. Годы идут и Вторая мировая война отдаляется от нас во времени все дальше. Несмотря на это, интерес к самой масштабной в истории человечества войне все более нарастает. События 1939–1945 годов продолжают притягивать внимание не только историков, но и политиков, журналистов и общественных деятелей. Различные взгляды, на происходившее в эти годы, оказывают прямое влияние на сегодняшнюю политику правящих элит целого ряда государств. История этой войны окутана множеством мифов, легенд и вымыслов. Бесспорно, наибольшее количество мифов было создано официальной советской исторической наукой. Советские мифы о причинах Второй мировой войны и о ее ходе, уже на протяжении двух десятилетий после распада СССР, продолжают жить своей жизнью и имеют сильное влияние на современное понимание истории. «Круглый стол», посвященный этой теме прошел 8 мая 2012 года в конферен-зале Института истории государства КН МОН РК. По мнению модератора встречи, - директора Института истории государства, д.и.н., профессора Аягана Б.Г. - разоблачение и развенчивание этих мифов и стереотипов не бросит тень на светлую память о героях, павших в борьбе за свободу Родины. Он отметил, что ради объективной оценки присходивших событий необходимо изучать исторические источники всех стран, участвовавших в войне. К примеру, наши историки недостаточно используют в своих трудах мемуары военачальников германского вермахта. Разумеется, гитлеровские генералы стараются обелить себя, но при этом из их книг можно почерпнуть много интересного. Одним из вопросов, вызывающих споры историков и политиков, является оценка пакта Молотова-Риббентропа. Научный сотрудник Койшибаев М.М. высказал мнение, что при всей роковой ошибочности сговора с нацисткой Германией, нельзя недооценивать степень вины высшего политического руководства Великобритании, Франции и США в развязывании 5

[close]

p. 6

АшАршЫлЫққА - 80 жЫл 30 жЫлдАрдЫң БАсЫНдАғЫ жАппАй АшАршЫлЫқТЫң 80 жЫлдЫғЫ мЕН сАясИ қуғЫН-сүргіННің 75 жЫлдЫғЫ сОлАқАй сАясАТТЫң сОйқАНЫ дайларға алып келгенін тарихшы ғалымдар мен басқа да зерттеушілер көп айта бермесе де, зарға толы осы кезеңнің қайғылы бейнесі қазақтардың өзара пікірлесуінде «ит жеккен», «тескен тау», «үндемес» т.б. сөз тіркестері арқылы келесі ұрпаққа тұспалдап жетіп жатты. Кейбір шетел ғалымдары жазған еңбектер оқырмандар қолына өте құпия түрде жетіп жатса да, ондағы келтірілген деректердің жантүршігерлік болғандығы соншалықты, тіпті кеңестік идеологияның ықпалына әбден берілген, «мызғымас халықтар достығы мен олардың қажырлы еңбегінің арқасында коммунизм коғамын орнатуға» дейін барып қалған қоғамның солай болды екен дегенді бірден қабылдамағаны да сөзсіз. Шыныменен, Коммунистік партияның дарынды қолбасшылығының арқасында толық бір формацияны аттап өтіп, социалистік қоғамды басынан кешіріп отырған қазақ ұлтының тек ауыл шаруашылығын артельдік формасы – колхоздарға көшкен кезінде жаппай ашаршылыққа ұшырап, 2,5 миллион адамынан айрылған дегенге кім сенеді?! Ұжымдастырудың ең ауыр да, мүлдем ақылға симас «нәтижелерінің» бірі – миллиондаған адамдардың аштықтан қырылуы. Басқа аймақтарды қоспағанда, тек Украина мен Қазақстанда сегіз-тоғыз миллионға жуық адам өмірі «социализмнің Ұлы жеңісі» жолында кеткен. Адамзат тарихындағы болған кейбір соғыстар кезіңдегі құрбандармен салыстырғанда Кеңес үкіметінің әлеуметтік-саяси бағыттарда жасаған солшыл реформалары, халықты қол жетпес табыстарға міндетті түрде жеткіземіз деген жалаң ұрандары үміт ақтамай, елдің озық ойлы азаматтарын елеңдетті. Қарсы шыққан қарапайым, бейбіт халық отырған-тұрған жерінде атылып, тірі қалғандары айдауда кеткен. Елде қалғандары – өлместің күнін кешкен. Ел басындағы ұлық азаматтарынан айрылған халық ендігі жерде ойын ішке бүкті. Міне, бүгінгі Украина тарихшылары Голодомор, ал қазақ тарихшыларының – Ұлы ашаршылық жылдары деп отырғандары осы бір кезең. Қарап отырсақ, осы бір қасіретті оқиға бір де бір қазақ жанұясын шарпымай қалмаған екен. 1932-1933 жылдардағы ашаршылықтан біраз кейін, 30-шы жылдардың соңындағы сталиндік репрессиялар кезінде де халықты жаппай қыру байқалған. Тек тәуелсіздіктің арқасында ащы да болса, шындықтың беті ашылып, деректер арқылы белгілі болып отырғандай, сол кездегі адамдардың бойын қорқыныш пен үрей билегендіктері соншалықты, тіпті бір-бірінің жанындағы адамдарды сол кездегі атқамінер, елді басқарғансымақ «үштіктің» шешімдері тағдырларын шешіп жатқанда да ешкім үндей алмаған. Міне, халықтың жанына сіңісті болған ұлы үрей, асқан қорқыныш – большевиктер күштеп жүргізген ұжымдастыру саясатының ең негізгі зардабы. Қазақтарды отырықшылық- амангелді ҚашҚымБаев, мемлекет тарихы институты директорының орынбасары, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Жиырмасыншы жылдардың соңы, кеңестік тарихнамаға сәйкес, ұлан-байтақ еуразиялық кеңістікте социалистік қоғам орнатуға кіріскен большевиктер партиясы үшін тамаша жетістіктер кезеңі болып саналғаны белгілі. Соның ішінде Сталин бастаған жаңа билеушілер тобының ауылшаруашылығы саласын жаңа бағытта қалыптастыру әрекеттері, яғни тарихқа жаппай ұжымдастыру кезеңі деген атпен енген саяси науқан басталды. Жетпіс-сексен жылдан артық уақыт бойы «қол жеткізген ұлы жеңістер» қатарында тұрған осы бір елеулі оқиғаның талай қыры мен сырларының бар екендігін енді ғана байқап, бүгінгі күннің тұрғысынан талдау жасап отырмыз десек, мүмкін бұл ой көңілден онша шыға қоймас. Дегенмен, Кеңес өкіметінің шаруаларды ұжымдастыруға байланысты солақай саясатының соңы өте қайғылы жағ6

[close]

p. 7

АшАршЫлЫққА - 80 жЫл проблемалардың шешілу жолдарының барлығы жалаң ұран болды. Большевиктер көтерген ұрандар теориялық жағынан көңілден шыққанымен, іс жүзінде, оларды өмір қажеттілігіне айналдыру тәсілдері мүлдем теріс болып шықты. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Кеңестер Одағында болған Германияның елшісі Фридрих Вернер Шуленбергтің сөздеріне қарағанда, большевиктер тапсыз қоғам құра алмаған. Керісінше, Кеңестер Одағында әлеуметтік қарама-қайшылықтар одан сайын күшейген. Біреулер автомобилдерге мініп, жарқыраған сарайдай үйлерде тұрып жатса, нағыз жұмыскерлердің тұрмысы ауыр жағдайда қала берген. Бұның негізгі себебі социалистік қоғамның экономикалық негізі болып саналған социалистік өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы арасындағы айырмашылық болатын. Осы тұрғыдан алып қарағанда шаруалардың жағдайы өте ауыр болып шықты. Ауылды жаңа жолға көшірудегі ең негізгі кедергі – шаруалардың жеке меншікке тәуелділігі, олай болатын болса меншік иелерін құрту керек деген қағида ұстаған партия басшылары, бұл ұранның ауыл тұрғындарының қайсысына болсын қатысты екендігін ескермеді. Идеологиялық тұрғыдағы осындай «түйеқұстық» әрекет, барабара ғылыми тұрғыдан ойластырылмаған ұжымдастыру саясатына әкеліп тірелді. Әрине, бұл жерде Сталин мен оны жақтаушылар тез арада ғана ұйымдастыруға болатын саяси төңкерістер мен ғасырлар бойы қалыптасқан өндіріс тәсілдерін өзгеріске ұшыратудың арасында жер мен көктей айырмашылықтар бар екендігін білмеді деу орынсыз. Өкінішке қарай, вавилондық қиялға берілген биліктегілер өз мақсаттарына тез арада жетуге болады деген бос қиялдан арыла алмады. Міне, нақ осы уақытта оларға ең керек болғандар да 7 қа бейімдеу мен колхоздастыру салдарынан Кеңес өкіметінің арқасында пайда болған жаңа бір әлеуметтік топ – «шолақ белсенділердің» іс-әрекеті шектен шықты. Ауыл тіршілігінен еш хабары жоқ олар, қазақ айтпақшы, «шаш ал десе, бас алуға» дайын болып шықты. Яғни, 1920-шы жылдардың ортасында партия мен өкіметтің басына Сталин бастаған жаңа басқарушылар легі келген. Олардың көбі ел басқару, қоғамды өзгертуге байланысты еш тәжірибесі жоқ, мүлдем білімсіз адамдар болып шықты. Бірақ олардың бойында адам айтқысыз бір ерекшеліктердің болғаны да шындық. Ел басқарудың шыңына шыққандар – партия мен жоғарғы биліктің қандай да болмасын нұсқауларын мүлтіксіз, дер кезінде асыра орындаушылар болып шықты. Ал сол кездегі елдің экономикалық-әлеуметтік дамуына келетін болсақ, зерттеушілер айтып отырғандай, қоғамда өзгерістердің бар болғандығы да сөзсіз. Жаңа экономикалық саясат халыққа біршама жеңілдіктер әкеле бастаған. Большевиктер ойлағандай, нақ осы уақытта әлеуметтік жағынан әбден реттелген қоғамға аяқ басатын кез келді. Бұл дегеніңіз, большевиктер де құр алақан емес. Оларда идея болды деген сөз. Тапсыз қоғамдағы әлеуметтік

[close]

p. 8

АшАршЫлЫққА - 80 жЫл «шолақ белсенділер» еді. Олардың жанында Кеңес өкіметінің саясатын бірден қолдаған Сәкен Сейфуллин, ойланып-толғанып барып осы жолға түскен алаштың ардагерлері Ахмет Байтұрсынов, Тұрар Рысқұлов секілді халық жанашырларының сөздері мүлдем өтпей жатты. Мысалы, 1926 жылы «Кеңестік дала» газетіне берген мақалаларының бірінде Тұрар Рысқұлов сұрақты былай қойған: «Осы бізде қазақ ауылы отырықшылыққа көшуі керек дегенді айтып жүрген кім? Олай деуге өзі негіз бар ма?», - дей келе ойын жалғастырған, - Әрине, бұл бағытта даму беталысы болады. Бірақ оны аяғына дейін жеткізу үшін уақыт керек. Ал ғасырлар бойы табиғи тұрғыдан қалыптасқан жағдай басқа қатынастарды талап етуде. Мал шаруашылығынан жаппай егін шаруашылығына көшуді жалпылау дегеніңіз – қазіргі қазақ жағдайынан мүлдем хабарсыз болу дегенмен бірдей». Бұл дегеніңіз сол кездегі қазақ қоғамында да ерекше байқалған үлкен таластың көрінісі. Таластың негізгі көзі – көшпелі мал шаруашылығы қазақ қоғамында болуы керек пе, әлде жоқ па деген әңгіменің басқа тұстары да көп болатынды. Осы сұрақпен өте тығыз байланыста тұрған мәселе, мысалы, жергілікті тұрғындарды отырықшылыққа көшіру, қазақ шаруасының тұрмыстық, мәдени, экономикалық, этникалық болмысын тиімді түрде өзгерту қажеттілі еді. Осындай көп жақты, түп тамыры өте тереңде жатқан проблеманы большевиктер бір ғана ұжымдастыру негізінде, оның үстіне өте тез арада іске асырмақ ниетте еді. Ал ғалымдар, үкімет пен партия басшылығында жүрген қазақ зиялыларының басым көпшілігі бұған үзілді кесілді қарсы шықты. Неміс тарихшысы, Берлин университетінің Шығыс 8 Еуропа тарихы профессоры Гумбольдт Иорг Баберовскийдің айтуы бойынша: «Бұл үкімет басқаша ойлаудың қандай да болмасын белгілерін от пен қылыш арқылы түбімен жойып отырған. Большевиктердің «тілінше» сөйлей алмағандар, олардың сөздері жоққа шығарылып, сенімдеріне тәубе етпегендердің бәрі олардың жауларына айналып отырған. Большевиктік жүйе тек қана «тап жауларының» соңына түскен жоқ. Аластату мөрі социалистік өзгерістерге орай өз ойларын білдіріп жүрген ұлттардың, олардың алдыңғы қатарлы өкілдеріне де жабысты. Одан кейін кезек миллиондаған қарапайым қазақ ауылының тұрғындарына да келіп жеткен еді. Міне, осыдан сексен жыл бұрын болған Ұлы ашаршылық осыны еске түсіреді. Егер халық есін жинап, тоқсаныншы жылдары қоғамды жаңартудың кеңестік-большевиктік тәсілдерінен бас тартпағанда, бір шеті отызыншы жылдардағы қорқыту-үркіту тәсілдеріне негізделген «тың эпопеясы», 70-80-ші жылдардағы «Қазақстанды миллиондаған қойдың» астында қалдыру идеялары әрі қарай жалғасын таба берер ме еді?!

[close]

p. 9

АшАршЫлЫққА - 80 жЫл қАЗАқсТАНдАғЫ АшАршЫлЫқ АпАТЫНЫң дЕмОгрАфИялЫқ ЗАрдАпТАрЫ (хх ғ. 20-30 жж.) қазақстанда 2012 жылы ашаршылық қасіретіне 80 жыл толуына орай қазақстан республикасының президенті Н.Ә. Назарбаевтың тапсырмасымен «Ашаршылық қасіретін» атап өту тапсырылды. Ол үшін ең алдымен ғылыми-зерттеу жұмыстары жазылып, сараптаулар мен қорытындылар жасалып, ашаршылық құрбандарына ескерткіш орнату мәселесін қолға алуы жоспарланып, жұмыстар атқарылуы керек. қазақ елі осынау бір қаралы тарих беттерін қайта қарап, тарихын таразылап, болашақ үшін зерттеулер мен зерделеулер жасауы қажет. дарды шығу тегіне, бір ұлттың, діннің өкілі болуына байланысты әдейі қыру немесе қудалау науқандарын ұйымдастыру деген мағынаны білдіреді. 1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы материалдарындағы мәліметтерге назар аударсақ, 1926 жылғы санақпен салыстырғанда 1 миллион 247,7 мың, яғни 3575,3 мың адамнан 2327,6 мың адамға немесе 35,8 %-ға азайған. Бұл қазақ халқының республикадағы үлес салмағының айтарлықтай төмендегендігін байқатады. Демек, демографиялық апаттың салдары 1931-1933 жылдардағы аштықтан қалыптасқан. Халықтың мұндай қайғылы жағдайға душар болуы күштеп ұжымдастырып, қолындағы мал-мүлкін талап алу, қинап отырықшыландыруға тырысу мен қуғын-сүргінге ұшыратып, «бай-феодал» деген желеумен дәулетті және орташа қазақ отбасыларын қуғындалуынан болды. Олар қырғыннан аман қалу үшін шетелдерге көшуге мәжбүр болып, көп қиындықтар көрді. 1928 жылы 27 тамызда ҚазОАК мен ҚАКСР ХКК-нің «Бай шаруашылықтарды тәркілеу туралы» қаулысы шықты. Осы қаулының мазмұнына назар аударсақ, 19 түрлі белгісіне қарап, тәркілеу шараларын жүргізу керектігі баяндалған. Яғни, халықтың ішіндегі әлді және ауқатты деген топтарын жалған жалалармен қуғындау, бұлап, талап алу, басқыншылық әрекет пен жымысқы саясат жүргізу. Демек, қазақ халқының ғасырлар бойы дәстүрлі салтымен келе жатқан шаруашылық құрылымдарын бүлдіру, тұқырту және ұлтты жер бетінен ұлт ретінде жоғалту әрекеттері жасалды. Қазақ қоғамындағы көш бастаушы ұлттық саяси элита мен дәулетті топты әдейілеп қуғынсүргінге ұшыратты. Өйткені, олар кеңестік жаңа құрылым мен тоталитарлық жүйеге қарсы тұратын ең ықпалды күштер деп есептелді. Мәселен, ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының бірі және бірегейі Ахмет Байтұрсынұлы былай деп жазған еді: «Байшылдық емес, барды сақтау керек». Көрегендікпен айтылған сөз. Себебі, ұлттың нағыз жанашыр перзенттері халықтың болашағы мен тағдырына алаңдап, күрестер жүргізген болатын. Қазақстанда 1932-1933 жылдардағы ашаршылық салдарынан халық саны азайды. Мысалы, статистикалық мәліметтерге назар аударсақ, 50 %-ға жуық республика халқынан шығын болды. Нақтырақ айтсақ, 2 миллион 300 мың адам көз жұмған. Ал, тірі қалғандардың бірқатары Қытай, Ауғанстан, Ресей, Иран, Түркия, 9 Қанат еҢСенов, тарих ғылымдарының кандидаты Қазақ елінің тарихындағы қасіретке толы беттердің бірі – 1932-1933 жылдардағы ашаршылық апаты. Кеңестік тоталитарлық жүйенің үстемдік құрған шағында ХХ ғасырдың 20-30 жылдары қазақ еліне қиянат қолдан жасалды. Оның астыртын құпия себептері болды. Мысалы, дәстүрлі қоғамда өмір сүріп келе жатқан қазақ халқының мал-мүлкіне 1928 жылы тәркілеу жүргізді. Мұның соңы халықтың көтеріліске шығуына, қырылуына, одан кейін ашаршылыққа ұрынып, босыған қазақ жұрты алыс және жақын шетелдерге шұбыра көшіп, табанын тас тіліп, көзін қарға шұқыған қайғылы жағдайларға ұласты. Осындай қайғылы да, қасіретті күйге түсірген кеңестік қызыл империяның саяси өктем саясат жүргізген әміршіл-әкімшіл басшылардың кінәсі еді. Мәселен, бүтіндей бір ұлтты қырып, жоюға бағытталған саясат үстемдік құрды. Мұндай бағыттағы саяси қылмыстардың бірі – геноцид еді. Бұл адам-

[close]

p. 10

АшАршЫлЫққА - 80 жЫл қамінер белсенділері де тізім жасауға, көрсетуге кірісіп отырған. Демек, Кеңес Үкіметі халыққа қарсы қарулы әскери топтарды пайдаланған. Әдейілеп жасалған қысымда салықтың түр-түрі болды. Мысалы, ет, астық, мүлік деген сияқты. Бір сөзбен айтқанда, халықтың құқы аяқ астына тапталып, тонаушылық әрекеттер көрініс берді. Қазақ жерінде ашаршылық салдарынан жетім балалар да көбейіп кеткен. Мәселен, ол кездегі үкімет адамдарының есебі бойынша 1932 жылғы мәліметтерінде Шығыс Қазақстан облысы бойынша жылдың басынан соңына дейінгі аралықта жетім қалған балалардың саны 2000 мынан 9170 адамға артқан. Сондай-ақ, жергілікті үкімет қызметкерлері балалар мекемесін жөндеу және жас сәбилерді жинақтау мәселелерін күн тәртібіне қойып, жиналыста талқылаған. Қазақ халқының тағдыры мен тарихына қатысты отандық тарихшылардан басқа ресейлік және шетелдік ғалымдардың да еңбектері жарық көруде. Бірақ, бір ескеретін мәселе бар. Ол шетелдік ғалымдардың әрқилы бағалаулары мен қорытындылары, ұстанымдарына сын көзбен қарау мәселесі. Қалай дегенменде, жат жұрттықтар қазақ елінің тарихын шынайы жазып, дұрыс баяндап бере алмайды. Өйткені, олардың дүние танымы, ұстанымы, мақсаты мен мүддесі басқаша және біздің елдегі мұрағат қорларында сақталған құжаттар олардың қолдарында жоқ. Сондықтан, шетелдіктер сырттай болжамдар мен сипаттаулар ғана жасай алады. Оның өзін біздің ғалымдар сын елегінен өткізіп, салыстырмалы түрде пайдаланғаны жөн. Ал, олардың еңбектерін асыра мақтау немесе ақиқат деп тану дұрыс бола қоймайды. Сол үшін еліміздегі ғылымизерттеу жұмысымен айналы- 10 Қырғызстан және Өзбекстан жеріне бас сауғалаған. Өйткені, ұрпағын сақтау, нәубеттен аман қалудың амалын ойластыру қажет болған. Олай жасамайынша аштықтан қырылады немесе қуғын-сүргінге ұшырап атылатын еді. Сондықтан, шетел асқан ағайынды өздігінен кетті немесе қара бастарының қамы үшін өтті деп айыптауға келмейді. Олардың ішінде тектісі, естісі сол кездегі ұрпақтарына «Түптің түбінде аман болсаңдар, ата қоныстарыңа оралатын болыңдар» деп ескертіп кеткен ғой. Міне, осы күнгі елімізге оралып келіп жатқан қазақтар сол бір қиын-қыстау кезеңде шетелге өтіп кеткен қандастарымыздың ұрпақтары. 1931-1935 жылдардың аралығында ұжымдастыру 30,3 %дан 95 %-ға жеткізілді. Ол уақытта бүкіл қазақ жұрты толқу үстінде болды. 1929-1931 жылдары Қазақстанда 372 көтеріліс болып, оған халықтың 80 мыңы қатысты. Қарсылық көрсетудің бір түрі 1930 жылдың басынан 1931 жылдың ортасына дейін 281230 шаруашылық отбасы Қытай, Иран және Ауғанстан жерлеріне көшіп кетті. Жалпы, ашаршылық жылдарында шетелдерге қазақ жерінен 1 миллион 130 мың адам көшіп, оның 676 мыңы сонда қалып, 454 мың адамы қайта оралған. Ашаршылықтың алдындағы халықтың көтерілісін басу үшін ОГПУ-дың қарулы жендеттері 1929-1931 жылдың аралығында 5551 адамды қылмыскер деп жауапқа тартып, оның 883 адамын атқан. 1930-1931 жылдары «кулактық жер аудару» деген желеумен республикадан 6765 адам күшпен қоныс аударылды. Оның есесіне көптеген шаруалар басқа жерлерден қазақ жеріне қуғындалып келді. Кеңес Үкіметінің қуғындауды ұйымдастыру кезінде салынған ГУЛАГ-тың, ОГПУ мен НКВД-ның мәліметтеріне қарағанда республикаға 46091 отбасы немесе 180 мыңнан аса адам қоныс аударылған. Ал, 19291933 жылдардағы қылмыстық істен 9805 қаралып, 22933 адамға шешім шығарылып, оның ішінде ауыр қылмысты деп атуға 3386 адам тіркелсе, лагерлерге қамауға 13151 адам жіберілген. Қуғындау «үштік» арқылы жүзеге асырылды. Оған партиялық комитеттің бірінші хатшысы, атқару комитетінің төрағасы және жергілікті ОГПУ бөлімшесінің бастығы енді. Әр жерлерде байлар мен орташалардың тізімін жасау үшін жергілікті ОГПУ қызметкерлері айналысты. Оған қосымша ауыл аймақтың ат-

[close]

p. 11

АшАршЫлЫққА - 80 жЫл сатын ғалымдар облыстық, республикалық мұрағаттардың материалдарын әліде жете қарастырып, сараптаулар мен қорытындыларды жеке-жеке облыстар бойынша және республика көлемінде зерттей түсуі қажет. Оған қоса ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы қасіретті оқиғаларға толы тарихтан мәлімет беретін және сол уақытта жазылған, сирек кездесетін төте жазудағы кітаптар мен қолжазбалар, қаулы, қарарлар бар. Ел ішінде азда болса көкірегі хат қариялар кездеседі. Солардың балалық шақтағы көргенбілгендерін, естігендерін жинақ ретінде әр облыстан топтап шығару қажет. Өйткені, өткен тарихтың зұлмат оқиғалары мен ащы шындығы болашақ ұрпаққа аманат және тағылым болып қалуы тиіс. Қазақстандық демограф Мақаш Тәтімов осы аталған нәубеттер мен соғыс қырғынына ұрынбағанда қазақ халқы осы күнде 30 миллионға таяу өскен болар еді деп жазады. Иә, расында қазақ жұрты ондай апаттардан аман болғанда халқымыздың саны артып, осы күнде айдарынан жел есіп тұрар еді. Дегенмен, тәуелсіздік жылдарында 1 миллион қандастарымыз қайта орал- ды. Оның өзі үлкен жақсылық. Себебі, қазіргі жаһандық жағдайда ұлттың ұлт болып сақталуы үшін көп мәселені ескеру қажет. Соның ішінде халық саны өсуі керек. Ал, халық негізгі екі түрлі жолменен көбейе түседі. Біріншіден, жергілікті жұрттың табиғи өсіміне жағдай жасап, мемлекет тарапынан қамқорлықты әліде болса жақсартып, күшейте түсу қажет. Екіншіден, шет мемлекеттерде шашырап жүрген қазақтардың елімізге келуіне, тұрақтанып тұрып кетулері үшін көрсетілетін көмектерді нақтылау және қа- дағалау керек. Сондай-ақ, оларды ортаға бейімдеу, жұмыспен қамту мәселелері мемлекеттік деңгейде жете бақылануы тиіс. Қазақстан Республикасының Конституциясында көрсетілгендей еліміздің басты байлығы – халық екені баршаға мәлім. Сондықтан еліміз болашақта әлемдік қауымдастықтағы өркениетті елдердің қатарынан қалмай нық және мығым тұруы үшін халқымыздың саны өсуі керек. Яғни, қазақ халқы алдағы уақытта іргелі елге айналып, тәуелсіздігін баянды етуге сәтті қадамдарды қазірден айқындай түсуі қажет. АшАршЫлЫққА - 80 жЫл 1932-1933 жЫлдАрдАғЫ АшАршЫлЫқ ЗАрдАпТАрЫ: ТАрИхИ шЫНдЫқ жӘНЕ сАясИ БАғА Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың ғалымдарға берген тапсырмасы бойынша 2012 жылы 19321933 жылдардағы «Ашаршылық қасіретіне» 80 жыл толуына орай «АМАНАТ» пікірсайыс клубының ұйымдастыруымен «1932-1933 жылдардағы ашаршылық зардаптары: тарихи шындық және саяси баға» атты дөңгелек үстел өтті. Оған ҚР БҒМ Ғылым комитеті Мемлекет тарихы институтының директоры, т.ғ.д., профессор Б.Ғ. Аяған, т.ғ.к., доцент А.Н. Қашқымбаев, т.ғ.к., доцент К.М. Ілиясова, п.ғ.к. Ж.Н. Қалиев, т.ғ.к. Қ.А. Еңсенов және ғылыми қызметкерлер Т.Е. Канапьянов, Р.А. Құдайбергенов, Е. Нәсіп қатысты. Ашаршылық апаты мәселе -сін талқылауға Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті «Отырар» кітапханасының директоры, ф.ғ.д., профессор Тұрсын Жұртбай және «Нұр Отан» ХДП хатшысы Е. Қарин, «Хабар» 11

[close]

p. 12

АшАршЫлЫққА - 80 жЫл Мысалы, 1920-1930 жылдарда қазақтар 4 млн-ға жуық адамынан айырылды, олай дейтініміз 1921-1922 жылдардағы аштық кезінде 1 млн 700 мың адам, 1932-1933-жылдары 2 млн 300 мыңға жуық адам көз жұмғанын айғақтайтын деректер бар дейді. Институт директорының орынбасары, т.ғ.к., доцент А.Н. Қашқымбаев ашаршылық құрбандарына қатысты бір күнді нақтылап атау және ескерткіштер қою мәселесін көтерді. Мәселен, 1997 жылдың 31 мамырынан бастап, «Жаппай қуғынсүргін құрбандарын еске алу күні» деп аталып келе жатқаны, онда «ашаршылық қасіреті» деген сөздің енбей қалғандығын сөз етті. Баяндамашы сөз соңында ашаршылық құрбандарына бір күнді атау керек қой деген мәселені баса ескертті. Пікірcайыста баяндама жасаған профессор Тұрсын Жұртбай ашаршылыққа қатысты көптеген мұрағат құжаттарын қарастырғандығын және ол деректердің «Ашаршылық қасіретіне» дәлел екендігін алға тартты. Сондай-ақ, тәуелсіздік алғанымызға 20 жыл толса да белгілі бір күнді тұрақты түрде атап тұру мәселесінде ортақ тоқтам болмай келе жатқандығына тоқталып, ашаршылық пен қуғын-сүргін құрбандарын 31 мамырда бірге атап өтуді нақтылау керек деген құнды ой айтты. Жалпы, ашаршылық тақырыбына арналған «Аманат» интеллектуалды пікірсайыс клубындағы «Ашаршылық қасіретіне» қатысты талқылаулар өте қызу пікіралмасумен өтті. Мұндай талқылаулар елдің өткен тарихын таразылауға, тарихтан тағылым алу үшін пайдалы болмақ. Сондықтан, ғылыми пікір алмасулар өткізіліп тұруы қажет. телеарнасының жүргізушісі және «Аманат» пікірсайыс клубының ұйымдастырушысы Берік Уәли мырзалар қатысып, өзара пікір алмасты. Қазақстандағы ашаршылық мәселесіне қатысты басты баяндаманы т.ғ.д., профессор Б.Ғ. Аяған жасады. Ғалым өз баяндамасында 1932-1933 жылдардағы ашаршылықтың өте ауқымды болғандығын және оның демографиялық зардаптары болғандығына нақты мәліметтер келтірді. Мысалы, ашаршылыққа ұрындырған 1928 жылы 27 тамызда басталған үкімет қаулысынан кейін де бірнеше қаулылар болған және олардың барлығының мазмұны «бай-кулактар», «тап жаулары» деген желеумен қазақ жұртының дәстүрлі құрылымын талқандай түсті, тонау, қуғынға ұшыратуға ұластырды. Сондайақ, ашаршылыққа әкеліп соққан жағдайлар ретінде салықтың түр-түрі шамадан тыс көбеюі, оған қоса табиғи қуаңшылық пен кеңестік биліктің қолдан ұйымдастырған науқандары себепші болғандығын атап өтті. Ашаршылыққа байланысты Мемлекет тарихы институтының ұжым қызметкерлері «19321933 жж. Ашаршылық ақиқаты» атты ғылыми–зерттеу еңбегін жазып шығып, баспаға ұсынғандықтарын атады. Ол жинақты жазып шығу үшін бірқатар мұрағаттардың материалдары және шетелдік зерттеушілердің де еңбектері салыстырмалы түрде пайдаланылғандығы жөнінде және жаңа көзқарас тұрғысынан талдаулар жасалғандығы баяндалды. Мемлекет тарихы институтының бөлім бастығы, бас ғылыми қызметкері, т.ғ.к., доцент К.М. Ілиясова өз баяндамасында Қазақстандағы ашаршылықтан қырылған адам-дардың саны мен шетелге ауған қазақтар жайында бірқатар мәліметтер келтірді. 12

[close]

p. 13

КОНфЕрЕНЦИя ғЫлЫм ОрдАсЫНдАғЫ БАсқОсу тақырыптары Отан тарихы, әлем тарихы, тарихнама және деректану, археология және этнография саласы бойынша көптеген күрделі мәселелерді ашады. Конференция жұмысында А.Т. Серубаева «Кәрім Мыңбаев және Қазақстанның ауылшаруашылық ғылымы», Т.Е. Канапьянов «Қазақстандағы ерте посткеңестік кезеңдегі парламентаризмнің дамуы», А.А. Кемеңгерова «Қазақ дипломатиясы: қалыптасуы және даму тарихы» тақырыптарында баяндама жасады. Баяндама көпшіліктің қызығушылығын туғызып, қызу пікір-таласқа ұласты. Конференция соңында қарар қабылданды. Қарарда мынадай мәселелер көзделген: 1. Жас тарихшы ғалымдардың Отан тарихының күрделі мәселелері бойынша ұсынған жаңа идеялары мен концепцияларын Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты «Ғылыми қазына» атты бағдарламалық-мақсаттық жобасы аясында дайындалатын көптомдық «Қазақстан тарихы» материалдарына қосу; 2. «Отан тарихы» журналына лайықты деген материалдарды жариялау және оны ағылшын тіліне аударып импакт-факт журналдарына жариялауды қарастыру; 3. PDF форматындағы конференцияның жинақ материалын институттың және Орталық кітапхананың сайтына қою; 4. Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Ғалымдар кеңесі жариялаған жинақты ҚР кітапханаларына тарату. Конференция жұмысына қатысқан барлық мақалалар конференцияның жинағына еніп, соңында таратылды. 13 2012 жылдың 15 мамырында Алматы қаласында ҚР БҒМ ҒК Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының ұйымдастыруымен «Ғылыми қазына» және Отан тарихы: жас ғалымдар міндеті» атты ІІІ халықаралық жас тарихшы ғалымдардың ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті. Конференцияға қатысуға Институттан үш ғылыми қызметкер, атап айтқанда А.Т. Серубаева, Конференцияны ұйымдастырудағы мақсат – гуманитарлық білімнің жаңа бағыттарын, қазіргі жастардың ғылыми бағыт- Т.Е. Канапьянов, А.А. Кемеңгерова шақырылды. Конференция жұмысын Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры, т.ғ.д., профессор Х.М. Әбжанов ашты. Конференцияның пленарлық мәжілісінде Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының бас ғылыми қызметкері, т.ғ.д., ҚР ҰҒА академигі, профессор М.Х. Асылбеков, Орталық ғылыми кітапхананың директоры Қ.Е. Қаймақбаева, ҚР Президенті жанындағы Қазақстан Стратегиялық зерттеулер институтының бөлім меңгерушісі, т.ғ.к. Н.Б. Сейдін жас ғалымдарды құттықтап, конференция жұмысына сәттілік тілеп, сөз сөйледі. бағдарлары, сондай-ақ қазіргі тарихи ой-пікірдің инновациялық үдерістерін анықтау болып табылады. Конференция жұмысына қоғамдық-гуманитарлық саладағы ғылыми-зерттеу институттарынан, ҚР жоғары оқу орындары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің жас-тарихшы ғалымдары және Висконсин тарихы университетінің докторанты Роберто Дж. Кармак (Медисон, АҚШ), Мичиган университетінің РhD докторанты Пауэрс Кимберли Энн (Мичиган, АҚШ) және Донгук университеті қоғамдық ғылымдар факультетінің 3 курс студенті Чо Даехьюн (Сеул, Оңтүстік Корея) қатысты. Сонымен қатар конференцияда EHESS Әлеуметтік ғылымдардың жоғары мектебінің философия докторы, әлеуметтік антрополог Ив-Мари Давенельдің баяндамасы оқылды. Конференцияға қатысу үшін барлығы 63 мақала жіберілген. Баяндама

[close]

p. 14

НОвОсТИ НАуКИ при президенте Кыргызстана создана Комиссия по развитию исторической науки Бишкек - /KGinform/. Президент Кыргызской Республики (КР) Алмазбек Атамбаев 25 апреля подписал Указ «Об образовании Комиссии по развитию исторической науки при президенте КР и создании Фонда исторического и культурного наследия народа Кыргызстана «Мурас». Об этом сообщили в от- деле информационной политики аппарата президента КР. По информации данного отдела, реализация Указа создаст условия для поддержки исследований по историческому и культурному наследию народа Кыргызстана и дальнейшего развития исторической науки на основе надежной источниковедческой базы, а также подготовке и изданию фундаментальных научных трудов, учебников и учебных пособий нового поколения по истории страны. Состав Комиссии сформирован из числа ведущих историков, ученых-обществоведов с учетом мнения общественности, научных кругов и путем консультаций с экспертным сообществом. www.kginform.com Турция внесла 12 новых исторических объектов в предварительный список ЮНЕсКО 20 мая. Тurtsia.ru Турция внесла двенадцать новых культурно-исторических достопримечательностей в предварительный список Всемирного культурного наследия ЮНЕСКО, сообщает газета Радикал. Об этом заявил министр культуры и туризма Турции Эртугрул Гюнай на встрече с генеральным директором ЮНЕСКО Ириной Боковой, прибывшей в Стамбул по приглашению одного из частных университетов города. Как отметил Гюнай, в 2007 году в постоянный список ЮНЕСКО были включены 9 объектов, расположенных в Турции, и еще 18 были занесены в предварительный список. В прошедшем 2011 году в постоянный список была внесена десятая достопримечательность Турции - Мечеть Селимие в Эдирне, а число кандидатов на включение в список Всемирного наследия достигло 26. И вот теперь, по словам министра, было принято решение о включении еще 12 достопримечательностей, находящихся в Турции, в предварительный список ЮНЕСКО. Это античный город Аизанои в Кютахье, руины Ани в Карсе, крепость Милас Бечин и средневековый город княжества Ментеше в Мугле, древний город Бирджи в Измире, древнее городское поселение Гордион в Анкаре, комплекс Хаджи Бекташ Вели в Невшехире, мавзолей Хекатомноса и окрестности в Мугле, центр древнего города и крепость в Нигде, крепость Мамуре в Мерсине, центр древнего города Одун Пазары в Эскишехире, карьер Йесемек и древняя мастерская скульптур в Газиантепе, центр археологических раскопох Зеугма в Газиантепе. www.radikal.com.tr Археологи установили подлинный возраст Андижана Андижан, 10 мая. Основанный до нашей эры Андижан признан одним из древнейших городов Узбекистана. Последние раскопки подтвердили предположения археологов о его подлинном возрасте. Об истинном возрасте Андижана до недавнего времени историки лишь предполагали. Считалось, что один из крупных городов Ферганской долины возник более двух тысяч лет назад. Письменные источники об этом периоде почти не сохранились. Но догадки ученых несколько лет назад подтвердили сенсационные находки. На глубине четырех метров был открыт археологический комплекс. Его датируют VIIV веками до нашей эры. «Самые ранние материалы фрагменты укреплений крепости - были найдены в юго-западной части. Археологи нашли доказательства того, что город тогда не просто зарождался, но и развивался. Здесь обнаружены предметы, датируемые VI-IV веком до нашей эры, в частности установ14 лена принадлежность некоторых к эллинистической культуре», - рассказал академик Академии наук Республики Узбекистан Юрий Буряков. До наших дней в Андижане сохранилось всего несколько историко-архитектурных памятников. Остальные были разрушены во время сильных землетрясений. Самое известное произошло в начале прошлого века. Толчки силой 9 баллов превратили в руины половину города. Поэтому большая часть работы ученых связана с раскопками. Вести их в самой густонаселенной области страны очень проблематично. В связи с этим президент Узбекистана Ислам Каримов поручил правительству разработать программу мероприятий празднования 2500-летия Андижана. Город уже начал готовиться к юбилею. На его развитие в ближайшие годы предусмотрено выделить более миллиарда долларов. www.novoteka.ru/r/World/ CIS/Uzbekistan

[close]

p. 15

НОвОсТИ НАуКИ фАКТЫ плАгИАТА в НАуКЕ НЕдОпусТИмЫ «раритет» в 2011 году. I, II и V разделы монографии «История независимого Казахстана» дублируют текст учебника «современная история Казахстана» с незначительными вставками и дополнениями. структура данных разделов монографии также строго следует, с небольшими изменениями, структуре аналогичных глав и параграфа учебника. юридическое разбирательство, по факту нарушения прав авторов учебника, завершилось заключением сторонами мирового соглашения, согласно которому авторы монографии принесли свои извинения в газете «мегаполис» и научном журнале «Отан тарихы» - «Отечественная история». Ниже приведен фрагмент из статьи «Наши достижения и будущее», опубликованной в журнале «Отан тарихы» - «Отечественная история» (№1 (57) – 2012), в которой авторы монографии «История независимого Казахстана» приносят извинения авторам учебника «современная история Казахстана» Аягану Б.г., селиверстову с.в., Бекеновой м.с., Кашкимбаеву А.Н. за заимствование текста учебника. Фрагмент статьи «Наши достижения и будущее» «К 20-летию Независимости МОН РК выпустили 19 монографий. Авторами исследованы основные этапы строительства суве-ренной республики, социально-экономическая, общественно-политическая модернизация, отличающаяся насыщенностью позитивных событий. В научных трудах отражены наиболее значимые события, происходившие и происходящие ныне в Республике. В коллективной монографии «История независимого Казахстана» рассмотрены актуальные вопросы истории современного Казахстана, имеющие значение для понимания процессов, происходящих в нашей стране. К сожалению, в разделе V «Образование и наука», подготовленном л.Н. Нурсултановой и ж.А. Калиевым выявлены факты плагиата с учебника Аягана Б.г., Абжанова х.м., селиверстова с.в., Бекеновой м.с «современная история Казахстана». Алматы: раритет, 2010. - 432 с. Была проведена тщательная проверка и выявлено, что тексты совпадают слово в слово за некоторымисключением. Коллектив Института приносит свои извинения авторам учебника «современная история Казахстана». уволились из Института по собственному желанию». Юридическая служба Института истории государства л.Н. Нурсултанова и ж.А. Калиев в коллективной монографии «История независимого Казахстана» под общей редакцией х.м. Абжанова, л.Н. Нурсултановой, написанной учеными Института истории и этнологии им. Ч.Ч. валиханова к 20-летию независимости республики Казахстан в 2011 году, был обнаружен факт незаконного заимствования текстов из учебника «современная история Казахстана» Аягана Б.г., Абжанова х.м., селиверстова с.в., Бекеновой м.с. без получения письменного разрешения авторов и подписания договора. учебник «современная история Казахстана» для студентов неисторических специальностей (бакалавриата) высших учебных заведений, под общей редакцией проф. Б.г. Аягана, был выпущен в издательстве Республики Казахстан ученые Института истории и этнологии им. Ч. Валиханова мЕрЕйТОй құТТЫқТАймЫЗ! КөрНЕКТі ғАлЫм, БЕлгілі қАЗАқсТАНдЫқ фИлОсОф жӘНЕ сАясАТТАНушЫ ӘБдімӘліК НЫсАНБАЕв - 75 жАсТА! 1937 жылы 1 мамырда, ҚР БҒМ ҒК Философия және саясаттану институты директорының кеңесшісі, ҚР ҰҒА академигі, философия ғылымдарының докторы, профессор ӘБдімӘліК НЫсАНБАЕв Қызылорда облысы Сырдария ауданы Қарауылтөбе ауылында дүниеге келген. Қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін бітірген (1960) соң 1960– 1961 жылы КСРО ҒА-ның Химия ғылымдары институтында аға лаборант, 1961–1976 жылы Қазақстан ҒА-ның Философия және құқық институтында кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, Ғылым философиясы және методологиясы бөлімінің меңгерушісі, 1990 жылдан Философия және құқық институтының (қазіргі Философия және саясаттану институты) директоры, сонымен қатар 1997 – 2003 жылы “Қазақ энциклопедиясы” баспасының Бас редакторы қызметін қоса атқарды. Ә. Нысанбаев философия ғылымдарының докторы (1977), профессор (1980), ҚР ҰҒА академигі (2003), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері 15

[close]

Comments

no comments yet