Asif Hacılı. Ahıska türkleri: Vatan Bilgisi (Asif Hacılı. Axısqa türkləri Vətən bilgisi)

 

Embed or link this publication

Description

Kitab Ahıska türklerinin tarihine, etnik kültrüne, coğrafyasına, adetlerine, etnoqrafyasına, folkloruna hesr olunub, Ahıska türklerinin folklorundan ve edebiyatından örnekler verilib.

Popular Pages


p. 1

ÀÑÈÔ ÙÀÚÛËÛ ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ vßtßn blgs stanbul 2009

[close]

p. 2

kitabin adi yazari ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ vßtßn blgs asif hacili sponsor ahiska törkleri eitim költör ve sosyal yardimlama dernei genel bakani röstem mÖrselolu yardimlarina gþrÿ röstem mörseloluna tÿÿkkör edirik kitap ve kapak tasarimi rasim akrolu rasimizm81@hotmail.com grafik irketi ahiska reklam tanitim ajansi matbaa baski yeri ve tarihi stanbul 2009

[close]

p. 3

ÞÍ ÑÞÇ íñàíëàð êèìè õàëãëàðûí äà þç òàëåéè þç ãèñìÿòè âàð Ñîíñóç òöðê äöíéàñûíûí óëó áîéëàðûíäàí îëàí Àõûñãà òöðêëÿðèíèí òàëåéè òöðê òàðèõèíèí ÿí ôàúèÿëè âÿ ùÿì äÿ øàíëû ñÿùèôÿëÿðèíäÿí áèðèäèð Äöíéàíûí úÿííÿò ýóøÿëÿðèíäÿí ñàéûëàí Àõûñãà-×ûëäûð òîðïàãëàðû ÿí ÿñêè ÷àüëàðäàí çÿùìÿòêåø ÿìÿê÷èëÿðèí âÿ óñòàä ñÿíÿòêàðëàðûí éóðäó îëìóøäóð Òöðê åëëÿðèíèí ãîâøàüûíäà êþ÷ éîëëàðûíûí öñòöíäÿ éåðëÿøÿí áó îáàäà ìöõòÿëèô òöðê áþëýÿëÿðèíèí áèð ÷îõ çÿíýèíëèêëÿðè úÿìëÿøìèøäèð Àõûñãà ìàùàëûíäà ãÿäèìëÿðäÿí Àíàäîëó âÿ Ãàôãàç Ðóìåëè âÿ Òóðàí ìÿäÿíèééÿòëÿðè ÷óëüàøàðàã îðèæèíàë åòíîãðàôèê ôåíîìåí éàðàäûá Áó îáàäà ùÿì óçàã Èñòàíáóë úèâàðëàðûíûí ùÿì óëó Ýÿíúÿ éþðÿñèíèí íÿôÿñè äóéóëóð ùÿì Àíàäîëó ùàëàéëàðû ùÿì Áîð÷àëû ýþçÿëëÿìÿëÿðè ñÿñëÿíèð Ìöøàùèäÿëÿðèìèç áèçè áó ãÿíàÿòÿ ýÿòèðèá êè Àõûñãà òöðêëÿðè Òöðêèéÿ âÿ Àçÿðáàéúàí òöðêëÿðè àðàñûíäà êå÷èä ìþâãåéèíäÿ äóðàí þçöíÿìÿõñóñ åòíîãðàôèê ãðóïäóð Øÿðòè îëàðàã äåñÿê ÿýÿð Áîð÷àëûíûí ãàðàïàïàã åëàòû òàðèõ ìåéäàíûíà îñìàíëûëûüà ìåéëëè àçÿðè òöðêëÿðè êèìè ÷ûõìûøëàðñà Àõûñãà åëè ­ àçÿðáàéúàíëûëûüà ìåéëëè îñìàíëû òöðêëÿðè ùåñàá îëóíà áèëÿð Ãÿäèì ÷àüëàðäàí ãîúà Ãàôãàçûí úÿíóá-ãÿðá òîðïàãëàðûíäà ìÿñêóíëàøìûø Àõûñãà òöðêëÿðè 1944-úö èëèí íîéàáðûíäà àìàíñûç èìïåðèéà ñèéàñÿòèíèí ãóðáàíû îëìóø äîüìà âÿòÿíèíäÿí óçàãëàðà ñöðöëìöø âÿ áöòöí èíñàíè ùöãóãëàðäàí ìÿùðóì åäèëìèøäè Ãÿäèì éóðäóíäàí ­ óëó äàüëàðäàí éàøûë ìåøÿëÿðäÿí äèáñèç äÿðÿëÿðäÿí äÿùøÿòëè äÿðÿúÿäÿ ãÿôèë âÿ âÿùøèúÿñèíÿ ãîïàðûëìûø éàëãóçàã ñÿùðàëàðà àòûëìûø Àõûñãà òöðêëÿðèíè àçüûí øîâèíèñòëÿð ÿçàáëû ìÿùâÿ äö÷àð åòìèøäè Àõûñãà åëÿúÿ äÿ Ýþé÷ÿ Çÿíýÿçóð Àüáàáà Áîð÷àëû Ãàðà÷àé Áàëêàð Êðûì òöðêëÿðèíèí áàøûíà ýÿòèðèëÿí ôàúèÿëÿðèí áöòöí äÿùøÿòëÿðèíè òÿñâèð åòìÿê ìöìêöí äåéèë ßçàáëû éîëëàðäà ñöðýöí àüðûëàðûíäàí õÿñòÿëèêäÿí ìÿùðóìèééÿòëÿðäÿí ìèíëÿðëÿ òöðê ùÿëàê îëóð Àúû ñöðýöí èëëÿðèíäÿ òöðêëÿð ìÿíÿâè ÿçàáëàðà ìÿðóç ãàëûð Áèð ãÿäÿð ñîíðà èñÿ òöðêëÿðèí ñîé-êþêöíÿ ãÿñä åäèëèð ­ òöðê îëäóãëàðû ö÷öí ñöðöëÿí áó èíñàíëàðûí èíäè äÿ òöðê àäû äÿéèøäèðèëèð ñÿíÿäëÿðäÿ òöðê ñþçö éàçûëìàñû éàñàã åäèëèð Òöðê äöíéàñûíûí ìÿíùóñ äöøìÿíëÿðèíèí 1989-úó èëäÿ Àõûñãà åëèíÿ ãàðøû òþðÿòäèêëÿðè èêèíúè úèíàéÿò áÿëêÿ ÿââÿëêèíäÿí äÿ äÿùøÿòëè îëäó ­ ÷öíêè áó èêè ãàðäàø õàëãûí ôàúèÿñè èäè ­ Àëäàäûëìûø óéäóðóëìóø áèð ãàðäàøûí êîð ãÿçÿáè î áèðè ãàðäàøà ãàðøû éþíÿëäèëäè Áöòöí òöðê àëÿìè áó àüðûäàí ñàðñûëäû àììà éåíÿ äÿ ñûíìàäû ïàð÷àëàíìàäû Àõûñãà òöðêëÿðè òàëåéèí áó àìàíñûç ñûíàãëàðûíäàí ëÿéàãÿòëÿ ÷ûõìûøëàð Áó çÿùìÿòñåâÿð ìöäðèê âÿ ãÿùðÿìàí õàëã ÿçàáëàðà ñèíÿ ýÿðìèø ñûíìàìûø ÿçèëìÿìèø éàä òîðïàãëàðà ñÿïÿëÿíèá ÿðèìÿìèøäèð ßí ÿñàñû îä-àëîâäàí êå÷ÿí òöðêëÿð éàëíûç úèñìàíè âàðëûãëàðûíûí ùàéûíà ãàëìàìûø ùÿì äÿ ìèëëè ðóùó ìÿíÿâè ñÿðâÿòëÿðè òöðêëöêëÿðèíè ãîðóéà áèëìèøëÿð Ãÿðèáëèêäÿ íóðàíè äÿäÿëÿð íÿíÿëÿð éàääàøëàðûíû ñàíêè äàùà äà èòèëÿøäèðäèëÿð çàìàíûí àúûüûíà þìöðëÿðèíè áèð àç äà óçàòäûëàð âÿ õàëãûí ìÿíÿâèééàòûíû ìÿäÿíèééÿòèíè éàøàäàí 3 È

[close]

p. 4

ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ vßtßn blgs ìöäðèêëèê õÿçèíÿñèíè ­ ÿñêè ñþçëÿðè òöðêö âÿ øàðêûëàðû ðÿãñ âÿ àäÿòëÿðè ìÿèøÿò âÿ äöøöíúÿ òÿðçèíè ÿõëàã âÿ âÿðäèøëÿðè ãîðóäóëàð éåíè íÿñèëëÿðÿ þòöðäöëÿð Äöíéàíûí ÿí áþéöê äÿðäè îëàí âÿòÿíñèçëèê äÿðäèíäÿí àçìàí Âÿòÿí ùÿñðÿòèíäÿí éåíè ñþçëÿð òöðêöëÿð øàðêûëàð äîüäó Ãàðà ùÿñðÿòèí äÿðèíëèéèëÿ àäàìûí è÷èíè ýþéíÿäÿí áó ÿñÿðëÿð ìöõòÿëèô þëêÿëÿðÿ ñÿïÿëÿíìèø õàëãû áèðëÿøäèðäè ìöãÿääÿñ ìÿíÿâè ÷ûðàüû ñþíìÿéÿ ãîéìàäû Ùÿñðÿò âÿ Ùèääÿò Èíàì âÿ Ìÿùÿááÿòè ÿçÿ áèëìÿäè Ùÿëÿ 30-úó èëëÿðäÿ òåàòðëàð éàðàòìûø ìÿêòÿáëÿð à÷ìûø Þìÿð Ôàèã Íåìàíçàäÿ Îñìàí Ñÿðâÿð Àòàáÿé ßùìÿä áÿé Ïåïèíîâ êèìè øÿõñèééÿòëÿð éåòèðìèø áèð õàëã þç âàðëûüûíû ãîðóéà áèëäè Ñîí âàõòëàð àüñàããàëëàðûí ñÿñèíÿ éåíè íÿñèëäÿí îëàí úÿôàêåø çèéàëûëàð ñÿñ âåðèð Àõûñãà òöðêëÿðèíè áèðëÿøäèðÿí «Âÿòÿí» úÿìèééÿòè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð Ùÿéàòëàðûíû äîüìà õàëãûíûí ùàãã èøèíÿ ùÿñð åòìèø âÿòÿí ôÿäàèëÿðèíèí íàðàùàò éàíüûëû âÿ ùÿì äÿ èíàìëû ñþùáÿòëÿðèíè äèíëÿäèêúÿ áó ãîðõìàç âÿòÿíïÿðâÿðëÿðèí ìöäðèê ýöúöíÿ äþíìÿçëèéèíÿ âÿ øöúàÿòèíÿ äàëäûãúà áþéöê òöðê îüëóíóí þëìÿç ñÿòèðëÿðè éàäà äöøöð Áàéðàãëàðû áàéðàã éàïàí öñòöíäÿêè ãàíäûð Òîðïàã ÿýÿð óüðóíäà þëÿí âàðñà âàòàíäûð Àõûñãà òöðêëÿðèíèí ãÿðèáëèê îâãàòûíû äÿðäèíè öìèä âÿ àðçóëàðûíû åë ñÿíÿòè ýþçÿë èôàäÿ åäèð Íàäèð èñòåäàäëû ìöüÿííè Ìöäèðèí òöðêöëÿðèíäÿí áèðèíäÿ áåëÿ äåéèëèð Íåðäÿ êàëäè î Çåäèáàí äÿðÿñè Åøèäèëìÿç ñóëàðûí øÿðøÿðÿñè Éåøèë ýþçÿë Àçãóðóìóí ìåøÿñè Ýÿë äþíÿëèì î éåðëÿðÿ àðêàäàø «Ýþâëöì ýþéÿð÷èí îëäè äóðìèéåð éàä âÿòÿíäÿ» äåéÿí Àõûñãà òöðêëÿðèíèí ÿí áþéöê àðçóñó áèð õàëã êèìè äîüìà éóðäëàðûíà ãàéûòìàã ìÿäÿíèééÿòëÿðèíè èíêèøàô åòäèðìÿê ìèëëè ìààðèô éàðàòìàã ôîëêëîð äèë åòíîãðàôèéàíû ãîðóìàã âÿ þéðÿíìÿêäèð Ìöàñèð äþâðäÿ Àõûñãà òöðêëÿðèíèí åòíèê-ìÿäÿíè þçöíÿìÿõñóñëóüó áèð ÷îõ þðíÿêëÿðäÿ ãîðóíóá éàøàéûð ìÿèøÿò äèë ÿõëàã åòèêåò ìÿðàñèì ôîëêëîð Áó þðíÿêëÿðèí áó âàõòà ãÿäÿð éåòÿðèíúÿ þéðÿíèëìÿìÿñè áó åëèí ìèëëè ñèìàñû ùàããûíäà ãÿðÿçëè óéäóðìàëàðûí îðòàéà àòûëìàñûíà çÿìèí éàðàòìûøäûð Ñöðýöí îëóíàðêÿí ñàéû éöç ìèíäÿí ÷îõ îëàí èíäè éàðûì ìèëéîíà ÷àòìûø Àõûñãà òöðêëÿðè ùàçûðäà Àçÿðáàéúàí Òöðêèéÿ Îðòà Àñèéà Ãàçàõûñòàí Øèìàëè Ãàôãàç Ðóñèéà âÿ Óêðàéíàíûí ìöõòÿëèô éåðëÿðèíäÿ éûüúàì òîïëóìëàð ùàëûíäà éàøàéûð Àõûñãà òöðêëÿðèíèí áèð ÷îõ íöìàéÿíäÿëÿðè ðåñïóáëèêàìûçûí Ñààòëû Ñàáèðàáàä Áåéëÿãàí Õà÷ìàç Ãóáà Øàìàõû Øÿìêèð Ýÿíúÿ áþëýÿëÿðèíäÿ ìÿñêÿí ñàëûá Ëàêèí Àçÿðáàéúàí âÿ Òöðêèéÿ òöðêëÿðèíèí ùÿð èêèñèíÿ åéíè äÿðÿúÿäÿ éàõûí îëàí áó åëèí òàðèõè þçöíÿìÿõñóñ ìàääè-ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòè ùÿëÿ äÿ äÿðèíäÿí àðàøäûðûëìàéûá Áöòöí áóíëàð Àõûñãà òöðêëÿðèíèí òàðèõèíèí îðèæèíàë åòíèê ìÿäÿíèééÿòèíèí âÿ ôîëêëîðóíóí òÿäãèãèíè ñîí äÿðÿúÿ âàúèáëÿøäèðèð 4

[close]

p. 5

ÞnsÞz 1986-1990-úû èëëÿðäÿêè åêñïåäèñèéàëàðûí âÿ àõòàðûøëàðûí íÿòèúÿñè îëàðàã 1992-úè èëäÿ ÷àï îëóíìóø âÿ ùàããûíäà áèð ÷îõ ìÿêòóáëàð ðÿéëÿð àëäûüûì «Ãÿðèáÿì áó âÿòÿíäÿ Àõûñãà òöðêëÿðèíèí åòíèê ìÿäÿíèééÿòè» àäëû êèòàá áó ñàùÿäÿ èëê òÿøÿááöñ îëäó Ñîíðàêû èëëÿðäÿ òîïëàìàëàð âÿ àðàøäûðìàëàð äàâàì åòäè áó èøÿ gÿnclÿr äÿ ãîøóëäó Ìÿíúÿ ÿí áþéöê íàèëèééÿò áåëÿ ýÿíúëÿðèí ôÿàëèééÿòÿ áàøëàìàñûäûð Îõóúóëàðà òÿãäèì åòäèéèì áó êèòàáà éåíè ôîëêëîð ìàòåðèàëëàðû âÿ òàðèõè-åòíîãðàôèê ñÿíÿäëÿð ÿëàâÿ åäèëìèø áÿçè äÿãèãëÿøäèðìÿëÿð àïàðûëìûø ñîí èëëÿräÿ Àçÿðáàéúàíäà Òöðêèéÿäÿ Ýöðúöñòàíäà Ðóñèéàäà äÿðú îëóíìóø ÿñÿðëÿð âÿ áó äþâðäÿêè ùàäèñÿëÿð íÿçÿðÿ àëûíìûø ýÿíú íÿñëè ìààðèôëÿíäèðìÿê ìÿãñÿäèëÿ öìóìòöðê òàðèõèíÿ àèä õöëàñÿ ýåíèøëÿíäèðèëìèøäèð Êÿäÿð äîüóðàí èñÿ áóäóð êè 1992-úè èëäÿí êå÷ÿí áó èëëÿð ÿðçèíäÿ Àõûñãà òöðêëÿðèíèí âÿòÿí ìÿñÿëÿñè ùÿëë îëóíìàäû éåíè ìèëëè ôàúèÿ áàø âåðäè ­ Ãàðàáàü òöðêëÿðè éóðäóíäàí ÷ûõàðûëäû áóðàäà éåðëÿøìèø àõûñãàëûëàð äà ñîéäàøëàðû èëÿ áèðëèêäÿ éåíè ñöðýöí éàøàäû èíñàíëàðûìûç ãÿòë åäèëäè ÿñèð äöøäö Âÿ Éóðäëàðûìûç ùÿëÿ äÿ áèçëÿðè ýþçëÿéèð ìöúàäèëÿ äàâàì åäèð a 5

[close]

p. 6

ÒÀÐÈÕ Ñÿíÿëÿð ñÿíÿëÿð çàëûì ñÿíÿëÿð Ýåòñèí äÿ ýÿëìÿñèí áåëÿ ñÿíÿëÿð Íÿ õîøìèø ìÿýÿð êå÷ÿí ñÿíÿëÿð Àõûñãà åë òöðêöëÿðèíäÿí õûñãàíûí åòíîãðàôèê-ìÿäÿíè þçöíÿìÿõñóñëóüó áþéöê òöðê äöíéàñûíûí òàðèõèíäÿí âÿ áó åëèí êåøìÿêåøëè òàëåéèíäÿí äîüóð Áóíà ýþðÿ ùÿð øåéäÿí þíúÿ òöðêëöéöí âÿ áó îáàíûí òàðèõèíÿ íÿçÿð ñàëìàã ëàçûìäûð Àõûñãàíûí êå÷ìèøèíè âÿ áóýöíöíö àíëàìàã ö÷öí òöðêëöéöí Ãàôãàçäà öìóìÿí Àâðàñèéàäà ãÿäèì òàðèõè ýþçäÿí êå÷èðèëìÿëèäèð À ÀÂÐÀÑÈÉÀÄÀ Âß ÃÀÔÃÀÇÄÀ ÒÖÐÊËÖÉÖÍ ÒÀÐÈÕÈÍÄßÍ Ìèíèëëèêëÿð áîéó Àâðàñèéàíûí ùåýåìîí òîïëóìó îëìóø òöðêëÿðèí êèìëèéè òÿìàñäà îëäóãëàðû õàëãëàðû äàèì äöøöíäöðìöøäöð Òöðêëÿð êèìäèð ­ ñóàëûíà ÷åøèäëè úàâàáëàð îëñà äà ùÿð éåðäÿ âÿ ùÿìèøÿ îíëàðûí ìÿðäëèéè âÿ øöúàÿòè ÿðäÿìëèéè âÿ àäèëëèéè òÿñäèãëÿíìèøäèð Ýåð÷ÿéÿ ýþç éóììàéàíëàð òöðêëÿðèí ñàùèá îëäóãëàðû ñîíñóç ÿðàçèëÿðÿ àáàäëûã ùþêì åòäèêëÿðè õàëãëàðà ÿìèíëèê úÿìèééÿòÿ ðèôàù èíñàíëàðà ëÿéàãÿò ýÿòèðÿí ìèëëÿò îëäóüóíó ãÿáóë åòìèøëÿð Áàñûëìàç ãöäðÿòè ñþíìÿç àçàäëûã äóéüóñó àëèúÿíàáëûüû âÿ ñÿäàãÿòè èëÿ òöðêëÿð ÷èíëèëÿðè ÿðÿáëÿðè ôàðñëàðû éóíàíëàðû ñëàâéàíëàðû ùåéðÿòëÿíäèðìèø òàíðû òÿðÿôèíäÿí ñå÷èëìèø òîïëóì àäëàíäûðûëìûøëàð Äöíéàíûí ÿí áþéöê ñÿëòÿíÿòëÿðèíè ãóðìóø þçöíäÿí ñàéúà äÿôÿëÿðëÿ ÷îõ õàëãëàðû áàðûø âÿ ÿäàëÿòäÿ áèðëÿøäèðìèø òàðèõè éàðàòìûø òöðê ãöäðÿòèíèí ìÿíáÿéèíèí òöðê èíñàíûíûí ðóùóíäà ãÿëáèíäÿêè èëàùè éàíüûäà ñàô õèñëÿòèíäÿ îëäóüó ùå÷ êèìÿ ñèðð îëìàìûøäûð Áóíà ýþðÿ äÿ áó ýöäðÿòè ãàâðàìàã èñòÿéÿíëÿð òöðê ôÿëñÿôÿñèíè âÿ ÿõëàãûíû òöðê ìÿíÿâèééàòûíû âÿ òÿôÿêêöðöíö òöðê ïñèõîëîýèéàñûíû àíëàìàüà ÷àëûøìûøëàð Þëöìö øÿðÿôñèçëèêäÿí öñòöí òóòàí àë÷àëìàéàí âÿ àë÷àëòìàéàí äöíéàíû ùèéëÿ âÿ ãàáà çîðëà éîõ äàõèëè ýöúöéëÿ ôÿòù åäÿí òöðêëÿðèí áþéöêëöéö äöøìÿíëÿðè øàøûðòìûøäûð Òöðêëÿð òàðèõäÿ ôÿòù îëóíàíëàðûí ñåâèíú âÿ ÷è÷ÿêëÿ ãàðøûëàäûüû éåýàíÿ ôàòåù õàëã îëìóøëàð Áàñäûãëàðûíû êÿñìÿìèø êè÷èêëÿðè óúàëòìûø äèäèøÿíëÿðè áàðûøäûðìûø áþëöíìöøëÿðè áöòþâëÿøäèðìèø äàüûëìûøëàðû äþâëÿòÿ ÷åâèðìèøëÿð Àíúàã Àâðàñèéà òàëåéèíäÿ ùÿëëåäèúè ðîëóíà áàõìàéàðàã òöðêëÿðèí åòíèê øöóðóíó ìèëëè ñèìàñûíû âÿ ìÿäÿíèééÿòèíè ñÿúèééÿëÿíäèðÿí êåéôèééÿòëÿð èíäèéÿäÿê éåòÿðëè þéðÿíèëìÿéèá Îðòàã ìÿíøÿäÿí ýÿëÿí âÿ òöðê áèðëèéèíèí òöðê òÿðÿããèñèíèí òöðê ýÿëÿúÿéèíèí òÿìÿëè îëàí åòíîïñèõîëîæè þçýöðëöê ùàããûíäà áÿçè öìóìè ìöëàùèçÿëÿð þòÿðè àðàøäûðìàëàð îëñà äà ìÿãñÿäéþíëö âÿ ñèñòåìëè òÿäãèãëÿð éîõ äÿðÿúÿñèíäÿäèð Áóíà ýþðÿ äÿ òöðê ïñèõîëîýèéàñûíûí âÿ òÿôÿêêöðöíöí åòíèê ìöÿééÿíëèéè òöðê ùÿéàò òÿðçè âÿ ìÿäÿíèééÿòèíèí ýåíåòèê 6

[close]

p. 7

tarx êîäó ùàããûíäà ìþâúóä ìöëàùèçÿëÿðèí õöñóñÿí ãåéðè-òöðê ìöøàùèäÿ÷èëÿðèí âÿ àëèìëÿðèí ôèêèðëÿðèíèí òîïëàíàðàã þéðÿíèëìÿñè âàúèá ìÿñÿëÿëÿðäÿíäèð Òöðêëÿð Àâðîïà âÿ Àñèéàíûí î úöìëÿäÿí Ãàôãàçûí òàðèõèíäÿ ÿí ãÿäèì ÷àüëàðäàí ìöñòÿñíà ðîë îéíàìûø ñîíñóç ÿðàçèëÿðäÿ íÿùÿíý èìïåðèéàëàð ãóðìóø áþéöê ìÿäÿíèééÿòÿ ñàùèá îëìóø áèð ÷îõ äèýÿð õàëãëàðûí äþâëÿò÷èëèê ÿíÿíÿñèíè éàðàòìûøëàð Òÿäãèãàò÷ûëàðûí ýþñòÿðäèéè êèìè Áàéêàë ýþëöíäÿí Áàëòèê äÿíèçèíÿ ãÿäÿðêè ÿðàçèëÿðäÿ òöðêëÿðèí þçÿéèíè òÿøêèë åòäèéè Óðàë-Àëòàé äèë àèëÿñèíÿ ìÿíñóá õàëãëàðûí ÿúäàäëàðû àðòûã áóç äþâðöíöí ñîíà éåòìÿñèíäÿí ñöìöêäÿí àëÿòëÿð âÿ áàëûã÷û-îâ÷ó ùÿéàò òÿðçè èëÿ ñå÷èëÿí ìÿäÿíèééÿò éàðàòäûëàð ßìÿê àëÿòëÿðèíèí âÿ òÿñÿððöôàòûí èíêèøàôû èëÿ ìöõòÿëèô ìÿðùÿëÿëÿðäÿí êå÷ÿí áó ìÿäÿíèééÿò òîòåìèçì âÿ øàìàíèçìëÿ çÿíýèíëÿøìèø âÿ áèð ÷îõ ãþâìëÿðäÿí ÷îõ ÿââÿë òÿê Òàíðûéà Ýþé Òàíðûñûíà òàïûíàí éöêñÿê ñÿâèééÿéÿ ÷àòìûøäûð Ýþðêÿìëè ìàúàð òöðêîëîãó Ëàñëî Ðàñîíéèíèí éàçäûüû êèìè áóíóíëà «íîìàäèçìèí éöêñÿê äÿðÿúÿñè îëàí àò áÿñëÿéÿí àòëû êþ÷ÿáÿ âÿ îíäàí ñàâàø÷û ÷îáàí áîçêûð êöëòöðö ýÿëèøäè Åéíè çàìàíäà áó êöëòöðöí áÿçè ÿñàñëû öíñöðëÿðèíè Èíäîýåðìàíëàð âÿ Ñàìè ãþâìëÿðè äÿ àëìàãëà áÿðàáÿð ÿí òèïèê øÿêëè Àëòàéëû ãþâìëÿð àðàñûíäà òÿøÿêêöë åòìèøäèð» Ëàñçëî Ðàñîíéè Òàðèùòå òöðêëöê Àíêàðà 1988 ñ.4 Â.Â.Ðàäëîâ Í.Òðóáåòñêîé Î.Ìåíýèí Í.Êîïïåðñ Ï.Â.Øìèäò À.Òîéíáè Ë.Ãóìèëéîâ âÿ äèýÿð àëèìëÿð Óðàë-Àëòàé õàëãëàðûíûí òöðêëÿðèí ÿíÿíÿâè ùÿéàò òÿðçèíäÿí ãàéíàãëàíàí ìÿíÿâè õöñóñèééÿòëÿðèíè ñÿúèééÿëÿíäèðÿðêÿí ôþâãÿëàäÿ äþâëÿò ãóðìà ãàáèëèééÿòè ýþðöø äàèðÿñè ýåíèøëèéè úÿñàðÿò îéìàüà áàüëûëûã øöóðó ùþêìåòìÿ ãöðóðó òÿøêèëàò÷ûëûã ãàáèëèééÿòè äèýÿð ìÿäÿíèééÿòëÿðÿ òîëåðàíòëûã õöëàñÿ ìöêÿììÿë äþâëÿò ãóðìàã ö÷öí áöòöí õöñóñèééÿòëÿðÿ ñàùèáëèéè ãåéä åòìèøëÿð Êþ÷ÿáÿëèéè áèð ÷îõ áàõûìëàðäàí úèôò÷èëèêäÿí öñòöí ñàéàí ìÿøùóð åòíîëîã-òàðèõ÷è À.Òîéíáè èðÿëèéè ýþðöø ñîðóìëóëóã äóéüóñó ôèçèêè âÿ ÿõëàãè äàéàíûãëûãëà ñå÷èëÿí «êþ÷ÿáÿíèí ùÿéàòû ùå÷ øöáùÿñèç èíñàí ìÿùàðÿòèíèí áèð çÿôÿðèäèð» éàçûð Í.Êîïïåðñ àòëû íîìàä ìÿäÿíèééÿòèíèí éàðàíìàñûíû «àòû èëê ÿùëèëÿøäèðÿí» ïðîòîòöðêëÿð âÿ éà ïðåòöðêëÿðëÿ áàüëàéûð âÿ èíäîýåðìàíëàðûí áó êöëòöðöí éàðàäûúûñû îëìàéûá àíúàã èëê àëûúûñû îëäóãëàðûíû òÿñäèãëÿéèð Òöðê ìÿäÿíèééÿòè òöðê äèëè òöðê åëìè äÿ òàðèõ áîéó ÿí þíúöë ìþâãåäÿ îëìóø áèð ÷îõ õàëãëàðûí ìÿäÿíèééÿòèíÿ òÿñèð åäÿðÿê äÿðèí èç áóðàõìûøäûð Òöðê ãþâìëÿðèíèí Éàõûí Øÿðã Øÿðãè Àâðîïà Áàëêàíëàð àíòèê ìÿäÿíèééÿòëÿ ÿí àçû èêè-ö÷ ìèí èëëèê òÿìàñëàðûíû òÿñäèã åäÿí ôàêòëàð ÷îõäóð Òöðê-éóíàí ÿëàãÿëÿðè öçðÿ ñàíáàëëû òÿäãèãàòëàð ìöÿëëèôè ýþðêÿìëè òöðêîëîã Ý.Ìîðàâ÷èê ãÿäèì éóíàí ìÿíáÿëÿðèíäÿ Àïîëëîíóí ðàùèáè êèìè âåðèëÿí Àáàðèñ àäûíûí àâàð-àáàð ãîâìö éÿíè ãÿäèì òöðêëÿðëÿ áàüëûëûüûíû åëÿúÿ äÿ îõà ìèíÿðÿê Àëòàé äàüëàðûíäàí Éóíàíûñòàíà ýÿëÿí ãóòñàë ãóüóëàð âÿ îõóéàí ãóøëàð ùàãäà ÿôñàíÿíèí òöðê øàìàíëûüû èëÿ ÿëàãÿñèíè «Ðèïåé äàüëàðû»íûí Àëòàé äàüëàðû îëìàñûíû òÿñäèã åäèð Áó ôàêòëàðûí ÿí àçû 2600 èë ÿââÿë òöðê-éóíàí ÿëàãÿëÿðèíè òÿñáèòëÿäèéèíÿ äèããÿòè úÿëá åäèð Ëàóôåð Íåìåò Ðè÷òîôåí Íîëäåêñ Ðàñîíéè Âåéñíåð êèìè ýþðêÿìëè àëèìëÿð èñêèòëÿðèí ñêèôëÿðèí òöðêëÿðÿ àèäëèéèíè Òóðàíè Óðàë-Àëòàé õàëãû îëäóüóíó òÿñäèãëÿéèð Ùåðîäîòóí Ñêèôèéàíûí øèìàëûíäà éåðëÿøäèðäèéè ãûçûë ìöùàôèçÿ åäÿí ãðèôîíëàðûí ãîíøóëàðû îëóá ãûçûë òÿìèí åòìÿéÿ ÷àëûøàí òÿê ýþçëö Àðèìàñï ãþâìö ìîãîëëàðäàêû åéíè ÿôñàíÿ âÿ äðàì-ääê 7

[close]

p. 8

ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ vßtßn blgs òÿê ýþçëö àíëàìû èëÿ ÿëàãÿëÿíèð Åëÿúÿ äÿ Ùåðîäîòà ýþðÿ èñêèòúÿ àñêö éàáàíû àëáàëû è÷êèñè âÿ êàðòùàñèñ èñêèò êðàëûíûí ãàðäàøû àäëàðûíû òÿäãèãàò÷ûëàð òöðê äèëè èëÿ áàüëàéûð Ãÿäèì èñêèòëÿðè 3 ãðóïà ÷àð èñêèòëÿð êþ÷ÿáÿ èñêèòëÿð ÷èôò÷è èñêèòëÿð âÿ áÿçè õûðäà ãÿáèëÿëÿðÿ î úöìëÿäÿí àëàçîíëàðà áþëÿí Ùåðîäîòóí ìÿëóìàòûíà ÿñàñëàíàí áàõ 1982 áèð ÷îõ àëèìëÿð î úöìëÿäÿí Ë.Íèäåðëå áóíëàðûí ùå÷ äÿ ùàìûñûíûí Èðàí êþêÿíëè îëìàäûüûíû òÿñäèãëÿéèð Ùèïïîêðàòûí èñêèò òÿñâèðèíÿ ÿñàñëàíàí áó òÿñâèð Ë.Íèäåðëåíèí äåäèéè êèìè àñàíëûãëà ìöàñèð ãûðüûçëàðà âÿ êàëìûêëàðà àèä åäèëÿ áèëÿð áèð ÷îõ òÿäãèãàò÷ûëàð èñêèòëÿðè òöðêìîãîë ãþâìö ùåñàá åäèð Åëÿúÿ äÿ èñêèòëÿðäÿí ÿââÿë áó ÿðàçèëÿðäÿ éàøàéàí ãèìèðëÿðèí Ýèìèððàè áóäèíëÿðèí Áîîâîû àíäðîôàãëàðûí Àâðîáà ìÿíøÿéè ìöáàùèñÿëèäèð Áóäèíëÿðèí ýåëîíëàðûí ìåëàíõëåíëÿðèí Âîëãà Äîí Äíåïð áîéó éàøàäûüû áàðÿäÿ åùòèìàëëàð îëñà äà Ãÿðáè Ãàôãàç âÿ éà Õÿçÿð ñàùèëëÿðèíäÿ éàøàäûãëàðû áàðÿäÿ ìÿíáÿëÿðÿ ÿñàñëàíàí ôèêèðëÿð äàùà ÷îõ éàéûëûá 1970 2 .70 .124 135 1969 151 .261 1966 .236 Ùåðîäîòóí òÿñâèð åòäèéè ìåëàíõëåí àíäðîôàã àãàôèðñ ñàâðîìàò àëèçîí òèññàýåò ãÿáèëÿëÿðèíèí äÿ åòíî-úîüðàôè ìÿíñóáëóüó ìöáàùèñÿëè ãàëìàãäàäûð Èëê ùþêìäàðëàðû Òàðãèòàéäàí òþðÿìèø ñêèôëÿð Ùåðîäîòóí ìÿëóìàòûíà ýþðÿ Àñèéàäàí ìàññàýåòëÿð âÿ ùóíëàð òÿðÿôèíäÿí ñûõûøäûðûëàðàã Àðàçû êå÷ìèø âÿ ãèìèðëÿðèí þëêÿñèíè òóòìóøëàð ãèìèðëÿðèí ñêèôëÿðäÿí ãà÷àðêÿí äÿíèç áîéó ýåòäèéè ñêèôëÿð îíëàðû òÿãèá åäÿðêÿí Ãàôãàçûí ñàüäà îëäóüó âÿ éîëó àçàðàã Ìèäèéàéà ýèðäèêëÿðè áèëäèðèëèð Èñêèò ìÿäÿíèééÿòè ïàðëàã ÷àüûíà ìèëàääàí þíúÿ ÂÛÛ éöçèëäÿ Ãàôãàçäà âÿ Ãàðà äÿíèçèí øèìàë áþëýÿëÿðèíäÿ ÷àòûð Òöðê åòíîìÿäÿíè òèïîëîýèéàñûíà óéüóí îëàí èñêèò ìÿäÿíèééÿòè úÿíóáè Ãàôãàç Àõûñãà-Àõûëêÿëÿê ÿðàçèñèíäÿ äÿ èç áóðàõìûøäûð Èñêèòëÿðè òÿãèá åäÿí ñàðìàò ìàññàýåò ùóí àâàð ñàáèð îíîãóð áóëãàð ãþâìëÿðè îðòà ÷àüëàðûí òöðê ñîéëàðû äà åéíè ìÿäÿíè ÿíÿíÿíèí äàøûéûúûëàðû îëìóøëàð Áó âÿ áèð ÷îõ äèýÿð ôàêòëàð òöðêëÿðèí àíòèê äþâðëÿðäÿí Éàõûí Øÿðã Àíàäîëó âÿ Ãàôãàçäà ìÿñêóíëàøäûüûíû âÿ çÿìàíÿëÿðèíèí öñòöí ìÿäÿíèééÿòÿ ñàùèá õàëãëàðûíäàí îëäóüóíó òÿñáèòëÿéèð Ìàúàð òÿäãèãàò÷ûñû éàçûð «Àâðîïàíûí áþéöê óëóñëàðû äàùà îðòàäà éþõêÿí âÿ Ñëàâëàðûí òàðèõñèç âÿ ìÿúùóë éûüûíëàðû àðàñûíäà Ðóñëàð äàõèë òÿê áèð ãþâì äàùà ñèâðèëìÿìèø èêÿí Òöðê óëóñëàðûíûí ÷îõ ÿñêè ÷àüëàðäàí åòèáàðÿí ùàñ èñèìëÿðèíè òÿãèá åòìÿê ìöìêöíäöð Èíýèëèñ ðóñ âÿ ñ çÿêàñû äàùà îðòàéà ùå÷ áèð ÿñÿð âåðìÿäèéè âÿ áó ìèëëÿòëÿðèí êÿíäèëÿðèíÿ ýÿëÿðÿê øöóðëàðûíà ñàùèá îëìàäûãëàðû áèð ÷àüäà Òöðê ÿñèëëè Ìàùìóä ÿë-Ãàøãàðè åíñèêëîïåäè äÿéÿðè äàøûéàí ìöÿççÿì áèð ñþçëöê ìåéäàíà ýÿòèðìèøäèð Ìàùìóä Ãàøãàðè ìèëëè åëìèí Òöðêîëîæèíèí ãóðóúóñó ñàéûëà áèëÿð» Ë.Ðàñîíéè s.13-14 Ñîíñóç Àâðàñèéà ÷þëëÿðèíÿ ùþêì åäÿí òöðê óëóñëàðûíûí ìÿäÿíèééÿòèíäÿ äàèì ÿëàãÿäÿ îëäóãëàðû ×èí Ùèíä Ìåñîïîòàìèéà Éóíàí ìÿäÿíèééÿòëÿðè öíñöðëÿðè äÿ ÷óëüàøìûøäû Ëàêèí òöðê ãþâìëÿðèíè òÿìàñäà îëäóãëàðû õàëãëàðäàí ñå÷äèðÿí ÿñàñ õöñóñèééÿò éöêñÿê ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðëÿ ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿò íöìóíÿëÿðè èëÿ ìöñòÿñíà äþâëÿò÷èëèê èðàäÿñè âÿ 8

[close]

p. 9

tarx ãàáèëèééÿòè ñàâàø ìÿäÿíèééÿòè äþéöø ñÿíÿòèíèí áèðëÿøìÿñè èäè Ìÿùç áóíà ýþðÿ àç ñàéëû òöðêëÿð þçëÿðèíäÿí éöç äÿôÿëÿðëÿ ÷îõ õàëãëàðà ùþêì åäÿ èíòÿùàñûç úîüðàôè ÿðàçèëÿðäÿ ìöêÿììÿë íèçàìëû äþâëÿò ãóðóá èäàðÿ åäÿ áèëèðäèëÿð Òöðêëÿðèí ùÿðá ñÿíÿòè ÿñýÿðè ãöäðÿòè äþâëÿò÷èëèê ÿçìè áþéöê ÿðàçèëÿðÿ àùÿíý âÿ áàðûø òÿðÿããè ýÿòèðìÿñè ìèëëè õàðàêòåðëÿðèíäÿêè àëè ìÿíÿâè êåéôèééÿòëÿð ëÿéàãÿò ìÿðäëèê ÿðäÿìëèê ùàããûíäà òàðèõ áîéó ÷èíëèëÿðäÿí òóòìóø ôàðñëàðà ÿðÿáëÿðÿ éóíàíëàðà ñëàâéàíëàðà ýöðúöëÿðÿ ãÿðáè àâðîïàëûëàðà ãÿäÿð áèð ÷îõ õàëãëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðè áþéöê ùåéðàíëûã âÿ ïÿðÿñòèøëÿ éàçìûøëàð Ìàúàð àëèìè Ë.Ðàñîíéèíèí òöðêëÿðèí ìÿíÿâè-ÿñýÿðè ãöäðÿòè ùàãäà òÿãäèì åòäèéè àøàüûäàêû õöëàñÿíè òîõóíìàäàí âåðèðèê «Îíëàðäà ìèëëè òåñàíöä äóéýóñó ìèëëè ýóðóð âå ìèëëè ýóðóðóí èúàáû êàùðàìàíëûê ÷îê åðêåí ýåëèøòè Áöòöí áóíëàðû Ýþê-Òöðê éàçûòëàðû ÷îê èéè àêñåòòèðèð Áó êàâèìëåðèí îëàüàí öñòö áàøàðûëàðûíûí ñûððûíû àíëàéàáèëìåê è÷èí ÷îê åñêè âåéà íèñáåòåí éåíè âå áèð áèðèíäåí äèë úîüðàôè ñàùà çàìàí áàêûìëàðûíäàí àéðû êàéíàêëàðûí éóêàðäàêè ýþðöøö òåéèò åäåí ùàáåðëåðèíè çèêðåòìåäåí ýå÷åìåéèç Òöðê êàâèìëåðèíè ôàòèù éàïàí áó êàùðàìàíëûê âå àñêåðëèê ðóùó Ùèóíã-íó ëàðà ìöòåàëëèê ×èí êàéíàêëàðûíäà äà èíèêàñ åäåð Ì.Þ 36 äà ñàâàøòà þëåí Ùóí ùöêöìäàðû ×è÷è íèí ìóàççàì âå êåíäèñèíè èìùà åäåúåê ×èí ùöúóìóíó áåêëåðêåí àøàüûäàêè ùèòàáåäå áóëóíäóüó ðèâàéåò åäèëèð Áîéóí åüìåéåúåüèç Çèðà þòåäåíáåðè Ùèóíã-íó ëàð êóââåòè òàêäèð åäåð òàáè îëìàéû ùàêèð ýþðöðëåð Ñàâàø÷û ñöâàðè ùàéàòûìûç ñàéåñèíäå àäû éàáàíúûëàðû òèòðåòåí áèð óëóñ îëäóê Çèðà áèëèðëåð êè ñàâàøòà ìóùàðèïëåðèíèí êàäåðè þëöìäöð Áèç þëñåê äå êàùðàìàíëûüûìûçûí øþùðåòè êàëàúàê ÷îúóêëàðûìûç âå òîðóíëàðûìûç äèüåð êàâèìëåðèí åôåíäèñè îëàúàêëàðäûð Äàùà ñîíðàêû ×èí êðîíèêà ëàðû Ýþê-Òöðêëåð ùàêêûíäà øóíëàðû éàçàðëàð Ñàâàøòà þëìåéè øåðåô ñàéàðëàð ùàñòàëàíàðàê þëìåêòåí óòàíûðëàð Òöðêëåðèí ìóêàâèìëèüè êàíààòêâðëûüû âå ñàâàø àðà÷ëàðûíû êóëëàíìàêòàêè ìàùàðåò âå èäìàíëû áóëóíóøëàðû ÷îê åñêè ÷àüëàðäàí èòèáàðåí áàòûëû êîìøóëàðû àðàñûíäà äà öí ñàëìûøòûð Áèçàíñ ëû Ï ð î ê î ï è î ñ  éöçéûëäà Ñàáèð ëåð ùàêêûíäà øóíëàðû ñþéëåð Éåðèí ñûðòûíäà èíñàíëàð éàøàìàéà áàøëàéàëûäàí áåðè íå Éóíàí ëàðûí âå íå äå Èðàí ëûëàðûí êàôàñûíäàí Ñàáèð ëåðèí êóëëàíäûüû ñèëâùëàð ÷ûêìàäû äåð Ìöàñèð Àðàï âå Ôàðñëàð Òöðêëåðèí ýèòòèê÷å àðòàí òàðèùî ðîëëåðè êåíäèëåðèíè ýþëýåëåíäèðìåñèíå ðàüìåí îíëàðûí áèð ÷îê öñòöíëöêëåðèíè òàíûìàéà ìåúáóð îëäóëàð Áàñðàëû Ú â ù è ç âåôàòû 864 ix éöçéûë îðòàëàðûíäà êàëåìå àëäûüû ìåøùóð Ðèñàëå ñèíäå Òöðêëåðäåí ñèòàéèøëå áàùñåäåð Áóíäàí áèðêà÷ úöìëåéè çèêðåäåëèì Åüåð öñòöíäå äàéàíìàéà ýåëèíúå ñûíûð åðè ïîñòàúû ìóùàôèç ìóòààññèï áèð ùàðèúè ìåçùåï ìåíñóáó áöòöí ìåçèéåòëåðèíè áèð àðàéà ýåòèðñåëåð áèëå àëåëâäå áèð Òöðê èëå áîé þë÷öøåìåçëåð Àùëâêè âàñûôëàðû èñå ìàääî äåüåðëåðèíè äå àøàð åíåðæèê úàíëû ôâàë âå çåêèäèðëåð êàíààòè ìèñêèíëèê ñàâàøòàí ôåðàýàòè òåðåääè ñàéàðëàð Éåð éöçöíäå ùàðïòå ñîðóìëóëóê ëâ íåòèíå óüðàìàéàí òåê êàâèìäèðëåð Éóðòñåâåðëèê ùåð êàâìèí òàêäèð åòòèüè áöòöí èíñàíëûüà øàìèë áèð ìåçèéåòòèð Áèëùàññà áó äóéýó Òöðê ëåðäå ÷îê êóââåòëèäèð 9

[close]

p. 10

ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ vßtßn blgs xi éöçéûëäà äèüåð áèð Àðàï ìöåëëèô È á í Ù à ñ ñ ó ë Òöðê ëåð ùàêêûíäà àéðû áèð ðèñàëå éàçìûøòûð Äèüåð êîíóëàð àðàñûíäà àøàüûäàêè ñàòûðëàðà ðàñòëàíûð Áöòöí êàâèìëåð àðàñûíäà øåúààò úåñàðåò áàêûìûíäàí Òöðê ëåðäåí öñòöí áöéöê ùåäåôëåðå óëàøìàê è÷èí îíëàðäàí äàùà äèðàéåòëè ùè÷ áèðè éîêòóð Úåíàá-û Ùàê îíëàðû àðñëàí ñûôàòûíäà éàðàòòû Îíëàð áîçêûðëàðà îòñóç âå îúàêñûç ÷þëëåðå äå àëûøûêòûðëàð Çàðóðåò ùàëèíäå ïåê àçà êàíààò ýåòèðåðåê ýöí ýå÷èðåúåê äåðåúåäå äàéàíûêëûäûðëàð Ýþáåüè êåñèëäèüè àíäàí èòèáàðåí Òöðê àñêåðèí áàøáóüó áþëýåíèí åìèðè îëìàêòàí âå êåíäèíè çàùìåòëè äóðóìà ñîêìàêòàí áàøêà áèð øåé äöøöíìåç Áèð Ôàðñ éàçàðûíäàí äà èêòèáàñ åòìåäåí ýå÷åìåéèç 1206 äà éàçûëàí Òàðèù-è Ìöáàðåêøàù à ýþðå éàáàíúû áèð öëêåéå ýèäåí ýàðèáè ôåíà àêèáåò áåêëåð Áóíóí àêñèíå Òöðêëåð Ìöñëöìàí áèð öëêåéå óëàøòûêëàðû çàìàí îðàäà ñàéýû âå òàêäèð ýþðöðëåð Åìèð âå îðäóéà êóìàíäàí îëóðëàð Ùàçðåòè Àäåì äåí áåðè áóýöíå êàäàð ïàðà èëå ñàòûí àëûíàí åñèðëåðèí ñóëòàí îëäóüó ùè÷ áèð éåðäå ýþðöëìåìèøòèð Òöðê ëåð ìöñòåñíà Òöðê ëåð äåíèçèí äåðèíëèüèíäå ìèäéå êàáóüó è÷èíäå ñàêëû èíúèéå áåíçåðëåð Äåüåðèíèí òàêäèð åäèëìåñè è÷èí äåíèçè áèðàêàðàê êðàëëàðûí òàúûíû ýåëèíëåðèí êóëàüûíû ñöñëåìåñè ýåðåêèð » Ë.Ðàñîíéè ñ.62-64 Òöðêëÿðèí òàðèõè éàðàäàí ãöââÿ êèìè âàðëûüûíû òÿñáèòëÿéÿí òÿôÿððöàòëû õÿáÿð ìèëàääàí þíúÿ viii éöçèëÿ àèä îëñà äà ùÿëÿ éàçûëû ìÿëóìàòëàðäàí ÷îõ ÿââÿë ìèí èëëÿðëÿ þíúÿ áþéöê òöðê ñîéóíóí ãöäðÿòèíè áèëäèðÿí ôàêòëàð ãàéíàãëàð ìþâúóääóð Èëê ýåð÷ÿê ×èí ñöëàëÿñè ×îóëàðûí ì.þ 1150-259 òàðèõèíè àðàøäûðàí òÿäãèãàò÷û Ð Âèëùåëì áþéöê ôèëîñîô Ìåíã-òñåéÿ ÿñàñëàíàðàã ×èí âÿ áöòöí øÿðãè ö÷ ìèí èëäÿí áÿðè èäåàë îëàðàã âàùèä äþâëÿòäÿ åùòèâà åäÿí áó ñöëàëÿíè ãóðàíëàðûí òöðêëÿð îëäóüóíó âÿ áåëÿëèêëÿ òöðêëÿðèí ìÿëóì ñèéàñè òàðèõèíèí ÿí àçû ìèëàääàí þíúÿ xxiv-xii ÿñðëÿðäÿí áàøëàäûüûíû òÿñáèòëÿéèð r.wilhelm histoire de la civilisation chiroise paris 1931 s 101 ×èíäÿ Ùèíäèñòàíäà Ìåñîïîòàìèéàäà Àíàäîëóäà âÿ Îðòà Àâðîïàäà ìèíëÿðúÿ èë ÿââÿëëÿðÿ àèä òàïûíòûëàð áîçêûð ìÿäÿíèééÿòèíÿ éÿíè òöðêëÿðèí ùàêèì îëäóüó ìÿäÿíèééÿòÿ àèääèð Ìÿíáÿëÿðäÿ àäû êå÷ÿí ÿí ãÿäèì òöðê ãþâìö ùóíëàðäûð ÷èí ãàéíàãëàðûíäà hiunq-nu åëÿúÿ äÿ tik conq øÿêëèíäÿ Ìîãîë òóíãóñ âÿ äèýÿð îéìàãëàðà äà þíäÿðëèê åäÿí ùóíëàðûí ùÿðáè ãöäðÿòè äþéöø ãàáèëèééÿòè åëÿ áèð ñÿâèééÿäÿ îëóð êè ×èí ùþêìäàðëàðû îíëàðà ãàðøû àðòûã ì.þ iv ÿñðäÿí íÿùÿíý ìöäàôèÿ ñÿäëÿðè ãóðóð òöðê ùÿðá ñÿíÿòèíè þéðÿíìÿéÿ ÷àëûøûðëàð Ñèëàùëàðû éàé îõ ìèçðàã ãûëûíú îëàí ùóí ñöâàðèëÿðè óçàã äîüóäàí áàøëàéàðàã áöòöí Àñèéàéà ìèí èëëÿðëÿ ùþêì åòìèø ì.þ ñîí éöçèëëÿðäÿí ­ åðàìûçûí èëê éöçèëèíäÿí Àâðîïàéà î úöìëÿäÿí Ãàôãàçà éöðöøëÿð åòìèøëÿð Àðòûã Ïòîëîìåé ãÿðáäÿêè ùóíëàðäàí äàíûøûð ÛÛÛ ÿñðäÿ úÿíóáè Ðóñèéàäà ãîòëàðûí ñïàë ðóñ äèëèíäÿ «èñïîëèí» íÿùÿíý ñþçö áóíäàíäûð ãÿáèëÿñè èëÿ ãàðøûëàøìàñû áàðÿäÿ ìÿëóìàò âàð 2001 .141 .1945 38,50 Áó äþâðëÿðäÿí ùóíëàðûí ÿñàñ ãöââÿñè ãÿðáäÿ úÿìëÿøèð Ìÿðêÿçè Àâðîïàéà Àíàäîëó âÿ Ãàôãàçà éöðöøëÿðè ýöúëÿíèð Õîðåíëè Ìóñà 376-úû èëäÿ ùóíëàðûí ùÿìëÿ åòäèéè ãîòëàðûí 25 ñëàâéàí ãÿáèëÿñèíè Äàêèéàäàí Äóíàéûí äèýÿð ñàùèëèíÿ ñûõûøäûðäûüûíû áèëäèðèð 359-373-úö 10

[close]

p. 11

tarx èëëÿðäÿ Àíàäîëóíó ôÿòù åäÿí ùóíëàðûí ìèñèëñèç øöúàÿòèíè Åäåññàëû èíäèêè Óðôà Åôðàèì áåëÿ òÿñâèð åäèá àòëàðûíûí öñòöíäÿ ôûðòûíà êèìè ó÷àðëàð îíëàðà ùå÷ áèð êèìñÿ ãàðøû ãîéàìàç iv ÿñðäÿ Õÿçÿð äÿíèçè âÿ Âîëãà ÷åâðÿñèíÿ ùþêì åäÿí ùóíëàð Ãàôãàçû äà íöôóçëàðûíà àëûðëàð Åëÿ áó äþâðäÿ Ýåðìàíàðèõè éåíÿðÿê ãîò ñëàâéàí ëèòîâ âÿ äèýÿð õàëãëàðû òàáå åäèðëÿð Áó ÷àüäà ùóíëàðûí ùþêìäàðû øÿðãäÿ Êàðàòîí ãÿðáäÿ èñÿ Óëäèí èäè Ñîíðàëàð ùóí ùåýåìîíëóüó àëòûíäà 30-à ãÿäÿð ãþâìÿ òöðê ýåðìàí ôðàêèéàëû èðàíëû áàø÷ûëûã åäÿí Àòèëlà äþâðöíäÿ òöðê ãöäðÿòè Äàíèìàðêàäàí Àëòàéëàðà âÿ ×èíÿ ãÿäÿð áöòöí Àâðàñèéàíû ñàðûð áöòöí ãèòÿéÿ ñàáèòëèê ýÿòèðèð Äàùè ñÿðêÿðäÿ âÿ äþâëÿò àäàìû ìöòòÿôèãëÿðèíÿ àíäûíà äàèì ñàäèã ãàëàí ñÿíÿòÿ ìÿäÿíèééÿòÿ ñåâýèñèéëÿ ñå÷èëÿí Àòèëlà Ðîìàíûí þíöíäÿí ïàïà Ëåîíóí õàùèøè èëÿ àëèúÿíàáëûãëà ýåðè ÷ÿêèëèð ìöãÿääÿñ øÿùÿðÿ òîõóíìóð Áó äþâðäÿ òöðê äèëè âÿ ìÿäÿíèééÿòè áöòöí Àâðîïàéà éàéûëûð Ðèòîð Ïðèñê 448-úè èëäÿ èìïåðàòîð Ôåîäîñè òÿðÿôèíäÿí Ìàêñèìèíèí áàø÷ûëûüû èëÿ Ìàúàðûñòàíà Àòèëlàéà ýþíäÿðèëÿí åë÷èëèêäÿí äàíûøàðêÿí éîëäà åë÷èëÿðèí ðàñòëàøäûüû ùóí ãîò ëàòûí àóçîí äèëèíäÿ äàíûøàí îíëàðû áóüäà ÷þðÿéèíÿ âÿ áàë è÷êèñèíÿ ãîíàã åäÿí èñêèòëÿðäÿí ñþç à÷ûð Äèýÿð ñàëíàìÿ÷è Èîðäàí Àòèlëàíûí ãÿäèì òöðê éóüëàðûíà óéüóí ýÿëÿí äÿôí ìÿðàñèìèíè òÿñâèð åäèð Ñîíðàäàí äèýÿð òöðê óëóñëàðûíà ãàðûøàí áàøãà àäëàðëà îðòàéà ÷ûõàí ùóíëàð áöòöí Àâðàñèéàäà äÿðèí èçëÿð õàòèðÿëÿð ãîéìóøëàð Ìèí èëëÿðëÿ ãöäðÿòëè äþâëÿòëÿð ãóðìóø ùóíëàð áèð ÷îõ ñöëàëÿëÿðè òàðèõ ñÿùíÿñèíÿ ÷ûõàðûá Äóíàé áóëãàðëàðûíûí ùàêèì ñöëàëÿñè Òóüðóë îéìàüûíäàí Àòèlëàíûí îüëó Èðíèêäÿí òþðÿéÿí Àðïàä ìàúàð ìèëëè ñöëàëÿñè Ùóíëàðûí áþéöê ãðóïó îëàí àü ùóíëàðûí åôòàëèòëÿð àáäàëëàð ÿñàñ ãöââÿëÿðè Ùéîíëàð ëàòûí ìÿíáÿëÿðèíäÿ êùèîíèòà áèçàíñëûëàðäà Ëåöêîé Ùóííîé âÿ Óàðëàð àâàðëàð âàðëàð îëìóøäóð Àâàðëàð âÿ àü ùóíëàð áèçàíñëûëàðûí Óàðùîí âàðùîí àäëàíäûðäûãëàðû Óàð-ùéîí âàðùîí àâàð-ùóí áèðëèéèíè ÿìÿëÿ ýÿòèðìèøäèð 563-úö èëäÿ ýþé-òöðêëÿð àü ùóíëàðûí äþâëÿòèíè éûõñàëàð äà éöç èë ñîíðà äà åôòàëèòëÿð ãöäðÿòëè ùÿðáè ýöú îëìóø ÿðÿáëÿðÿ ãàðøû äþéöøìöø éåíè ñöëàëÿëÿð ãóðìóøëàð v ÿñð Ñóðèéà ìÿíáÿñèíÿ ýþðÿ ùóíëàð Ýöðúöñòàíäà äà ãÿäèìäÿí ýöúëö ùÿðáè-ñèéàñè àìèë îëìóøëàð Áèçàíñ èìïåðàòîðó Àðêàäèíèí 395-408 ñàðàéûíäà ãóëëóã åäÿí èâåð Ôàðñìàí âÿòÿíèíÿ ýÿëÿðÿê «èâåðëÿðèí ãîíøóñó îëàí àü ùóíëàðûí» êþìÿéèëÿ ùàêèìèééÿòè àëûá 1941 37 ÂÛ ÿñð ìöÿëëèôè Çàõàðè Ðèòîð èñÿ ýöðúöëÿðèí ãîíøóñó îëàí òöðê ãþâìëÿðèíäÿí àü ùóíëàðûí ñèðóðãóðëàðûí ñàðàãóð àâãàðëàðûí îãóð êóðòàãóðëàðûí êóòóðãóð ñàáèðëÿðèí õÿçÿðëÿðèí äèëìàðëàðûí êóëàñëàðûí âÿ á àäûíû ÷ÿêèð Éåíÿ îðàäà ñ 165 481-úè èëäÿ Êàðòëè ÷àðû Âàõòàíã Ãîðãàñàë Èðàíà ãàðøû öñéàí åäÿíäÿ èëê íþâáÿäÿ ùóí áèðëèéèíÿ äàõèë îëàí ñàáèðëÿðèí êþìÿéèíÿ àðõàëàíûá Éóñòèniàí äþâðöíäÿ 527-úè èëäÿí ùóíëàðûí Àâðîïà éöðöøëÿðè ùàããûíäà ìÿëóìàò âåðèëèð 1941 .236 241 Èîðäàí Åôåñëè Èîàí Ìåíàndr äà ùóíëàðäàí ñþç à÷ûð Ùÿòòà ùóíëàðûí ÿñàñ ãöââÿëÿðèíèí ãÿðáäÿ ìÿðêÿçëÿøäèéè äþâðëÿðäÿ áåëÿ òöðêëöéöí Àíà Éóðäóíäà Ùèóíã-íóëàðûí éÿíè ùÿìèí ùóíëàðûí éàðäûì÷û ÿñêÿðè ãöââÿ ñàõëàéàí áÿçè îéìàãëàðû Áþéöê ×èí ñÿääèíè àøàðàã Øèìàëè ×èíäÿ ÛÛ ÿñðèí ñîíëàðûíäàí ùþêìðàíëûã åäèðëÿð 11

[close]

p. 12

ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ vßtßn blgs 304-úö èëäÿ ùóí ìÿíøÿëè Ëèó-éó ãöäðÿòëè Òñèåí ×àî ñöëàëÿñèíè ãóðóð 311-úè èëäÿ Ëèó-éóíóí îüëó Ëèó òñèíã ×èíèí ïàéòàõòû Ëîéàíãû àëûð Áèð ãÿäÿð ñîíðà òöðê ìÿíøÿëè èìïåðàòîð Ôó-êèåí áöòöí øèìàëè ×èíè áèðëÿøäèðèð þëêÿäÿ áþéöê ìÿäÿíè éöêñÿëèø áàøëàéûð òöðêëÿðèí ñàéÿñèíäÿ áóðàëàðäà äàùà ìóòÿðÿããè äèí îëàí áóääèçì éàéûëûð Û ÿñðèí ñîíëàðûíäàí ùóí éóðäëàðûíäà Òî-ïàëàð óëóñó ýöúëÿíèð âÿ áþéöê èãòèäàð ñàùèáè îëóð Ìöõòÿëèô ãþâìëÿðè áèðëÿøäèðÿí Òî-ïàëàð ñîíðàäàí òöðêúÿ Òàáüà÷ éóíàíúà Òàóãàñò àäûéëà ìÿøùóðëàøûð 386-úû èëäÿí õöñóñèëÿ ãöââÿòëÿíÿí Òî-ïàëàð 534-úö èëÿ ãÿäÿð øèìàëè ×èíèí âÿ ÿòðàô áþëýÿëÿðèí ùàêèìè îëóðëàð Äþâðëÿðèíèí áþéöê áóääèñò ìÿäÿíèééÿòèíè âÿ ñÿíÿòèíè éàðàòìàãëà éàíàøû Òîïàëàð òèúàðÿòèí ýåíèø õàðèúè ÿëàãÿëÿðèí èíêèøàôûíà éÿíè ùÿì äÿ ìÿäÿíè òÿìàñëàðà øÿðàèò éàðàòìûøëàð Äèýÿð òöðêëÿð êèìè äþâëÿò÷èëèê áàø÷ûëûã ùþêìåòìÿ âÿ ëèäåðëèê èñòåäàäû îëàí Òî-ïàëàð ×èíäÿ óçóí èëëÿð ùþêìðàíëûã åòìèø Ñó 580-618 âÿ Ò àíã 618-907 ñöëàëÿëÿðèíèí äÿ ÿñàñûíû ãîéìóøëàð  Åáåðùàðä Áöòöí Ãàôãàçäà îëäóüó êèìè Àõûñãà-Àõûëêÿëÿêäÿ äÿ ðàñò ýÿëèíÿí Òîáà Òîáàõ÷û Ãóðóòóáàí Àõûñãà ðàéîíó Ãàðàòóáàí Ãîðòóáàí êÿíäëÿðèíèí Àäûýöí ðàéîíó àäëàðû äà ãÿäèì Òî-ïàëàðëà áàüëû òîáà òóáà òóáî òóâà òîôàëàð òöðê åòíîòîïîíèìëÿðèäèð Áó äþâðëÿðäÿ  ÿñðèí îðòàëàðûíäà Òóðôàí âàùÿñèíäÿí ùóí áèðëèéèíÿ äàõèë äèýÿð áèð òöðê ãþâìö ­ ñàáèðëÿðèí ãÿðáÿ éöðöøö áàøëàéûð Éöêñÿê ÿñýÿðè áàúàðûãëàðû îëàí ñàáèðëÿð îãóð âÿ îíîãóð òöðêëÿðèíè ìàúàðëàðû ñûõûøäûðûá ÷ûõàðûðëàð Áåëÿëèêëÿ ùÿìèí ãþâìëÿð Óðàëû êå÷ÿðÿê áàòûéà äîüðó ùÿðÿêÿò åäèðëÿð Ñàáèðëÿðèí ùÿðáè øöúàÿòè ýöíöìöçÿ ãÿäÿð Àëòàé Ñèáèð Óðàë ãÿùðÿìàíëûã äàñòàíëàðûíäà Ñèáèðèí âÿ äèýÿð ìÿñêÿíëÿðèí àäûíäà éàøàìàãäàäûð  ÿñðèí àõûðëàðû ÂÛ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿí ñàáèðëÿð Óðàëû êå÷ÿðÿê Âîëãà-Äîí-Ãàôãàç ÷åâðÿñèíäÿ éåðëÿøèð âÿ ôÿàë ñèéàñè-ùÿðáè àìèëÿ ÷åâðèëèðëÿð Äåäèéèìèç êèìè Êàðòëè ÷àðû Âàõòàíã Ãàðãàñàë ùÿëÿ 481-úè èëäÿ Èðàíà ãàðøû äþéöøëÿðäÿ ñàáèðëÿðèí êþìÿéèíÿ àðõàëàíûá Ñàáèðëÿð åëÿ áó äþâðëÿðäÿí Ãàôãàçäàí Àíàäîëóéà éöðöø åäèðëÿð 527-úè èëäÿ Áèçàíñ èìïåðàòîðó Û Éóñòèíèàí øèìàëè Ãàôãàçäà éöç ìèíëèê îðäóéà ùþêì åäÿí ñàáèð ùþêìäàðû Âîà Áîà Áîàðèêñ èëÿ ìöãàâèëÿ áàüëàéàðàã ñàáèðëÿðëÿ áèðëèêäÿ ôàðñëàðà ãàðøû ÷ûõûð ÂÛ ÿñð Áèçàíñ ìÿíáÿëÿðè Ãÿðáè Ýöðúöñòàíäà Áîàñ ÷àéûíûí ùþêìäàð õàíûì Âîàíûí àäûíû äàøûäûüûíû ãåéä åäèð 558-úè èëÿ ãÿäÿð ñàáèðëÿð Áèçàíñ-Ôàðñ ìöùàðèáÿñèíäÿ èøòèðàê åäèðëÿð Áó äþâðäÿ áàòûéà éöðöø åäÿí äèýÿð òöðê ãþâìö àâàðëàð ñàáèðëÿðèí èãòèäàðûíà ñîí ãîéóð ñàáèðëÿð ÿââÿë îíëàðà òàáå îëìóø ìàúàðëàðà âÿ åëÿúÿ äÿ àâàðëàðà õÿçÿðëÿðÿ ãàðûøûðëàð Í.É.Ìàðð ñàâèðëÿðè «ñàâ» «ñåâ» «ñå» ãàðà áèëäèðÿí ùÿëÿ èñêèò äèëèíäÿí ýÿëÿí ðåëèêò ñþçÿ ýþðÿ ãàðà áóëãàðëàðà áàüëàéûð ãÿäèì êàáàð àâàðëàðà ãîùóì îëàí ìöàñèð áàëêàðëàðûí äà «ñàâð» «ñàâ» àäûíû äàøûäûüûíû ýþñòÿðèð ãåéä åäÿê êè Êîíñòàíòèí Áàãðéàíàðîäíû êàáàðëàðûí Ìàúàðûñòàíäà «ñàâàðòèàñôàë» àäëàíäûüûíû áèëäèðèð ïðîô Â.Â.Ìàâðîäèí äÿ «ãàðà áóëãàðëàð»ûí ãÿäèìäÿ ñàáèðëÿð èíäè èñÿ áàëêàðëàð îëäóüóíó ýöìàí åäèð .186 Òàñèòèí «Ýåðìàíèéà» ÿñÿðèíäÿ äÿ «ñâåâëÿð þëêÿñè»íäÿí äàíûøûëûð 1941 .230 12

[close]

p. 13

tarx Ñàáèðëÿðèí àäû áó ãöäðÿòëè óëóñäàí ãàëìûø áèð ÷îõ ñþçëÿð Èëèýåð Àêêàüàí Áàüùàí Áîüàðûê Áàëàê âÿ ñ ìöõòÿëèô þðíÿêëÿðäÿ î úöìëÿäÿí óçóí ìöääÿò ùåýåìîí îëäóãëàðû úÿíóáè Ãàôãàçäà Àõûñãà-Àõûëêÿëÿêäÿ Áîð÷àëûäà ýöíöìöçÿ ãÿäÿð ãàëìàãäàäûð Áó ñûðàäàí áöòöí Àâðîïàäà î úöìëÿäÿí Ãàôãàçäà éåíè òàðèõè ïðîñåñëÿðÿ òÿêàí âåðìèø òöðê ñîéó àâàðëàðûí áàòûéà äîüðó áþéöê ùÿðÿêàòû 552-úè èëäÿ Òöìÿí õàãàíûí áàø÷ûëûüû èëÿ äèýÿð òöðê ãþâìö òóêéóëàðûí ýþé-òöðêëÿð òöðêëÿð ÷èíúÿ òó-êèí Æóàí-æóàí äþâëÿòèíè éûõìàñûíäàí ñîíðà áàøëàéûð Àâàðëàð áóíäàí ÷îõ ÿââÿë äÿ Àâðîïàäà îëìóøäóëàð Êîíñòàíòèí Áîãðéàíîðîäíû àâàðëàðûí 449-úó èëäÿ Ñàëîíà ùöúóìóíó ãåéä åäèð 463-úö èëäÿ àâàðëàðûí ÿñàñ êöòëÿñè òöðê ñîéó ùåñàá åäèëÿí æóàí-æóàíëàðûí ùÿìëÿñè èëÿ Øÿðãäÿí ÷ûõàðàã èíäèêè ÀëìàÀòà âÿ Èññûê-êóë áþëýÿñèíäÿêè ñàáèðëÿðè ñûõûøäûðìûø ñàáèðëÿð äÿ îãóðëàðûí ãÿðáÿ ùÿðÿêÿòèíÿ òÿêàí âåðìèøäèëÿð Í.Ãóìèëéîâà ýþðÿ ÿñàñÿí îãóðëàðäàí âàðùîí Óàð-Ùóí òîïëóìóíäàí èáàðÿò îëàí àâàðëàðûí áþéöê êþ÷ëÿðè áèð ÷îõ äèýÿð ãþâìëÿðè î úöìëÿäÿí ìîãîëëàðû âÿ ìàúàðëàðû äà þç àõûíûíà àëäû Àðòûã 558-úè èëäÿ Ãàôãàçà ÷àòàí àâàðëàð áóðàäà èõòèéàð ñàùèáè îëóð ùÿìèí èëäÿ Áàéàí õàãàíûí åë÷èëÿðè Êîíñòàíòèíîïîëäà Áèçàíñ èìïåðàòîðó Éóñòèíèàíëà ýþðöøöð Áèçàíñëûëàð äà àâàðëàðû Óàð âÿ Ùóííè çöìðÿñèíÿ áþëöðëÿð Áèçàíñëûëàðäàí ùÿð èë õÿðàú àëàí àâàðëàð áèð ãÿäÿð ñîíðà øÿðãäÿí îíëàðû ñûõûøäûðàí digÿr òöðêëÿðèí òóêéó òÿñèðè èëÿ áóëãàðëàðû îãóðëàðû âÿ ìàúàðëàðû äà þç áèðëèêëÿðèíÿ ãàòàðàã ÂÛ ÿñðèí îðòàëàðûíäà àíòëàðû âÿ äèýÿð ãþâìëÿðè ÿçèðëÿð Ìÿíáÿëÿðäÿ àíòëàðûí ñÿôèðè Ìåæàìèð Èäàð îüëóíóí àâàðëàðà åë÷èëèéè áóðàäà ùÿì äÿ àâàðëàðà ãîùóì îëàí êóòóðãóðëàðëà ýþðöøäöéö àâàð ùþêìäàðû Ìàúàêà áöòöí ñëàâéàíëàðûí âÿ äèýÿð ÷àðëàðûí òàáå îëìàñû ùàããûíäà ìÿëóìàò âåðèëèð .1 1941 .247 1910 .11 1935 9-10 .127-138 562-úè èëëÿðäÿ àâàðëàð àøàüû Äóíàéäà éåðëÿøÿðÿê îíëàðà õÿéàíÿò åòìèø áèçàíñëûëàðà àâàðëàðëà ìöòòÿôèãëèê åäÿí èìïåðàòîð Éóñòèíèàí îíëàðà ãàðøû ñëàâéàí àíòëàðû äÿâÿò åòìèøäè ãîíøó îëóðëàð Àâàðëàð 568-úè èëäÿ ìÿðêÿçè Ïàííîíèéàäà îëàí äþâëÿò ãóðóðëàð ÛÛ Éóñòèíèàí 565-578 Òèáåðè 578-582 Ìàâðèêè 582-602 Ôîêà 602-610 Èðàêëè 610-641 äþâðëÿðèíäÿ àâàðëàð Áàëêàíëàðûí õåéëè ùèññÿñèíè ôÿòù åäèð Ðîìà èìïåðèéàñûíû äàèì âàùèìÿäÿ ñàõëàéûðëàð Ëàêèí áöòöí òàðèõ áîéó îëäóüó êèìè èíäè äÿ äöøìÿí ùèéëÿñè èëÿ òöðê ãöäðÿòèíè òöðê ñàðñûäûð ­ 635-641-úè èëëÿðäÿ áóëãàð ùþêìäàðû Êóáðàò àâàðëàðà èëê çÿðáÿ åíäèðèð Ëàêèí áóíäàí õåéëè ñîíðàëàð äà Áàëêàí éàðûìàäàñû åëÿúÿ äÿ Êàðïàòëàð Ïàííîíèéà Äóíàé âÿ Òèññà àðàñû Âéàíà ìåøÿëÿðè âÿ Áëàòîí ýþëö ÷åâðÿëÿðè àâàðùóí íöôóçó àëòûíäà ãàëûð Ãàëëèéàéà øèìàëè Èòàëèéàéà ãÿäÿð éöðöøëÿð åäÿí àâàðëàð àç áèð ìöääÿòäÿ Ìàúàðûñòàíû Ïàííîíèéàíû àëûð ôðàíêëàðû ÿçèð Áèçàíñûí øèìàë øÿùÿðëÿðèíè òóòóð âÿ áåëÿëèêëÿ Äîíäàí Ãàëëèéàéà óçàã øèìàëäàí Èòàëèéàéà ãÿäÿð áþéöê ÿðàçèéÿ ÿñëèíäÿ áöòöí Àâðîïàéà ñàùèá îëàí èêè éöç èëëèê äþâëÿò ãóðóðëàð Àâàðëàð 250 èëäÿí ÷îõ èòàÿòäÿ ñàõëàäûãëàðû ñëàâéàíëàðûí òàðèõèíäÿ îíëàðûí ùÿðá ñÿíÿòèíÿ éèéÿëÿíìÿñèíäÿ ãÿðáäÿêè ÿðàçèëÿðäÿ ìÿñêóíëàøìàñûíäà òàðèõ ñÿùíÿñèíÿ ÷ûõìàñûíäà äà ìöñòÿñíà ðîë îéíàäûëàð Û ÿñðÿ ãÿäÿð ãîòëàðà ñîíðà ùóíëàðà òàáå îëàí áàëûã÷û âÿ îâ÷ó ñëàâéàíëàð úèôò÷èëèéè äÿ ãîòëàðäàí âÿ îãóðëàðäàí þéðÿíìèø òÿêìèë ùåéâàíäàðëûüû äà òöðêëÿðäÿí ýþòöðìöøäöëÿð Ñëàâéàíëàðäà èøëÿíÿí áöò ñþçëÿðèíèí áóíà óéüóí îëàðàã ìàúàðëàðäà âàëè áèëäèðÿí áàí ñëàâéàíëàðäà ñþçëÿðè àâàðúà áîüàí ýþéòöðêúÿ áîüà áóëãàðúà áîüàí ñþçöíäÿíäèð Öìóìÿí Àâðîïàäà àâàðëàðëà áàüëû éåð àäëàðû òèòóëëàð àáèäÿëÿð âÿ 13

[close]

p. 14

ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ vßtßn blgs ñ ÷îõäóð òÿê Ìàúàðûñòàíäà 20.000 àâàð ìÿçàðû èíúÿëÿíìèøäèð àâàð ìÿíøÿëè îëìàñû äþâëÿò÷èëèê öíñöðëÿðèíèí âÿ äèíè øöóðóí äà òöðêëÿðäÿí òÿñèðëÿíäèéèíè ýþñòÿðèð Ùÿðá ñÿíÿòèíè äÿ ñëàâéàíëàð èëê äÿôÿ òöðêëÿðäÿí ­ àâàðëàðäàí ñëàâéàíëàðäà þéðÿíäèëÿð Ê.Éèðå÷åê 584-úö èëäÿ Åôåñ éåïèñêîïó Ñóðèéàëû Éîùàííåñèí áåëÿ áèð ãåéäèíè âåðèð «ÿñêèäÿí îðìàíëàðûí è÷èíäÿí ÷ûõìàüà úÿñàðÿò åäÿìÿéÿí ñëàâëàð àðòûã àâàðëàðëà áèðëèêäÿ ñàâàøà ãàòûëûðëàð àëòóíëàðû ýöìöøëÿðè âÿ àò ñöðöëÿðè âàð» Ãåéä åäÿê êè Áèçàíñ èìïåðàòîðó Ùåðàêëèîñ äà ÂÛÛ ÿñðäÿ îðäóñóíó àâàð íöìóíÿñè öçÿðèíäÿ ãóðìóøäó Àâàð õàãàíëûüû ÂÛÛÛ ÿñðèí àõûðëàðûíäà çÿèôëÿéèð âÿ éåíÿ äÿ äèýÿð òöðê ãþâìö áóëãàð õàíû Êóðóì Êðóì àâàð ùàêèìèééÿòèíÿ ñîí âåðèð Ëàêèí àâàð èçëÿðè áöòöí Àñèéà âÿ Àâðîïàäà ýöíöìöçÿäÿê ãàëìàãäàäûð ÂÛÛ-ÂÛÛÛ ÿñðëÿðäÿ Ìÿðêÿçè Àâðîïàíûí ýåíèø ÿðàçèëÿðè Àâàðèà òåððà Àâàðîðóì åëÿúÿ äÿ Ùóííèà ðåýíóì Ùóííîðóì àäëàíäûðûëûá Àâàðëàðûí ãöäðÿòè ñëàâéàíëàðû åëÿ òÿñèðëÿíäèðèá êè èíäèéÿäÿê ñëàâéàí äèëëÿðèíäÿ «» ýöúëö ôþâãÿëèíñàí ñþçö ãàëûá 791-799-úó èëëÿðäÿ Áþéöê Êàðëûí îðäóñó âÿ Êóðóìóí áóëãàð ãîøóíó áèðëÿøÿðÿê àâàð äþâëÿòèíè ñàðñûòäûãäàí àâàðëàðûí áèð ãèñìè áàøãà éåðëÿðÿ ÷ÿêèëäèêäÿí ñîíðà äà ùÿòòà ÛÕ-Õ ÿñðëÿðäÿ áó éåðëÿðÿ àâàðëàðûí õàòèðÿñèéëÿ ñîëèòóäèíåñ Àâàðîðóì ­ àâàð ñÿùðàñû äåéèëèá Àâðîïàäà àâàðëàðûí ðÿñìè åë÷èëèéè ñîí äÿôÿ 822-úè èëäÿ Ôðàíêôóðòäà ñåéìäÿ èøòèðàê åäèá 873úö èëäÿ Àøàüû Ïàííîíèéàäà àâàð ìÿñêÿíëÿðè ãàëûá ñîíðàäàí àâàðëàð äèýÿð òöðê ñîéëàðûíà ìàúàðëàðà ñëàâéàíëàðà âÿ áàøãà õàëãëàðà ãàðûøûáëàð Àâàð êþêëö ñöëàëÿëÿð èñÿ Àâðîïàíûí áèð ÷îõ þëêÿëÿðèíäÿ éöç èëëÿðëÿ ùàêèì îëóá Äàõèëè òîããóøìàëàðà áàõìàéàðàã òöðêëÿð Àâðîïàíûí ñèéàñè õÿðèòÿñèíè ÷ÿêìÿêäÿ äþâëÿòëÿð ãóðìàãäà ìèëëÿòëÿð éàðàòìàãäà èíêèøàôà òÿêàí âåðìÿêäÿ äàâàì åäèðëÿð Áóëãàðëàð ÿðÿá ìÿíáÿëÿðèíäÿ áóðúàíëàð äà ùóí âÿ àâàðëàð êèìè áåëÿ áþéöê òöðê ãþâìö îëäó Ùóí-îãóð ìÿíøÿëè áóëãàðëàð îãóð îíîãóð ñàðàãóð óòóðãóð êóòóðãóð âÿ ùóí áèðëèéèíÿ äàõèë ãþâìëÿðèí áèðëÿøìÿñè áóëãàìàã ñþçöíäÿí íÿòèúÿñèíäÿ òàðèõ ñÿùíÿñèíÿ ÷ûõàí òöðê òîïëóìó èäè  ÿñðèí îðòàëàðûíäà Èäèë ñàùèëëÿðèíäÿí Ìÿðêÿçè Àâðîïàéà ýÿëìèø áóëãàðëàðû 482-úè èëäÿ èìïåðàòîð Çåíîí ãîòëàðà ãàðøû éàðäûì ö÷öí äÿâÿò åòìèøäè Àðòûã 499-úó èëäÿ áóëãàðëàð Áàëêàíëàðà éöðöø åäèðëÿð Áó äàèðÿäÿ ýöúëö àìèëÿ ÷åâðèëÿí áóëãàðëàð 626-úû èëäÿ Êîíñòàíòèíîïîëà ùÿìëÿ åäèð 635-641-úè èëëÿðäÿ èñÿ äåéèëäèéè êèìè Êóáðàò õàíûí áàø÷ûëûüû èëÿ àâàðëàðà çÿðáÿ åíäèðèðëÿð ÂÛÛ ÿñðèí àõûðûíúû ãÿðèíÿñèíäÿ Àñïàðóõ õàãàíûí áàø÷ûëûüûéëà úÿíóáà ùÿðÿêÿò åäèð 679-úó èëäÿ Äóíàéû êå÷ÿðÿê ãÿäèì Ìåçèéàíû ôÿòù åäèð èíäèêè Äîáðóúà ÷åâðÿñèíäÿ ìÿðêÿçëÿøèðëÿð Éåíè áèð äþâëÿòèí ­ Áîëãàð äþâëÿòèíèí ÿñàñûíû ãîéàí áó ôÿòù ìöãàâèìÿòñèç áàø âåðäè ôàòåù áóëãàðëàðû õèëàñêàð êèìè ãàðøûëàéàí ñëàâéàíëàðûí Ôåîôàíûí ìÿëóìàòûíà ýþðÿ 7 ñëàâéàí ãÿáèëÿñè áþéöê ñåâèíúè âÿ ðàçûëûüû èëÿ ìöøàéèÿò îëóíäó Ãÿùðÿìàí òöðê-áóëãàðëàð ÷îõ òåçëèêëÿ Áàëêàíëàðäà ìöñòÿãèë ýöúëö äþâëÿò éàðàòäûëàð áóëãàð ùþêìäàðëàðû Êóðóì 803-814 Ïðåñèàì 845-852 Áîðèñ 855888 Ñèìåîí 893-927 äþâðöíäÿ Àëáàí ñàùèëëÿðèíäÿí Ôåññàëèéàéà Ìÿðêÿçè Ìàúàðûñòàíà ãÿäÿð áþéöê ÿðàçèíè þçëÿðèíÿ òàáå åòäèëÿð Þç àäëàðû àëòûíäà äàüûíûã ñëàâéàí ãÿáèëÿëÿðèíè áèðëÿøäèðèá ìèëëÿòÿ ÷åâèðäèëÿð Ñîíðàäàí ñëàâéàíëàøàí ãÿäèì áóëãàðëàðûí èçëÿðè Äÿëèîðìàí ãîúàëëàðû âÿ ãàãàóçëàð àðàñûíäà åëÿúÿ äÿ Áàëêàíëàðà ñîíðàëàð ýÿëìèø ïå÷åíåã ïîëîâåñ óçëàðûí òþðÿìÿëÿðèíäÿ ãàëìûøäûð Áóëãàðëàðûí Áàëêàíëàðäàí øèìàëäà ãàëìûø äèýÿð ùèññÿëÿðè èñÿ ÛÕ ÿñðèí àõûðûíà Õ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíÿ ãÿäÿð ùÿìèí ÿðàçèëÿðäÿ ùþêìðàí îëìóø ñîíðàëàð òöðê ãþâìëÿðèíÿ âÿ äèýÿð õàëãëàðà ãàðûøìûøëàð Õÿçÿðëÿðèí òÿçéèãèéëÿ ãÿðáÿ ùÿðÿêÿò åäÿí 14

[close]

p. 15

tarx áóëãàðëàðûí áèð ùèññÿñè èñÿ úÿíóáè Èäèëäÿí øèìàëà äþíÿðÿê Êàìà öçÿðèíäÿ ìÿðêÿçè èíäèêè Êàçàí éàõûíëûüûíäàêû Áóëãàð øÿùÿðè îëàí Ýöìöø Áóëãàð äþâëÿòèíè éàðàòäûëàð 922-úè èëäÿ èñëàìû ãÿáóë åäÿí Èäèë-Âîëãà áóëãàðëàðû Ðóñà äÿñòÿê îëóð àúëûã âàõòû òàõûëëà òÿìèí åäèðëÿð Òàðèõèí ýåäèøàòû áó áþéöê òöðê óëóñóíó ïàð÷àëàñà äà ôèòðè ãöäðÿò áóëãàðëàðà åéíè çàìàíäà èêè áþéöê äþâëÿò éàðàòìàüà èìêàí âåðäè Ãàôãàçäà õöñóñè èç ãîéìóø ãÿäèì òöðê óëóñó õÿçÿðëÿð àðòûã ÂÛ ÿñðäÿí Àâðîïàäà Ïàííîíèéà ýþðöíìÿéÿ áàøëàéûð Ýþé-òöðê äþâëÿòèíèí áèð ùèññÿñèíè òÿøêèë åòìèø õÿçÿðëÿð ñàáèðëÿðèí õÿëÿôëÿðè îëàðàã åòíèê úÿùÿòäÿí õÿçÿðëÿðèí öñòöíëöéö èëÿ îãóð îíîãóð êàáàð êàëèç ìàúàðëàðûí áèðëèéè êèìè îðòàéà ÷ûõìûøëàð 627-628-úè èëëÿðäÿ ôàðñëàðà ãàëèá ýÿëÿí õÿçÿðëÿð Ãàôãàçû àëûð Òèôëèñè òóòóðëàð Øèìàëè Ãàôãàç Âîëãà Äîí ñàùèëëÿðè Êðûì Êðûìäàêû ìÿëóì ñîí õÿçÿð õðèñòèàí ùþêìäàðû Ýåîðýèîñ ­ ×óð ðöòáÿñè äàøûéûá óçóí ìöääÿò õÿçÿðëÿðäÿ îëóð Èëê ïàéòàõòëàðû Áÿëÿíúÿð ñîíðà Ñàðûøûí Àü øÿùÿð îëàí õÿçÿðëÿð Ñÿìÿíäÿð êèìè áþéöê øÿùÿðëÿðÿ ñàùèá îëóð 837-úè èëäÿ ïå÷åíåãëÿðäÿí ãîðóíìàã ö÷öí Ñàðêåë ãàëàñûíû òèêèðëÿð Ìÿñèùèëèéè éÿùóäèëèéè ãÿáóë åòìèø õÿçÿðëÿðäÿ ñîíðàäàí ìöñÿëìàíëûã éàéûëìûøäûð Õ ÿñðÿ ãÿäÿð Øÿðãè ñëàâéàíëàð õÿçÿðëÿðÿ õÿðàú âåðìèøëÿð Ðóñëàðûí øÿðãè ñëàâéàíëàðûí ôîðìàëàøìàñûíäà õÿçÿðëÿðèí áþéöê ðîëó îëóá Ãàôãàçëà ñûõ ÿëàãÿëÿðè îëàí õÿçÿðëÿð ïå÷åíåãëÿðèí çÿðáÿëÿðè àëòûíäà çÿèôëÿéÿðÿê ÕÛ ÿñðäÿí ñöãóò åòñÿëÿð äÿ ãöââÿëÿðèíè óçóí ìöääÿò ñàõëàéûðëàð Áó äþâðëÿðäÿ Úÿíóáè Ãàôãàçäà õÿçÿðëÿðÿ ãàðøû äàéàíà áèëÿí ãöââÿ äÿ ìÿùç òöðêëÿð îëóð 1170-úè èëäÿ øèìàëäàêû õÿçÿðëÿð ðóñëàðëà áèðëèêäÿ ãóðóäàí âÿ äÿíèçäÿí Øèðâàíà ùöúóì åäèð ëàêèí øèðâàíøàù Àõñèòàí îíëàðû ñàõëàéûð äîíàíìàëàðûíû äàüûäûð âÿ Õàãàíèíèí éàçäûüû êèìè øèðâàíøàù Ðóñó äÿùøÿòÿ ñàëûð Ñÿëúóãëó òàðèõ÷è Ðÿâÿíäè äÿ Ðóñ åëÿúÿ äÿ ßðÿáèñòàí ßúÿì Ðóì öçÿðèíäÿ ãûëûíúûí òöðêëÿðèí ÿëèíäÿ îëäóüóíó éàçûð 1981 .168-169 Àðòûã ÛÕ ÿñðäÿí ãÿðáÿ éöðöøÿ áàøëàéàí ïå÷åíåãëÿð ùàããûíäà 915-úè èëäÿ Êèéåâ ñàëíàìÿñè ìÿëóìàò âåðèð Õ ÿñð Øÿðãè Àâðîïàäà ïå÷åíåã ùþêìðàíëûüû äþâðöäöð Ñîíðàäàí ïå÷åíåãëÿð îíëàðà ãîùóì îëàí äèýÿð òöðê ãþâìö óçëàð òîðêëàð òÿðÿôèíäÿí ùÿìëÿéÿ ìÿðóç ãàëûð Ãÿäèì ãþâì îëàí òîðêëàð ùàããûíäà Ïëèíè Ïîìïîíè Ìåëà ÂÛ ÿñðäÿ Åôåñëè Éàí ìÿëóìàò âåðèð 985-úè èëäÿ Êèéåâ êíéàçû Âëàäèìèð òîðêëàðëà áèðëèêäÿ áóëãàðëàðà ùöúóì åäèð Õ ÿñðèí àõûðëàðû ÕÛ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ òîðêëàðûí-óçëàðûí Øÿðãè âÿ Ìÿðêÿçè Àâðîïàéà áþéöê àõûíû áàø âåðèð áó áþéöê ÿðàçè îíëàðûí àäûéëà Ãóçèéà àäëàíûð Ëàêèí ïå÷åíåãëÿðè ñûõûøäûðàí 1036-úû èëäÿ Êèéåâ éàõûíëûüûíäà îíëàðû áþéöê ìÿüëóáèééÿòÿ óüðàäàí òîðêëàð þçëÿðè êóìàíëàðûí-ïîëîâñëàðûí ñàðûøûí îëäóãëàðûíà ýþðÿ ñëàâéàí äèëëÿðèíäÿ ñàìàí áèëäèðÿí «ïîëîâà» ñþçöíäÿí çÿðáÿëÿðè àëòûíäà úÿíóá-ãÿðáÿ éþíÿëèð âÿ 1064-úö èëäÿ îíëàðûí õåéëè ùèññÿñè ïå÷åíåãëÿð êèìè Áàëêàíëàðà Áîëãàðûñòàíà êå÷èð Òîðê-óçëàðûí áèð ùèññÿñè îëàí ãàðàãàëïàãëàð ãàðàïàïàãëàð «÷îðíûå êëîáóêè» èñÿ ïîëîâñëàð-êóìàíëàðëà Àâðàñèéà ÷þëëÿðèíäÿ ãàëûð ÕÛ-ÕÛÛ ÿñðëÿð êÿñèéè Àâðàñèéàäà Àâðîïàíûí õåéëè ùèññÿñèíäÿ êóìàíëàðûí ãûï÷àãëàðûí ùåýåìîíëóã äþâðö îëóð âÿ áó ÷þëëÿðèí Ãóçèéà àäû äÿéèøÿðÿê Äÿøòè Ãûï÷àãà ÷åâðèëèð ÕÛÛ ÿñðäÿí áàøëàéàðàã éåíè òöðê ãþâìöíöí ×èíýèçõàíûí éåòèøäèðäèéè òàòàð-ìîãîë îðäóëàðûíûí óëäóçó ïàðëàéûð áó òîïëóì áèð-íå÷ÿ ÿñð Ìÿðêÿçè Àâðîïàäàí Óçàã Øÿðãÿ ãÿäÿð áþéöê ÿðàçèëÿðäÿ äåìÿê îëàð êè áöòöí Àñèéàäà Àâðîïàíûí éàðûñûíäà ùþêìðàíëûã åäèð âÿ òàòàðëàðûí Ãûçûë Îðäàñû äà òöðê ãöââÿñè ­ Òåéìóðëÿíýèí ùÿìëÿëÿðè èëÿ ñöãóò åäèð 15

[close]

Comments

no comments yet