Voorwaarts Mars winter 2009 - 2010

 

Embed or link this publication

Description

Dit is het vierde nummer van Voorwaarts Mars, gepubliceerd door voorheen Mars Society Nederland en tegenwoordig Explore Mars Nederland.

Popular Pages


p. 1



[close]

p. 2

colofon redactie voorwaarts mars hoofdredacteur cas laansma overige redactieleden artemis westenberg frans blok bert kaal ton schuckman emile knetemann michel van pelt hans klootwijk richard reekers michel ketelaars inhoudsopgave 3 4 redactioneel feuilleton home is where the hab is gelach in de ruimte 12 maanden op mars stichting mars society nederland amiranten 12 2904 vb capelle a/d ijssel website www.marssociety.nl e-mail info@marssociety.nl telefoon 010-4510776 voorzitter dra artemis westenberg penningmeester gerard kuijpers webmaster bert kaal redactie voorwaarts mars cas laansma 6 7 13 gasfonteinen veroorzaken vlekken en spinnen op de zuidpool van mars 15 boekbespreking white mars ­ brian aldiss 16 de verkenning en kolonisatie van mars 19 op zoek naar leven op mars 23 giovanni s schiaparelli s `canali 26 krijg wat u toekomst 2 29 op mars met een rugzak voordelen lidmaatschap nieuwe leden ontvangen een welkomstgeschenk waarbij u kunt kiezen uit een boek een t-shirt of een poster leden van de mars society krijgen korting of gratis toegang bij alle activiteiten en op mars society artikelen zoals boeken t-shirts posters kaarten en 3d-brillen bovendien zijn leden van mars society nederland automatisch lid van de mars society usa hoe word je lid kijk op onze website www.marssociety.nl en klik join us het lidmaatschap kost 25 per jaar en 20 voor jongeren tot en met 18 jaar en studenten met een geldig collegekaart verschijningsfrequentie dit blad verschijnt eenmaal per jaar maar het is ons streven om daar op termijn twee keer per jaar van te maken 2

[close]

p. 3

redactioneel door cas laansma voor u ligt de nieuwe voorwaarts mars in dit nummer blikken we o.a terug op het marsonderzoek van het afgelopen jaar waarin nog duidelijker is gebleken dat er heel lang geleden gedurende langere perioden dan men aanvankelijk dacht water heeft gestroomd op de rode planeet dat vergroot de kans dat er mogelijk ooit leven is geweest op mars ook over de speurtocht naar leven zullen we het in dit nummer hebben want de kans daarop lijkt door de resultaten van het onderzoek toe te nemen mogelijk kan de lancering van exomars in 2016-18 hierover uitsluitsel geven en hopelijk definitief vaststellen of er leven is op mars of niet er is echter een tijd geweest dat men er rotsvast van overtuigd was dat er leven was op mars zelfs intelligent leven en daarom blikken we ook nog even verder terug in verleden toen giovanni schiaparelli in 1877 mars in kaart wilde brengen ontdekte hij door zijn telescoop rechte lijnen op mars die hij `canali noemde in het engels werd dit abusievelijk vertaald met `canals i.p.v `channels maar `canals betekenen kunstmatig aangelegde waterwegen en zo was de mythe van de kanalen op mars geboren wat aanleiding zou zijn tot een lange stroom science fiction verhalen over marsbewoners de kanalen bleken later gezichtsbedrog te zijn omdat de telescopen van de 19e eeuw gewoon niet sterk genoeg waren om uit te maken of er echt kanalen waren of niet nu ons zicht op het oppervlak van mars met de plaatjes van satellieten zoveel verbeterd is blijkt mars inderdaad canali te hebben echter van natuurlijke oorsprong waar lang geleden ooit veel water doorgestroomd heeft eindeloze opgedroogde rivierbeddingen en stromingsgeulen tekenen het huidige marsoppervlak misschien dat er ooit weer water door zal stromen als de mens mars gaat koloniseren en de planeet d.m.v terraforming leefbaar gaat maken mogelijk gaat de kolonisatie van mars nog deze eeuw beginnen en daarom kijken we in dit nummer ook even vooruit de eerste kolonies zullen uitgroeien tot een nieuwe martiaanse samenleving hoe zal deze nieuwe samenleving er uitzien zullen we met een heel nieuwe maatschappij beginnen zoals sommige idealisten denken een nieuwe wereld met nieuwe normen en waarden ik vraag het mij af met mars zal onze zoektocht naar meer levensruimte trouwens niet stoppen of zoals onze president-directeur zubrin het ooit zei mars is geen bestemming maar een richting mars als springplank naar eindeloze verten ooit dacht men dat er kanalen op mars waren die gegraven zouden zijn door marsbewoners 3

[close]

p. 4

feuilleton home is where the hab is dagboek van een marsonaut deel 4 vertraagd door de wind door frans blok 28 oktober 2014 twee dagen geleden kwam er een einde aan ons geregelde leventje aan boord van de copernicus zes maanden lang zaten we inmiddels in ons soepblikvormige ruimtehuis omgeven door een universum dat onverstoorbaar om ons heen draaide behalve een paar kleine koerscorrecties en dat ene stralingsalarm was er al die tijd weinig gebeurd maar mars was in die maanden van een klein rood sterretje uitgegroeid tot een grote bol het werd tijd voor actie allereerst werd het hitteschild in stelling gebracht ons schip schokte licht terwijl het schild opgeblazen werd en langzaam vorm kreeg sindsdien vliegen we in een kop en schotelconfiguratie met onze hab als kopje en het hitteschild als de schotel de kabel die ons verbond met het contragewicht werd losgemaakt in een enkel ogenblik verdween de zwaartekracht met het afstoten van de kabel verloren we de kracht die ons zes maanden lang met beide benen op de grond hield we konden weer dansen op het plafond en moesten weer koffie drinken uit een zakje de sterren draaiden niet meer rond maar stonden onbeweeglijk tegen de zwarte achtergrond ik had deze keer minder last van ruimteziekte dan tijdens onze rondjes om de aarde en zelfs aimee hoefde niet voortdurend het bed te houden het meest kritieke moment van de hele missie kwam pas een dag later aerobraking luchtremmen zou je zeggen in het nederlands ik zou graag flauwe grapjes maken als wat moet ik braken van dat aerobraken maar er is hier niemand anders die nederlands begrijpt we kwamen met de onvoorstelbare snelheid van acht kilometer per seconde op mars afgestormd om in een omloopbaan te komen moesten we drastisch afremmen dat had gekund door de raketten nog eens flink te laten loeien maar wij deden het milieuvriendelijk we doken de ijle atmosfeer van mars in en remden af door de wrijving dat scheelt een enorme sloot brandstof en daardoor een heleboel geld zonder aerobraking zou de copernicus twee keer zo groot moeten zijn aerobraking heeft echter een nadeel het is niet zonder risico het is het gevaarlijkste onderdeel van de hele reis riskanter nog dan de lanceringen en landingen als we te diep in de atmosfeer duiken storten we neer als we te hoog blijven vliegen we mars voorbij gelukkig hebben sean en emilia niet alleen duizenden simulaties gedaan maar ook uitgebreid geoefend in de aardse atmosfeer de fase voor we de atmosfeer indoken was onwerkelijk in de eenzaamheid van mijn kamertje lag ik het inferno af te wachten de stemmen uit de cockpit klonken rustig alsof het dagelijkse routine was in plaats van de eerste keer in de geschiedenis een gierend geluid zwol aan als een storm die raasde om ons huis en die alle geluiden van de een bol die snel groter wordt vervolgens werd het tijd om afscheid te nemen van onze kunstmatige zwaartekracht nadat we elkaar in onze ruimtepakken geholpen hadden ontstond weer die opvallende tweedeling in onze doorgaans zo hechte groep de leden van de stuurgroep emilia sean en olga namen plaats in de cockpit in hun rol als captain piloot en boordwerktuigkundige de passagiers aimee klaus en ik gingen naar onze kamertjes op zolder om onszelf vast te binden op onze bedden in spanning volgden we de gebeurtenissen op onze computerschermpjes 4

[close]

p. 5

acht kilometer per seconde en enkel lucht om te remmen apparatuur overstemde binnen een paar seconden was ik niet meer gewichtloos maar woog ik meer dan tweehonderd kilo tegelijkertijd begon het schip te schudden en te kraken turbulentie op een transatlantische vlucht maar dan honderd keer zo erg je moet er wel wat voor over hebben om op mars te komen ik wist het toen ik hier aan begon er zitten een paar woeste ritten in een reis naar mars ik ben getest op stressbestendigheid ik heb tientallen simulaties meegemaakt waarin we bijna neerstortten en toch als je honderd miljoen kilometer van huis bent en het gebeurt allemaal echt piep je wel anders opeens was het voorbij het had maar een minuut of vijf geduurd volgens de klok ik was weer gewichtloos slechts door de gordels tegen mijn bed gedrukt de stem van sean klonk nordwike we re in orbit in noordwijk hoorden ze het pas twintig minuten later zo ver zijn we inmiddels van huis wij trokken onze pakken uit en zagen door de patrijspoorten de rode planeet gracieus onder ons doordraaien natuurlijk zagen we valles marineris de 5000 kilometer lange scheur in het oppervlak van de planeet en de vier grote vulkanen iets ten westen daarvan maar ook minder bekende plekken waren goed zichtbaar kraters valleien bergketens alsof ik op een gedetailleerde kaart keek en wij zijn de eersten die dit zien misschien zullen daar beneden ooit miljoenen mensen wonen misschien is het hier ooit een komen en gaan van snelle ruimteschepen en zullen de toeristen zich vergapen aan dat prachtige beeld van een rode planeet tegen een inktzwarte achtergrond maar wij hebben het als eersten mogen bewonderen en dat neemt niemand ons meer af het weerbericht is gunstig het is misschien even wennen voor de bejaarden die zich de landing op de levenloze maan nog herinneren maar op mars heb je zaken als weer en wind op sommige plaatsen onder ons hangen lichte nevelslierten op het noordelijk halfrond wordt het winter daar groeit de poolkap aan in het zuiden wordt het zomer daar smelt het ijs de stofstorm die een maand geleden opstak boven hellas planitia is weer gaan liggen de laagvlakte van hellas ligt helemaal aan de andere kant van de planeet gezien vanaf onze landingsplaats maar het zou niet de eerste keer geweest zijn dat een storm beginnend vanuit hellas de hele planeet in een jas van stof hult en in dat geval hadden we geduldig in onze omloopbaan moeten blijven wachten tot de lucht weer helder was maar dat gevaar is geweken er is geen vuiltje meer aan de lucht we kunnen gaan landen orbit bereikt klaar om te landen 5

[close]

p. 6

gelach in de ruimte 6

[close]

p. 7

12 maanden op mars door michel van pelt in november vorig jaar eindigde de missie van nasa s phoenix lander als verwacht door het begin van de winter op de noordpool van mars door de lage zonnestand viel er niet genoeg licht meer op de zonnepanelen en ook werd het te koud voor de lander zeker toen er ook nog een stofstorm opkwam phoenix was vaak in het nieuws vanwege de spectaculaire vondst van ijs in de marsgrond en met het einde van de missie zakte de aandacht van de reguliere media voor mars weer terug naar het gebruikelijke lage peil het marsonderzoek ging echter gestaag door de rode planeet wordt momenteel door een flinke hoeveelheid satellieten en rovers onderzocht in dit artikel een overzicht van wat er tussen september 2008 en oktober 2009 allemaal op en rond de rode planeet werd ontdekt mars express verzamelde ook nieuwe gegevens over de zogenaamde licht getinte afzettingen op mars die duiden erop dat de afzettingen waarschijnlijk zijn gevormd toen ooit grote hoeveelheden grondwater aan het oppervlak kwamen dat kan betekenen dat grondwater een grotere rol heeft gespeeld bij de vorming van het marslandschap dan tot nog toe werd gedacht de afzettingen zijn eind jaren zeventig al ontdekt door de viking orbiters maar hoe ze zijn ontstaan was tot nu toe een raadsel de gegevens van mars express laten ook zien dat de afzettingen jonger zijn dan werd gedacht mars express de esa satelliet mars express is nog steeds springlevend en doet voortdurend nieuwe ontdekkingen esa heeft bekend gemaakt dat haar mars express satelliet nog zeker tot december 2009 in bedrijf mag blijven de missie van de sinds december 2003 rond mars draaiende sonde is al tweemaal eerder verlengd de laatste keer tot mei 2009 in de zomer van 2008 bekeek mars express de marsmaan phobos van dichtbij en ontdekte dat het geen solide lichaam betreft maar eerder een losse hoop puin de gemiddelde dichtheid van phobos bedraagt slechts zo n 1,85 gram per kubieke centimeter ongeveer gelijk aan de dichtheid van sommige sterk gefragmenteerde planetoïden de dichtheid is veel te laag voor een massieve maan dus moet phobos wel uit losse brokken bestaan die door de zwakke zwaartekracht licht bij elkaar worden gehouden de gegevens versterken het vermoeden dat phobos en waarschijnlijk ook de andere maan deimos een ingevangen planetoïde is als dat zo is is het echter wel vreemd dat de baan van phobos vrijwel recht boven de marsevenaar loopt de kans dat een ingevangen planetoïde precies in zo n mooie baan terecht komt is erg klein een andere mogelijkheid is dat phobos bestaat uit marspuin dat bij een grote inslag de ruimte in is geblazen mars express hebes chasma mars express opname van zogenaamd licht getinte afzettingen in het gebied hebes chasma [esa/dlr/fu berlin g neukum met behulp van het marsis instrument aan boord van mars express werden metingen aan het zwakke magnetisch veld van de rode planeet gedaan dat is bijzonder want marsis is een radarinstrument en geen magnetometer het zendt sterke radiosignalen uit en ontvangt de echo s daarvan om het oppervlak en de bodem van mars te onderzoeken de radiopulsen blijken echter ook elektronen in de omgeving van de ruimtesonde te versnellen die vervolgens langs de magnetische veldlijnen spiralen na een korte tijd worden die weer door de lange marsis-antennes opgepikt de tijd die dit kost is een maat voor de lokale sterkte van het zwakke magnetisch veld van mars in tegenstelling tot onze aarde heeft mars geen sterk magneetveld maar slechts een plaatselijk licht gemagnetiseerde korst een paar jaar geleden ontdekte mars express 7

[close]

p. 8

kleine hoeveelheden methaangas in de atmosfeer van mars verder onderzoek met telescopen op aarde liet zien dat dat methaan maar in een paar gebieden voorkomt de locaties variëren met de tijd en lijken onder andere afhankelijk te zijn van het marsseizoen het zou kunnen dat het gas door vulkanische processen vrijkomt of dat er micro-organismen leven die het gas produceren verassend is echter dat de hoeveelheid van het gas snel en sterk varieert en dat het methaangas zich niet in de dampkring verspreidt normaal gesproken zou methaangas een paar honderd jaar in de atmosfeer moeten kunnen blijven voordat het door chemische processen in de dampkring wordt afgebroken het zou dus ruim de tijd moeten hebben om zich door de hele marsdampkring te verspreiden volgens franse onderzoekers wijst het gebrek aan methaan in de atmosfeer erop dat het gas extreem snel wordt afgebroken door een nog onbekend chemisch proces berekeningen laten zien dat de waarnemingen van de verdeling van marsmethaan verklaard kunnen worden door aan te nemen de productiesnelheid veel hoger is dan tot nu toe werd aangenomen maar dat het methaan een paar honderd keer zo snel wordt afgebroken als verwacht als dat waar is dan is het marsmilieu waarschijnlijk ook zeer vijandig voor andere organische moleculen en dus niet erg geschikt voor leven doet vermoeden dat er gedurende langere tijd vloeibaar water op mars is geweest dan tot nu toe werd gedacht eerder zijn op mars al andere mineralen gevonden die erop duiden dat er tussen de vier en drie miljard jaar geleden water aan het oppervlak voorkwam de vondst van opaal wijst er echter op dat misschien tot slechts twee miljard jaar geleden water op mars stroomde dan zouden de omstandigheden op mars gedurende veel langere tijd geschikt voor leven kunnen zijn geweest mro ice crater twee beelden van dezelfde 6-meter brede krater op mars genomen door de mro op de eerste is vers ijs te zien op de tweede is dat grotendeels verdwenen [nasa nasa/jplcaltech/university of arizona mars reconnaissance orbiter nasa s mars reconnaissance orbiter mro doet al sinds 2005 onderzoek rond mars de `hoofdmissie die tot doel had gedurende twee jaar de geschiedenis van het water op mars in kaart te brengen is dus volbracht tijdens deze eerste fase van de missie stuurde mro maar liefst 73 terabits aan wetenschappelijke gegevens terug meer dan alle eerdere marsmissies bij elkaar de satelliet heeft in die tijd ook bijna veertig procent van het marsoppervlak in detail gefotografeerd eén van mro s belangrijkste ontdekkingen is dat er gedurende honderden miljoenen jaren vloeibaar water op of vlak onder het planeetoppervlak heeft bestaan wel lijkt het erop dat het water in mindere hoeveelheden aanwezig was dan eerder door veel wetenschappers werd gehoopt met de spectroscoop van de mro werd het mineraal opaal gehydrateerd siliciumdioxide geïdentificeerd mro vond het onder andere in de uitgestrekte ravijnen van de beroemde valles marineris de mariner-vallei de ontdekking een ander interessant resultaat van de mro missie is de vondst van het mineraal carbonaat het bestaan daarvan op de rode planeet werd al geruime tijd vermoed en er werd daarom speciaal naar gezocht in de bodemmonsters die door de marslander phoenix zijn onderzocht zat carbonaat en ook in marsmeteorieten die op aarde neer zijn gekomen was het mineraal al eerder gevonden carbonaat ontstaat wanneer water en kooldioxide reageren met in vulkanische rotsen aanwezig calcium ijzer of magnesium ook op aarde komt het voor onder andere in de vorm van kalksteen de mro heeft grote hoeveelheden carbonaat aangetroffen in nili fossae een langgerekt breuksysteem carbonaat lost gemakkelijk op in zuur water het bestaan ervan op mars betekent dus dat het er vroeger niet overal erg zuur was zoals sommige wetenschappers tot nu toe dachten plaatsen met een niet al te zuur milieu zijn beter geschikt voor leven dus plaatsen waar veel carbonaat is zijn misschien goede plaatsen om naar resten van micro-organismen op mars te zoeken mro ontdekte ook enorme onder rotslagen verstopte ijsgletsjers dit blijkt uit analyse van de radarsignalen die mro uitzond en die door de rotslagen heen drongen de gletsjers zijn misschien resten uit een vroegere ijstijd op mars 8

[close]

p. 9

en lijken op soortgelijke begraven ijslagen op antarctica op onze planeet verassend was dat de gletsjers zich veel dichter bij de evenaar bevinden dan het eerder gevonden ijs op mars de rotslagen beschermen ze blijkbaar tegen smelten op de warmere breedtegraden de gletsjers zijn niet alleen interessant voor de wetenschap maar vormen ook een mogelijke bron van water voor toekomstige bemande marsmissies mro s radar die in italië is ontwikkeld zendt radarsignalen uit die een stuk onder het oppervlak van mars kunnen doordringen op grenzen van verschillende soorten materiaal zoals waar rotslagen in ijs overgaan kaatsen de signalen terug naar de satelliet uit het tijdsverschil tussen uitzenden en ontvangen kan de diepte van de reflecterende lagen worden berekend zo kan dan een dieptekaart van een gebied worden gemaakt franse onderzoekers stellen op basis van mro radargegevens dat de ijskap op de noordpool van mars uit heel puur ijs bestaat maar liefst 95 procent van het ijs is volgens hen waterijs volgens een hierop gebaseerde schatting zouden de poolkappen op mars gezamenlijk twee tot drie miljoen kubieke kilometer aan waterijs bevatten nadat de phoenix lander waterijs op de noordpool van mars vond ontdekte mro dat ook op lagere breedtegraden waterijs voorkomt met z n hirise-camera bekeek mro een aantal kleine inslagkraters die niet meer dan een paar jaar oud zijn en zag daarin helderwit materiaal dat op ijs lijkt in één krater was de witte vlek groot genoeg om spectroscopisch vast te kunnen stellen dat het om bevroren water gaat aangezien de kleine kraters maar een paar meter diep zijn moet het ijs zich voor de inslagen vlak onder het marsoppervlak hebben bevonden mro zag ook hoe de witte vlekken langzaam donkerder werden door de verdamping van het ijs mro gaat verder met zijn werk ook de tweede fase van de missie gaat twee jaar duren wel zijn er problemen met de satelliet want tot nu toe heeft de boordcomputer zichzelf vier maal spontaan herstart wanneer binnen een paar minuten twee van zulke resets plaatsvinden zou de sonde geheel onklaar kunnen raken waarschijnlijk zijn storingen door kosmische straling of geladen deeltjes van de zon de oorzaak nasa heeft de mro momenteel in safe-mode gezet waarbij de satelliet niet veel meer doet dan in leven blijven en met de aarde communiceren nasa wil het probleem beter begrijpen en kunnen omzeilen voor de satelliet weer operationeel verklaard wordt nieuwe baan voor mars odyssey de missie van de oudste nog actieve marssatelliet mars odyssey werd weer verlengd ook kreeg de satelliet die al sinds 2001 rond mars draait nieuw werk de minerale samenstelling van de marsbodem nog preciezer in kaart brengen daarvoor moest wel de polaire baan van de satelliet zo worden aangepast dat de infraroodcamera themis gebieden te zien krijgt waar de zon hoog aan de hemel staat de gesteenten op het marsoppervlak zijn dan het warmst en stralen daarom meer infraroodstraling uit dat betekent dat themis preciezere metingen kan maken dan in de oude baan die de situatie laat in de middag liet zien de oude baan was wel veel beter geschikt voor een van de gamma-instrumenten van mars odyssey dat in de nieuwe baan geen metingen meer kan doen besloten is dat op dit moment preciezere themis gegevens belangrijker zijn dan nog meer onderzoek met de gamma ray spectrometer wel moest begin maart dit jaar de boordcomputer van odyssey worden herstart kosmische straling had het computergeheugen in de war gestuurd en net als bij storingen in een computer thuis is een reboot dan de enige oplossing de herstart heeft ook een probleem met de stroomvoorziening voor de back-up versies van de boordcomputer de radiozender en het navigatiesysteem verholpen mro mars polar cap north de ijskap op de noordpool van mars gezien door de mro satelliet [nasa/jpl 9

[close]

p. 10

mars odyssey mars odyssey draait al acht jaar rond mars [nasa/jpl spirit en opportunity de marsrovers spirit en opportunity bleven intussen ook doorgaan met hun verkenningstochten het marswagentje opportunity is op weg gestuurd naar de 22 kilometer grote en 300 meter diepe krater endeavour deze inslagkrater ligt ongeveer 11 kilometer ten zuidoosten van de veel kleinere krater victoria waar opportunity tot voor kort rondreed in endeavour moeten veel diepere en dus oudere bodemlagen te zien zijn de rit gaat volgens de planning zo n twee jaar duren maar het marswagentje vertoont na drie jaar op mars wel steeds meer mankementen het rechtervoorwiel loopt bijvoorbeeld steeds stroever in het eerste half jaar van de tocht legde de rover slechts drie kilometer af of opportunity ooit bij endeavour zal aankomen is dus zeer onzeker onderweg zal het hoogstwaarschijnlijk wel al onderzoek kunnen doen aan stenen die bij het ontstaan van endeavour en andere grote inslagkraters in de omgeving zijn weggeschoten ook het zusje van opportunity wordt oud het rechtervoorwiel van spirit draait al sinds 2006 niet meer en ook heeft het marswagentje problemen met haar boordcomputer die is om nog onbekende redenen al zeker twee keer herstart een van de herstarts gebeurde terwijl spirit gebruik maakte van de schotelvormige high gain antenne het kan dat daar een probleem mee is gelukkig zijn er nog twee andere antennes waarmee met spirit gecommuniceerd kan worden de slijtage is geen verassing spirit en opportunity landden in 2004 op mars en waren slechts ontworpen om drie maanden over de planeet te rijden sinds mei 2009 zit spirit echter vast in zacht stofzand de wielen slippen en de rover kan geen kant op om te zien wat er nu precies aan de hand is werd een kleine camera op de robotarm van het wagentje gebruikt om foto s van spirit s onderkant te maken de gebruikte microscoopcamera is ontworpen is om op zeer kleine afstanden rotsen en grond te fotograferen en daarom zijn de opnamen van de bodem van de rover nogal onscherp wat er te zien is lijkt erop te duiden dat de onderzijde van het marswagentje op een puntige steen rust hopelijk kunnen de nasa vluchtleiders met deze informatie een manier vinden om spirit los te krijgen intussen wordt er wel wetenschappelijk onderzoek gedaan in de door de slippende wielen gegraven kuiltjes zijn verschillende lagen materiaal te zien deze worden door de panorama-camera gefotografeerd en onderzocht door instrumenten op de robotarm phoenix verklaart viking experiment de recente missie van de marslander phoenix heeft mogelijk verklaard waarom de beroemde viking marslanders in 1976 geen sporen van complexe organische moleculen i.e moleculen met meerdere koolstofverbindingen vonden dat was destijds heel teleurstellend omdat het erop wees dat het bestaan van leven op mars zeer onwaarschijnlijk is de resultaten van de viking experimenten waren ook erg verrassend want mars werd in het verre verleden voortdurend door complex organisch materiaal bevattende kometen en planetoïden geraakt daarvan zou toch heel wat op het marsoppervlak te vinden moeten zijn 10

[close]

p. 11

phoenix vond echter dat er in de marsbodem perchloraten zitten bij lage temperaturen doen die niet veel maar bij verhitting ervan komt zuurstof vrij dat snel met organisch materiaal reageert en dat daarbij afbreekt zeg maar verbrandt bij de viking landers en ook bij phoenix werd bodemmateriaal in een intern oventje verhit om de vrijkomende gassen te kunnen analyseren perchloraat zou die experimenten dus verstoord kunnen hebben zelfs in bodemmonsters op aarde is na verhitting tezamen met perchloraat geen bijzonder organisch materiaal meer te bekennen hopelijk kan esa s exomars rover die in 2016 wordt gelanceerd en specifiek op zoek gaat naar organische verbindingen onomwonden vaststellen of er complexe organische moleculen op mars te vinden zijn of niet veel meer onderzoek is daarom nodig om te begrijpen wat er nu precies gebeurd is en hoe een dag op mars er in die natte tijd uit zag wel lijkt het er dus sterk op dat er op mars minstens tienduizend jaar lang omstandigheden geheerst hebben die de aanwezigheid van vloeibaar water aan het oppervlak mogelijk maakte op de tijdschaal waarop het leven zich op aarde ontwikkelde is dit overigens heel erg kort de kans dat zich leven ontwikkelde in die tijd is daarom nihil poolgebied mars niet altijd even koud planeetonderzoekers presenteerden onlangs op een bijeenkomst van de american geophysical union een nieuw klimaatmodel van mars dit model laat zien dat de koude droge poolgebieden regelmatig perioden doormaken waarin de temperatuur hoger is en waarin de bodem meer water bevat dan normaal het geval is volgens de wetenschappers ondergaat de planeet in de loop van miljoenen jaren grote schommelingen in de stand van zijn draaiingsas als de ashelling veel groter is dan momenteel dan zijn de zomers in de poolstreken een stuk warmer oppervlakte-ijs kan dan smelten en in de bodem trekken de theoretische resultaten lijken te kloppen met de samenstelling en structuur van de bodemmonsters die phoenix onderzocht deze bleken veel plakkeriger dan je zou verwachten als de noordpool altijd even koud en droog zou zijn toch geen grote overstromingen tot voor kort werd vaak gedacht dat de vele complexe zogenaamde vallei-stromingsgebieden op mars heel plotseling zijn ontstaan tijdens enorme maar kortdurende overstromingen die zouden mogelijk zijn veroorzaakt door inslagen van planetoïden waarbij grote hoeveelheden ijs op mars opeens smolten en over het oppervlak stortten dit alles gebeurde overigens meer dan 3,5 miljard jaar geleden uit nieuwe computersimulaties blijkt echter dat de stromingsgeulen waarschijnlijk heel geleidelijk zijn gevormd gedurende tienduizenden tot honderdduizenden jaren de amerikaanse geologen die het onderzoek hebben gepubliceerd voeren aan dat in het geval van grote inslagen veel kraters met water gevuld zouden zijn dan zouden we nu sporen moeten zien van geërodeerde of zelfs doorgebroken kraterranden die zijn op mars echter niet gevonden de conclusie van de geologen is dat er sprake moet zijn geweest van een meer geleidelijke vorming waarbij water tijd had om in de grond te zakken voordat de kraters overstroomden de geologen lieten hun computers 70 verschillende simulaties maken en vergeleken de resultaten daarvan met hoe mars er nu in het echt uit ziet het model dat tot de meest gelijkende resultaten leidde gaat uit van periodieke hevige regenbuien die werden afgewisseld door droge perioden deze afwisselingen werden mogelijk veroorzaakt door periodieke klimaatveranderingen als gevolg van vulkaanuitbarstingen of meteoorinslagen of misschien veranderde de stand van de rotatie-as van mars voordurend de simulaties zeggen daar niets over ze laten alleen zien hoe de geulen waarschijnlijk ontstaan zijn de gevolgen maar niet de achterliggende oorzaken dus opportunity victoria crater exit opportunity s wielsporen op de plek waar het de victoria krater is uitgereden ze gaan over oudere sporen heen die het wagentje maakte toen het de krater in reed [nasa 11

[close]

p. 12

zwerfkeitjes kleine steentjes blijken over mars te kunnen wandelen volgens wetenschappers van de universiteit van arizona worden ze door de wind voortgedreven en vormen daarbij min of meer regelmatige patronen tot nu toe werd gedacht dat de wind op mars daarvoor veel te zwak was volgens de onderzoekers is het echter mogelijk dat de wind zand aan de voorkant van een steentje wegblaast en daardoor een kuiltje vormt in de luwte achter de steen hoopt zich juist zand op als de helling van het bergje zand naar het kuiltje groot genoeg is dan zal het steentje naar beneden rollen en wel tegen de wind in dus daarna kan het proces weer van voor af aan beginnen stenen die aanvankelijk dicht bij elkaar liggen kunnen op deze manier ook verspreid raken door de verschillen in windsterkte en -richting die de stenen voelen door de beschutting van andere stenen zullen ze op verschillende manieren wegrollen computermodellen laten zien dat dit tot een regelmatige verdeling van stenen over het marsoppervlak kan leiden er werd altijd aangenomen dat de kleine stenen op mars zich heel lang geleden toen de atmosfeer dikker en dus de wind sterker was hebben verspreid ook wat dit betreft is mars dus veel meer in beweging dan tot voor kort werd gedacht dawn at mars artistieke impressie van de dawn sonde net voor de scheervlucht over het noordelijk halfrond van mars [nasa/jpl een daarvan was de door het duitse max planck instituut gebouwde hoge-resolutiecamera deze bleek uitstekend te werken en leverde mooie beelden van het marsoppervlak op dawn moet in 2011 langs vesta vliegen en daarna in 2015 ceres een bezoek brengen opgedroogde meren gevonden ramy el maarry van het max planck instituut denkt nieuwe aanwijzingen te hebben gevonden voor het lang geleden voorkomen van vloeibaar water aan het oppervlak van de planeet hij onderzocht veelhoekige patronen zogenaamde polygonen op de bodems van een paar honderd inslagkraters op mars tot nu toe werd gedacht dat deze patronen werden veroorzaakt door de periodieke opwarming en afkoeling van de bodem volgens de onderzoeker zouden de structuren dan nooit groter kunnen zijn dan 65 meter terwijl op de foto s die door ruimtesondes zijn gemaakt polygonen van 250 meter te zien zijn inplaats van door opwarming en afkoeling zijn de polygonen waarschijnlijk ontstaan door het opdrogen van meren in de kraters zoals je ook ziet in een opgedroogde modderpoel de toekomst voorlopig gaat het marsonderzoek gestaag door maar diverse satellieten en rovers beginnen wel ouderdomsverschijnselen te vertonen nieuwe missies staan op stapel maar ondervinden een hoop vertraging zo zal de russischchinese phobos-grunt/yinghuo-1 missie pas in 2011 gelanceerd worden in plaats van in oktober 2009 de lancering van de aanvankelijke geheel europese exomars missie is naar 2016 verschoven en wordt een gezamenlijke esa/nasa missie nasa s grote mars science laboratory rover had in de herfst van 2009 gelanceerd moeten worden maar door vertragingen in de ontwikkeling en het testen is de start naar 2011 verplaatst hopelijk arriveert in de nabije toekomst dus weer een nieuwe generatie verkenners om het onderzoek voort te zetten mars surface stones deze foto werd gemaakt door de lander die de spirit rover naar mars bracht [nasa/jpl dawn test camera mars werd ook bekeken door een sonde die alleen maar even langs kwam vliegen nasa s dawn sonde is op weg naar de planetoïden vesta en ceres en om snelheid te maken en zijn baan in de juiste richting af te buigen maakte dawn op 18 februari een scheervlucht langs mars daarbij vloog de sonde over het noordelijke halfrond van de planeet wat een mooie gelegenheid bood om verschillende wetenschappelijke instrumenten uit te proberen 12

[close]

p. 13

gasfonteinen veroorzaken vlekken en spinnen op de zuidpool van mars bron arizona state university vertaald en bewerkt door ton schuckman iedere zomer gebeurt het als de zon opkomt boven de zuidpool van mars breken er krachtige fonteinen van co2 door de bovenste lagen van de ijskap de fonteinen klimmen hoog in de atmosfeer en deponeren stof en fijn zand op het oppervlak honderden meters rondom de fonteinen dit dramatische tafereel komt voort uit onderzoek uitgevoerd door een team van mars wetenschappers waaronder phil christensen het wetenschappelijke artikel in samenwerking met hugh kieffer en timothy titus van de u.s geological survey is gepubliceerd in het blad nature een al lang bestaand marsraadsel is hiermee opgelost als je daar zou zijn volgens christensen zou je op een flinke laag kooldioxide-ijs staan naar beneden kijkend zou je onder een meter dikke ijslaag de donkerbruine ondergrond zien overal om je heen spuiten bulderende fonteinen zand en stof zo n honderd meter de atmosfeer in ook zou je door je laarzen heen de vibratie voelen de ijslaag waar je op staat is iets opgeheven van de grond door de druk van het gas daaronder den actief en verdwijnen dan weer om het volgende jaar weer opnieuw te verschijnen nadat de winterse kou weer een nieuwe ijslaag heeft afgezet de meeste vlekken verschijnen ieder jaar op dezelfde plek oorspronkelijk dachten onderzoekers dat de bruine vlekken warmere stukken marsbodem voorstelden die te zien waren als de ijslaag was gesublimeerd vertelt christensen maar waarnemingen gemaakt met themis aan boord van nasa s mars odyssey ruimtevaartuig wezen uit dat de plekken vrijwel even koud waren als het co2-ijs namelijk -128 ºc deze meting gaf aan dat de vlekken slechts een dun laagje donker materiaal boven op de ijslaag zijn en daardoor ook zo koud bleven themis betekent thermal emission imaging system een multi golflengte camera christensen professor geologie aan asu s nieuwe afdeling aarde en ruimte exploratie ontwierp themis en is tevens de hoofdonderzoeker van het team dat de camera gebruikt in deze afdeling is het bekende mars space flight facility gehuisvest door meer dan 200 themis zichtbare en infrarood-plaatjes te bestuderen onderzocht het team een gebied op de ijskap liggende tussen de 99e oostelijke lengte graad en 86e zuidelijke breedte graad vanaf het einde van de zuidelijke winter tot hoogzomer de vlekken begonnen te verschijnen als de zon nog maar een halve graad hoog was waarna ze in een paar dagen tijd snel in aantal toenamen maar een paar plekken bleven vlek vrij voor meer dan 100 dagen vertelt christensen fonteinen vervuild met zand en stof spuiten in de ijzige marsatmosfeer in deze afbeelding van ron miller het laat de zuidpool van mars zien aan het begin van de lente afbeelding arizona state university ron miller vreemde tekens het team begon het onderzoek in een poging om de mysterieuze donkere vlekken stervormige tekens en spinachtige afbeeldingen te verklaren op de zuidelijke ijskap van mars de donkere vlekken vijftien tot honderd meter groot op een onderliggende afstand van eveneens ongeveer honderd meter verschijnen iedere zuidelijke lente als de zon opkomt boven de ijskap ze blijven ongeveer drie tot vier maan 13

[close]

p. 14

meren het verandert gelijk in een gas met het voorbijgaan van de dagen en een steeds hogere zonnestand gaat het sublimeren steeds heftiger na enige tijd is de druk van het gas hoog genoeg geworden om de ijslaag van de bodem te liften de grote fonteinen vrij snel na het opliften van de ijslaag breekt het gas door via de zwakste plekken in het ijs daarbij nauwe gaten vormend waardoor het gas dat onder hoge druk staat met grote snelheden tot wel 160 km/u uitbreekt hierbij erodeert het gas de bodem door het zand en stof met zich mee te slepen in groeven gericht naar de gaten vandaar de spinachtige structuur wanneer een spin eenmaal is gevormd vertelt christensen dan is de bodem dusdanig uitgesleten dat volgend jaar de fontein zich op precies dezelfde plaats zal vormen als ze doorbreken dan worden zand en stof deeltjes hoog de atmosfeer in geblazen de grootste en zwaarste deeltjes vallen het dichtst bij de fontein en vormen de vlekken de lichtere deeltjes komen door de overheersende windrichting verderop terecht en vormen de spijkers die honderden meters lang kunnen zijn de lichtste deeltjes vormen een dun laagje stof over de omgeving het lijkt wel een beetje op het scheiden van het kaf en koren legt christensen uit de lichtste deeltjes worden door de wind meegenomen terwijl de grotere ieder jaar weer opnieuw worden gezeefd de fonteinen blijven gas uitbraken totdat de gehele ijslaag is gesublimeerd en is verdwenen dit mechanisme vertelt christensen is uniek voor de planeet mars en heeft geen gelijke op aarde donkere vlekken a en mistige spijkers b lijken wel wat op stoffige hiërogliefen op de zuidpool van mars de foto s zijn genomen met de hoge resolutie camera van de moc tijdens de zuidelijke lente de foto s zijn elk ongeveer 3,5 kilometer breed © nasa/jpl/msss daarna kwamen er in één week tijd een heleboel bij de onderzoekers namen waar dat de spijkerachtige tekens pas enige dagen tot weken na de verschijning van de vlekken tevoorschijn kwamen sommige spijkers groeiden tot zeker 800 meter lengte nog verbazingwekkender was de herkomst van de spinnen geërodeerde scheuren in de bodem onder de ijslaag de scheuren komen samen onder een vlek koude broeikas de truc om de spinnen en vlekken te ontrafelen vertelt christensen was om een model te bedenken dat de waarnemingen als uitkomst gaf het hele proces zo legt hij uit begint gedurende de ijskoude arctische winter van mars wanneer de temperatuur daalt tot -130º c dat is koud genoeg om de atmosfeer van 95 co2 te doen bevriezen en neer te laten slaan op het oppervlak van de permanente poolkap van waterijs die weer bedekt is met zand en stof deze jaarlijkse afzettingen beginnen met een vervuild laagje bevroren co2 gedurende de winter kristalliseert het ijs en wordt dichter en harder de stof en zand deeltjes die in het ijs vastzitten zinken langzaam naar beneden tegen de lente als de zon bijna opkomt is de ijslaag een dikke laag halfdoorzichtig ijs geworden van ongeveer een meter dik liggend op een bed van zand en stof zonlicht dat door de ijslaag heengaat bereikt de donkere ondergrond en verwarmt die voldoende om de onderkant van de ijslaag te doen subli een spinachtig netwerk op de gereduceerde poolkap nadat de seizoensgebonden co2-ijslaag is verdwenen in de volgende lente is de kans groot dat de fonteinen weer op precies dezelfde plaats zullen ontstaan dit moc plaatje is ongeveer 3,5 km breed © nasa/jpl/msss 14

[close]

p. 15

boekbespreking white mars ­ brian aldiss door frans blok brian w aldiss is een veteraan van de engelse science fiction hij schreef een groot aantal romans met de helliconia-trilogie over een wereld waarin seizoenen eeuwen duren als een van zijn bekendste werken in 1999 publiceerde hij in samenwerking met de wis en natuurkundige sir roger penrose de utopische roman white mars zoals de titel al suggereert is het boek een reactie op red mars green mars en blue mars van kim stanley robinson waarin de rode planeet in hoog tempo wordt geterraformd tot een groenblauw paradijs met bossen zeeën stranden en akkers in white mars besluiten de verenigde naties in 2041 dat mars onbedorven moet blijven met een verwijzing naar het zuidpoolgebied zoals antarctica is bestemd tot continent voor de wetenschap zo moet mars een planeet voor de wetenschap worden op de planeet komt een midden-eenentwintigste eeuwse variant op deeltjesversnellers als die van het cern in geneve op aarde en ook op de maan veroorzaken menselijke activiteiten teveel trillingen voor het onderzoek naar de bouwstenen van het universum de enige nederzetting op mars gelegen in amazonis planitia wordt behalve door wetenschappers bevolkt door veelbelovende jongeren en gewaardeerde senioren een internationaal consortium stelt die twee groepen middels een omvangrijk sponsorprogramma in staat een jaar op mars door te brengen als dat consortium aan corruptie ten onder gaat en in zijn val de hele wereldeconomie meesleurt komen de paar duizend marsbewoners voor onbepaalde tijd vast te zitten in hun tijdelijke thuis een interessant gegeven hoe gaan de nieuwe marsianen om met die kans opnieuw te beginnen en misschien wel een betere samenleving op te bouwen dan die waar ze vandaan komen hoe wordt er bijvoorbeeld gereageerd als de eerste crime passionel gepleegd wordt er is waarschijnlijk geen enkele marsroman ook niet van recente datum waarin inheems marsiaans leven geen rol speelt ook aldiss utopisten blijken niet alleen te zijn al heeft het leven in dit geval wel een erg onorthodoxe overlevingsstrategie ontwikkeld deze dreiging van een marsiaanse levensvorm waarvan de bedoelingen onduidelijk zijn vormt het enige element van spanning in het boek verder wordt er in white mars vooral erg veel gepraat liefhebbers van veel actie en avontuur kunnen beter een ander boek ter hand nemen voor diegenen die geinteresseerd zijn in ethische en sociale vraagstukken valt er daarentegen veel te genieten in dit boek aan het eind van white mars blijkt dat aldiss daadwerkelijk een organisatie heeft opgericht die zich verzet tegen terraforming van mars de association for the protection and integrity of an unspoilt mars het zou een goed idee zijn aldiss en robinson eens in een discussiepanel naast elkaar te zetten 15

[close]

Comments

no comments yet