p. 1

tarhn pende -uluslararasi tarh ve sosyal aratirmalar dergs the pursuit of history -international periodical for history and social research yil 2011 sayi 6 sayfa 21-54 year 2011 issue 6 page 21-54 ii merutyet dÖnem nde toplumsal ahlÂk bunalimi fuhu meseles aydin yetkn Özet osmanli devleti kurulduu günden tarih sahnesinden çekildii ana kadar osmanli toplumunda fuhu devlet yöneticilerinin aldii tüm önlemlere ramen varliini sürdürebilmitir ii merutiyet dönemi nde savalarin yaratii tahribat daha da iddetlenen ekonomik sikintilar ve devlet otoritesinin gittikçe zayiflamasi fuhuun ciddi bir toplumsal sorun haline gelmesine neden oldu bu durum karisinda halkin ikâyetleri gün geçtikçe artmitir ikayetlerin de etkisiyle devlet yöneticileri fuhu meselesi ile ilgili bir takim tedbirler almaya yönelmilerdir makalemizde ii merutiyet dönemi nden itibaren gittikçe yayginlaan fuhuun halk üzerindeki tesiri ve bu konuda alinan tedbirlerin yani sira umumhanelerin durumunu ve hayat kadinlilarinin bu mekânlarda nasil ve ne artlarda yaamak zorunda kaldiklarini inceleyeceiz anahtar kelimeler osmanli ii merutiyet fuhu umumhane fahie the social morality crisis in the ii constitutional monarchy period the issue of prostitution abstract prostitution existed in the ottoman empire since its foundation to its collapse in spite of all the precautions taken by the state officials the devastation brought about by the wars the worsening economic difficulties and the declining of the state authority led the prostitution into a significant social issue during the ii constitutional monarchy period in the face of this problem the public complaints regarding this situation increased day by day in response to these complaints the state officials took certain actions concerning the prostitution this article examines the effect of the prostitution which gradually prevailed since the ii constitutional monarchy period to the public and the precautions taken on this issue as well as the state of brothels and the conditions under which prostitutes lived in these places key words empire ii constitutional monarchy period prostitution brothel whore anadolu Üniversitesi sosyal bilimler enstitüsü tarih abd yüksek lisans Örencisi aydin_yetkin @hotmail.com

[close]

p. 2

22 · the pursuit of history international periodical for history and social research · 3/6 gr devletlerin yaami olduklari savalar isyanlar ve bunalim devreleri ekonomik sosyal ve ahlaki alanlarda çözülmeyi beraberinde getirir bu olgu osmanli nin iç isyanlarla sarsildii ve ardi ardina savalara girdii tarihlerde de gözlemlenebilmektedir Özellikle osmanli devleti nin yikilma sürecine girdii dönemlerde ekonomik sosyal ve ahlaki düzen alt üst olmu deer yargilari zayiflamitir adina ekonomik ve sosyal çöküntü denilen ve osmanli toplumunun da dönem dönem yaami olduu bu tür felâketlerin en büyük madurlari her zaman çocuklar ve kadinlar olmutur osmanli toplumunda her ne kadar kadinlar kirsal alanlarda sosyal hayatin içinde varliklarini sürdürebilmi1 olsalar da ehirde yaayan kadinlar için ayni durum geçerli deildi osmanli toplumunda kadin her ne kadar miras alabilse mülkiyet edinebilse veya tasarrufunda bulunduu mal ve mülkünü özgürce kullanabilse de meslek edinme ve devlet görevinde çalima konusundaki haklardan yoksundu.2 bu durum kadinin kocaya baimli bir hayat yaamasina neden oluyordu bu nedenle harp ve isyan zamanlarinda hayatini idame ettirebilecek maddi olanaklara sahip olmayan ve evinin geçimini tek baina salamak durumunda kalan bir kadin için hayat hiç de kolay deildi osmanli toplumunda ahlaki çöküntünün en hissedilir olduu dönemlerden biri 16 yy in sonlaridir bu dönemde büyük kaçguna neden olan celali isyanlari sirasinda pek çok köylü evini birakarak ehre yerleti ehirdeki isizlik kadinlari çalimaya sürüklüyordu.3 ehirde yaayan kadinin çou zaman en kolay i bulma ekli ise hizmetçilikti ancak harp ve isyan zamanlarinda eini ve ailesini kaybeden bir kadin için bu ii bulmak dahi zordu Çünkü gün geçtikçe kadin ve erkek nüfusu arasindaki denge bozulmakta ve bu ii yapmaya istekli kadin sayisi gittikçe artmaktaydi bu nedenle kadinlarin çaliabilecekleri birkaç i sahasi kaliyordu tekstil sektörü veya çamaircilik.4 geçimini kendi salamak zorunda kalan kadinlar kiraladiklari dükkânlarda çamair yikayarak geçimlerini salamaya çaliirlardi fakat bu dükkânlar zaman zaman fuhu yapildii gerekçesiyle yasaklandi Örnein 17 haziran 1571 tarihinde stanbul kadilarina gönderilen bir hükümle dükkânlarda çamairci kadinlarin 1 2 3 4 bn-i fadlan 10 yy daki türk kadininin yabanci erkeklerden kaçmadiini ve bedeninin hiçbir yerini saklamadii söylerken 14 yüzyilda anadolu da seyahatte bulunan bn-i battuta ise kirsal alanda kadinin serbestçe dolatiini söylemektedir bkz ahmet taner kilali siyaset bilimi mge kitabevi ankara 2003 s 179-180 bn-i battuta bn-i battuta seyahatnamesi seçmeler hazirlayan smet parmaksizolu meb stanbul 1993 s 84 emine dingeç osmanli toplumunda kadinlarin Üretime katkilari history studies vol 2/1 2010 s 10 mustafa akda türk halkinin dirlik ve düzenlik kavgasi celali syanlari cem yayinevi stanbul 1995 s.107 bazi meslekler ise kadinlar tarafindan yapilmasi zorunlu kabul edilen mesleklerdi bu nedenle kadinlar bu meslek sahalarinda eitim diinda bir engelle karilamiyorlardi kadinlarin eitimi yine kadinlar tarafindan yapilmaktaydi ayrica kadinlara yönelik salik hizmetleri de kadinlar tarafindan sunulmaktaydi kadinlarin istihdam edildii balica meslekler tabibe hekime ebe kabile açi kadinlik ve tosbaaci kadinlik gibi alanlardi bkz abdülaziz bey osmanli Âdet merasim ve tabirleri tarih vakfi yurt yayinlari stanbul 2000 s 347

[close]

p. 3

3/6 · uluslararasi tarh ve sosyal aratirmalar dergs tarhn pende · 23 çalitirilmalari engellendi.5 bulmakta zorlanan bazi kadinlar ise fuhua yöneliyorlardi.6 bu dönemde devlete giden ikayetlerin en fazla younlatii konulardan biri de fuhutu.7 nitekim 16 yy in ortalarindan itibaren yaanan ahlaki çözülmenin önüne geçebilmek maksadiyla bazi tedbirler alinmitir Örnein 10 austos 1567 tarihli eyüp sultan kadisina hitaben yazilmi bir fermanda kadin ve erkeklerin kaymakçi dükkanlarinda toplanarak bir takim ahlaksiz hareketler sergilendii gerekçesiyle kadinlarin kaymakçi dükkanlarina girmelerinin men edildii bildirilirken 1 kanun 1580 tarihli peremeciler kayikçilar kethüdasina hitaben yazilmi bir fermanda da kadinlarin erkeklerle kariik bir vaziyette kayia binmeleri yasaklandi.8 bu tür kurallarin her ne kadar ahlakin korunmasi amaciyla alindii ileri sürülse dahi kadini toplumsal hayattan uzaklatirmasinin yani sira gizli fuhun var varliini sona erdirememitir dans ve müzik eliinde daha çok çengi diye anilan Çingene ve bazen yahudi kadinlar cümbü yaparak evlerde ehir diinda kurulan çadirlarda hanlarda iret meclislerine itirak ediyorlardi.9 dans ve elence fuhu ile birlikte düünüldüünden devlet ve toplum tarafindan ho karilanmamaktaydi.10 kadilar in stanbul a duyurduklari halk ikâyetlerinde ve divan dan sancaklara ve kazalara yollanan hükm-i hümayunlarda gurbet ve Çingene taifesinin satin alip sermaye edindikleri güzel cariyelerden faydalanip çalgili oyunlu elenceler düzenlemekte ve büyük ehirlerde elverili yerlerde kurduklari çadirlarina çounluu bekâr olmakla birlikte evli kiiler de itibar etmekte ve servetlerini buraya harcayarak kendilerini ve ailelerini yoklua düürmekteydiler.11 1530 1531 tarihli kanunnâme-i kibtiyân-i vilayet-i rumeli ye göre rumeli eyaletinin edirne filibe ve sofya da bulunan Çingenelerinden gayr-i meru ile uraan kadinlarin ayda yüz akçe kesim vergisi vermeleri gerekmekteydi mühimme kayitlarinda da bazi Çingenelerin kadinlarini ve kizlarini alip fuhu yaptirdiklari konusunda ikâyetler söz konusudur Çingeneler dolayisiyla fahieliin arttii ve bu konuda tedbir alinmasi için 6 ekim 1564 tarihinde diyarbekir halep dulkadirolu karaman ve anadolu beylerbeyliinin her sancaina hüküm gönderilmitir hükümde ehir kasaba ve köylerde Çingenelerin dolaarak sazli elenceler düzenlemelerinin önüne geçilmesi istenmitir.12 5 6 7 8 9 10 11 12 ahmet refik altinay onuncu asr-i hicrîde stanbul hayati hazirlayan abdullah uysal kültür bakanlii yayinlari ankara 2000 s 70 akda age s.107 akda age s.101 reat ekrem koçu eski stanbul da ahlak zabitasi hayat tarih mecmuasi stanbul 1970 c 6 s 5 s 15-16 elena marushiakova-vesselin popov osmanli mparatorluu nda Çingeneler Çeviren bahar tirnakçi homer kitabevi stanbul 2006 s 50 osman köse xviii yüzyil sonlari rus ve avusturya savalari esnasinda osmanli devleti nde bir uygulama stanbul da fuhu ve çki yasai turkish studies 2/1 winter 2007 s 108 akda age s.107 150 dingeç agm s 23

[close]

p. 4

24 · the pursuit of history international periodical for history and social research · 3/6 16 yy da bazi uygunsuz esirciler de esir alim satimindan ziyade gizli fuhu ile megul oluyorlardi.13 bunun yani sira bekar odalarinda evli kadinlar bile bu tür ilere karimaktaydilar fakat her türlü tedbire ramen kadin ticareti yapanlarin ve fuhun önü alinamiyordu dier pek çok toplumsal sorunun yani sira fuhula da ilgilenip fermanlar çikaran iii murad 1574-1595 da hiçbir olumlu sonuç alamadi.14 iv murad in ölümünden bir yil önce 1639 da stanbul da yapilan büyük esnaf alayini tasvir eden evliya celebi esnaf-i zengâhbegân dan kadin taciri 212 esnaf-i hayzandilberan dan cinsi sapik 500 kii olduunu ancak bunlar gibi pek çok insaninda var olduunu anlatir.15 stanbul da ahlakin en fazla bozulduu ve fuhun yayginlatii devirlerden bir dieri ise yeniçeri ocai nin en fazla bozulduu 18 yy in sonlarindan yeniçeri ocai nin kaldirilmasina kadar gecen yillardi tarih-i gilmâni yazari mehmed halife ye göre bu dönemde yeniçeriler o derece azitmilardi ki sokaklarda alenen fiil-i eni ve livata yapiyorlardi.16 18 asir sonlarinda vuku bulan rusya ve avusturya ile uzun süren savalar esnasinda padiah iii selim tarafindan 1790 yilinda stanbul da içki ve fuhun yasaklanmasi ile ilgili bir takim tedbirler alindi mesela 1791 yilinda yayinlanan ve birer nüshasi stanbul eyüp galata Üsküdar kadilari ile yeniçeri aasi ve terzibai ya gönderilen bir hatt-i hümayunla kadinlarin sokaklarda ve pazarlarda ehvet uyandiracak tarzda kiyafetler giymeye baladiklari feracelerinin altindan esvaplarinin görülebildi bundan dolayi giyim kuamlarina dikkat etmeleri istenerek bir takim yasaklar getirilmi ve bu yasaklara uygun olarak elbise dikmeyen terzilerinin dükkaninin önünde asilacai bildirilmitir.17 ayrica müslüman kadinlarinin gayr-i müslim kayiklarina elence amaçli binerek dolamalari yasaklanmi ve kayiina kadin bindiren kayikçilarin öldürülecei veya kayiinin batirilacai söylenmitir.18 bunun yani sira 10 austos 1790 yilinda meyhanelerin kapanmasi fahielerin asilmasi öngörülmütü 5 ubat 1791 yilinda ise silivri ve çevresinde türeyen fahielerin siyaset edilmesi karari alinmiti.19 osmanli hukuk u uygulamasinda genellikle fuhu meslek olarak icara eden kadinlar buna aracilik edenler ve bu suça itirak edenler tespit edilerek ya para cezasi veriliyor ya da sürülüyorlardi.20 ancak fuhu yapan kadinlar zaman zaman daha sert uygulamalara da maruz kaliyorlardi bu sert uygulamalar içinde ölüm de vardi recm cezasi bu öldürme biçimlerinden bir tanesiydi ancak klasik slam hukuku nun ön gördüü ve zina yaptiklari sabit olan kiilere uygulanan recm 13 14 15 16 17 18 19 20 reat ekrem koçu osmanli da yasaklar aka matbaasi stanbul 1958 s 27-28 akda age s.106 hsan birinci ahlak zabitasinin tarihçesi hayat tarih mecmuasi stanbul 1967 c 3 s 11 s 51 koçu agm s 16 koçu age s 29 köse agm s 110 dingeç agm s 23-24 ayrintili bilgi için bkz smail acar osmanlilarda zina suçu ve cezasi türkler yeni türkiye yayinlari ankara 2002 c.10 s 8388

[close]

p. 5

3/6 · uluslararasi tarh ve sosyal aratirmalar dergs tarhn pende · 25 cezasi osmanli devletinde imdiye kadar tespit edilebildii kadariyla bir kez 1680 yilinda stanbul aksaray da uygulanmiti.21 ender olmakla beraber bazen reayaya fuhu sebebi ile siyaseten katl cezasi da verilmekteydi 30 haziran 1560 tarihinde bursa ankara beypazari kadilarina ve sancak beylerine fuhu ve irza tecavüz gibi ahlaksizliklari sabit olanlarin siyaset edilmeleri hakkinda bir ferman yollanmitir.22 22 haziran 1602 tarihli bir belgede göre bir handa yakalanan üç fahieden ikisinin tehiz olunduu kizgin demirle cinsel organin dalanmasi dierinin ise bir çuvala konulup stanbul boazi na atilmak suretiyle öldürüldüü tespit edilmitir.23 buna benzer bir hadise ii selim devrinde de yaandi 1790 yilinda Çukur mederese de bir grup erkekle basilan bir kadin çuvala konulup stanbul boazina atilmak suretiyle ölüm erkekler ise sürgün ve kalebentlikle cezalandirildilar.24 iii selim in aldii bu sert tedbirler neticesinde stanbul daki hapishaneler ve zindanlar doldu sürgünlerin bu soruna bir çare olamayacai anlailmiti ayrica fahielerin sürgün edildii yerlerde de fuhuun yayginlamasindan korkuluyordu bu nedenle ibret-i alem için birkaç fahienin boularak stanbul un belli bali yerlerinde tehir edeceklerdi padiahin onayi ve eyhülislamin bilgisi dahilinde sekbanbai mehur fahielerden be tanesini geceleyin bir çuvala konulup stanbul boazi na atilmak suretiyle bodurdu ve sabah erkenden herkesin görmesi için üçünü stanbul kent merkezi birini kasimpaa ve birini de Üsküdar da astirarak tehir ettirdi söz konusu bölgeler halkin youn olduu herkesin görebilecei ve fuhu hadiselerinin de sik görüldüü yerlerdi dierleri de üçerli beerli gruplar halinde tövbe ettirilerek saliverilmeye balandi bu iddetli tedbirlere ramen 1791 in temmuz ayinda elli be fahie tutuklanmi ve sürgün edilmiti.25 ii merutyet dÖnem nde fuhula mÜcadele fuhu osmanli toplumunda özellikle sava ve isyan dönemlerinde daha da yayginlamakla beraber her dönemde vardi nitekim 19 yy in ikinci yarisindan itibaren iyice yayginlamaya baladi osmanli bu dönemde ilk defa yabanci ülkelerden borç para almi ülkede geçici de olsa bir refah ortami domutu bu ortamin etkisiyle padiah abdülmecit saray halkinin elencelerine müsamaha göstermi sarayi örnek alan paalar ve beyler de konaklarinda hemen her gün elenceler tertip etmeye balamilardi 1853-1856 yillari arasinda kirim savai nedeniyle çok sayida fransiz ve ngiliz askeri de aileleriyle birlikte stanbul a gelmilerdi saray ve devlet erkâninin fransiz ve ngilizler in elence anlayilarindan halk da 21 22 23 24 25 joseph von hammer osmanli devleti tarihi Çev vecdi bürün stanbul 1986 c 12 s 33 akda age s.106 ahmet mumcu osmanli devleti nde siyaseten katl phoenix yayinevi ankara 2007 s 119 köse agm s 113 köse agm 114-116.

[close]

p. 6

26 · the pursuit of history international periodical for history and social research · 3/6 etkileniyordu.26 ayrica kirim savai ndan sonra stanbul a pek çok sava esiri nakledildi ve bunlar yerletirildikleri yerlerde umumhaneler açmaya baladilar.27 19 yy in ikinci yarisindan itibaren umumhanelerin ve dolayisiyla hayat kadinlarinin sayisinda arti meydana geldi Özellikle stanbul da suriçi beyolu ve Üsküdar da pek çok umumhane bulunuyordu.28 bu umumhaneler ikiye ayrilmaktaydi gayrimüslimlere ait olanlar ve müslümanlara ait olanlar umumhanelerde çalian kadinlarin milliyetleri ve dinleri farklilar arz ediyordu osmanli leh rus rumen fransiz talyan ve yunan pek çok hayat kadini vardi abdülaziz bey in söylediine göre bu evlerde çalian kadinlarin yüzde yetmii yerli yüzde otuzu ise yabancilardan olumaktaydi osmanli tebaasindan olan hayat kadinlarinin yüzde yirmisi dersaadet kiptilerinden yüzde yirmisi siroz edirne ve manastir kiptilerinden yüzde yirmisi aydin ve zmir havalisi kadinlarindan geri kalan yüzde kirki da dersaadet ahalisindendi 29 hükümet bu durum karisinda tedbirler alarak gün geçtikçe yayginlaan fuhuun önüne geçmeye çaliiyordu ancak 3 mayis 1840 ve 14 temmuz 1851 tarihlerinde ilan edilen ceza kanunlarinda fuhuu fuhua teviki kadin ticaretini suç kabul eden herhangi bir hüküm yoktu ve bu yüzden herhangi bir ceza-i müeyyide uygulayamiyordu.30 9 austos 1858 de 1810 tarihli fransiz ceza kanunundan iktibasla yapilan ceza kanunname-i hümayunun ilk halinde de fuhula ilgili bir hüküm bulunmuyordu.31 bundan dolayi yayginlaan fuhuun önüne geçmek isteyen dönemin sadrazami ali paa 1859 da bir emirname yayinlayarak fuhu yapanlarin fiilinin derecesine göre 48 saatten 3 aya kadar hapis veya 3 aydan 6 aya kadar sürgün ile cezalandirilmalarini öngörüyordu.32 ancak bu tür tedbirler de fuhuun önünün alinmasi için yeterli olmuyordu nitekim gayri resmi iletilmekle beraber hükümetim denetimi altinda tutulan umumhanelerin diinda stanbul un uzak ve tenha pek çok yerinde koltuk olarak tabir edilen gizli evler vardi.33 bu kadar kozmopolit bir fuhu piyasasinin bulunduu ve umumhane sayisinin her geçen gün arttii hatta taralarda dahi yayginlamaya baladi bir ortamda özellikle stanbul da zührevi hastaliklara tutulanlarin sayilarinda önemli artilar 26 27 28 29 30 31 32 33 vahdettin engin genelevden korkma fuhuun gizlisinden kork s 1 http www.akintarih.com/turktarihi osmanli/genelev.htm eriim tarihi 25.04.2011 rifat n bali yirminci yüzyilin balarinda stanbul un fuhu Âleminde yahudilerin yeri s 2-3 www.rifatbali.com/images/stories dokumanlar/mahrem3.pdf eriim tarihi 03.04.2011 ihane karakolu caddesi kila arkasi papaz köprüsü humbaraci yokuu balik pazari dervi sokai timoni sokai laleli Çeme küçük balik pazari tarlabai kuledibi yüksek kaldirim kasimpaa üstü galata aksaray Çivizâde sena yokuu salkimsöüt Çukurbostan kalyoncu kulluu gibi yerler umumhanelerin youn olarak bulunduu semtlerdi umumhanelerin her biri sahibinin ismiyle anilirdi ve acem in hanesi mumcu ahmet in hanesi alayci kadri nin hanesi keseci hürmüz ün hanesi kaymak tabainin hanesi langa fatma nin hanesi dönme ahmet in hanesi gül ipek in hanesi arnavut samiye nin hanesi kör emine nin hanesi en çok bilinen umumhanelerdi bknz abdülaziz bey age 332 333 abdülaziz bey age s.343 naci ensoy zina cürmü Ühf mecmuasi stanbul 1942 c 8 s 1-2 s 77-78 ancak 1860 1911 ve 1914 tarihlerinde yapilan zeyller ile fuhu suçunun müeyyidesi ceza kanuna ilave edilmitir bkz ahmet gökcen tanzimat dönemi osmanli ceza kanunlari ve bu kanunlardaki ceza müeyyideleri stanbul 1989 s 14 95-168 engin agm s 3 abdülaziz bey age 337-339.

[close]

p. 7

3/6 · uluslararasi tarh ve sosyal aratirmalar dergs tarhn pende · 27 oldu bunun üzerine 6 daire belediye reisi edouard blacque ve michael adindaki bir hekimin teebbüsü ile umumhanelerdeki kadinlarin 6 daire nin nezareti altinda muayene ve tedavileri edilmeleri kararlatirildi 5 yil kadar süren bu yari resmi nitelikteki denetimden iyi sonuç alinmasi üzerine ubat 1884 te ûra-yi devlet ten geçirilen bir talimatname ile 6 daire bölgesindeki hayat kadinlarinin belediyece kontrol edilmelerine izin verildi ayrica bölge dahilindeki umumhaneler bu talimatname gereince belediye memurlari hekim ve çavular tarafindan tefti edilmeye balandi ayrica umumhaneler dört sinifa ayrildi.34 bu suretle umumhanelerin açilmasi ruhsata balanmi oldu devletin aldii tedbirleri ve emirleri uygulayacak olanlar stanbul daki görevlilerdi gelen emirleri aynen uygulayacaklari gibi geçitirme ve oyalama yoluna da gidebilirlerdi güvenlikten sorumlu yetkililer gerek umumhaneleri belli mekanlarda tutmak ve yayilmasini engellemek amaciyla gerekse de güvenlikten sorumlu bazi yetkililerin hayat kadinlariyla fuhu yapmalari nedeniyle35 ya da rüvet kariliinda onlarin fuhu yapmalarina göz yumuyordu bu durum birtakim ikâyetlere de sebep oluyordu 1892 de padiah ii abdülhamit e verilen bir jurnalde stanbul da asayisizliin ve fuhun arttii zaptiye naziri hüseyin nazim paa nin hiçbir tedbir almadii ifade ediliyordu jurnalde yazildiina göre nazim paa nin koruduu komiser hüsnü ve polis memuru aban efendiler sorumlu olduklari bölgelerdeki umumhanelerden ayda altiar lira rüvet aliyorlar ayrica gözlerine kestirdikleri namuslu kadinlarla tehdit yoluyla beraber oluyorlar sonra da umumhanelere dümelerine yol açiyorlardi tekliflerine razi olmayan kadinlari ise birtakim iftiralarla karakollara sevk ediyorlar evli olanlari kocalarindan boattiriyorlar perian edilen zavalli kadinlar sonuçta ya fahie oluyor yahut hapishaneye düüyorlardi.36 1890 li yillarda kadin ticareti uluslararasi bir hal almiti Öyle ki 1892 yilinda beyaz kadin ticareti ile megul olan yirmi yedi fuhu tacirinin galiçya da yargilanmasi olayi bunu açikça göstermektedir yargilananlarin bir kismini osmanli topraklarinda yakalanarak galiçya ya iade edilenler oluturmaktaydi bu fuhu çetesi galiçya ve bukoniva yi dolaip genç kizlari kandirarak veya zorla stanbul a getiriyor beyolu ve galata daki umumhanelerde pazarliyorlardi.37 hatta osmanli tebaasindan olmayan bu gibi kadinlar osmanli tebaasindan olan bir ahisla evlendirilerek veya evlenmi gibi gösterilerek tezkere-i osmani almalari salaniyor ve umumhanelerde rahat bir ekilde çaliabilmelerinin önü açiliyordu.38 34 35 36 37 38 zafer toprak fuhu dünden bugüne stanbul ansiklopedisi türkiye ekonomik ve toplumsal tarih vakfi stanbul 19931995 c.3 s 343 ladik kaymakami iken bazi isnat üzerine muhakeme altina alinarak daha sonra beraat eden mehmet tevfik efendi nin yeniden göreve dönmek istemesi üzerine hakkinda yapilan tahkikat neticesinde jandarma çavuu belediye reisi ve azasiyla bir olup görevleri icabi muhafaza altina aldiklari bir kadinla fuhu yaptiklari anlailmitir bkz boa dh mkt dosya no:950 gömlek no:32 tarih 20/s /1323 engin agm s 3 bali agm s 5 boa dh mkt dosya no:818 gömlek no:62 tarih 20/za/1321.

[close]

p. 8

28 · the pursuit of history international periodical for history and social research · 3/6 anlaildii üzere ii abdülhamit in istibdat devrinde toplumun ahlaki vaziyetinin korunmasi gayri ciddi bir hal almiti nitekim abdülhamit muhaliflerin peinde komaktan vakit bulduu zamanlarda genç mekteplilerin beyolu ve galata taraflarinda gezip dolamalari kadinlarin faytona binmesi hatta babalari kardeleri ve kocalariyla bile olsa arabaya binmelerini yasaklami,39 kadinlarin sokaklarda açik saçik dolatiklarini söyleyerek örtünmeleri konusunda titiz davranmalari istemi ilgili yasaa uymayanlar hakkinda zabita memurlarinca ilem yapilacaini bildirilmiti.40 ancak galata ve beyolu taraflarinda kumarhanelerin gazinolarin balozlarin ve içleri yerli ve yabanci hayat kadinlari ile dolu umumhanelerin sayilari gün geçtikçe artmitir.41 nitekim 1900 lü yillarin balarinda galata ve çevresinde 100 civarinda umumhane mevcuttu 42 tanzimat dönemine kadar osmanli toplumunda müslüman kadinlar resmen fahie olamazlardi gayri müslim kadinlara ise fuhuu icray-i meslek edinmeyi istemeleri üzerine göz yumulurdu.43 fakat aksaray gibi müslüman mahallelerinin ortasinda herkesin gözü önünde ve bilgisi dahilinde müslüman kadinlari çalitiran dönemin seçkin kiilerini müteri olarak kabul eden gizli veya devletçe ruhsat verilmi müslim ya da gayri müslim umumhaneleri vardi.44 bu iler sözde müslüman kadinlarin siki bir denetim ve örtünmeye tabii tutulduu bir dönemde oluyordu ii merutiyet in 23 24 temmuz 1908 de ilanindan sonra kari kariya kalinan trablusgarp 1911 balkan 1912-1913 ve i dünya savai 1914-1918 sonucunda osmanli devleti büyük felaketlerle yüz yüze kaldi ardi ardina yaanan askeri hezimetler neticesinde zaten iyi durumda olmayan ekonomi iyice zayifladi bu durum gün geçtikçe fakirlii isizlii ve sefaleti arttirdi 1914 yili ise osmanli devleti için sonun balangiciydi osmanli devleti bir biri ardinca seferberlik ve cihat ilan ederek i dünya savaina girince stanbul sokaklari bir anda alaan ekmek bulmaya çalian kadinlar ile sessiz sedasiz evlerinden ayrilan ve askerlik ubelerine ulamaya çalian erkeklerle doldu bir gün içinde ekmek bulmak herkesin en büyük sorunu haline geldi.45 Öyle ki gida maddelerin çou karaborsaya dümü hatta bir somon ekmein fiyati bir günde 5 kurutan 55 kurua firlamiti.46 pei sira girilen savalar karaborsacilia istifçilie kamu fonlarinin zimmete geçirilmesine ve spekülasyonlara neden olmu ve bunun neticesinde kisa sürede harp tüccari spekülasyon erbabi 331-332-333 zengini veya 39 40 41 42 43 44 45 46 koçu agm s 17-18 boa hus dosya no:112 gömlek no:1321/l-111 tarih 25/l/1321 boa beo dosya no 2252 gömlek no 168880 tarih 25/l /1321 balikhane naziri ali riza bey eski zamanlarda stanbul hayati kitabevi yayinlari stanbul 2011 s 191 engin agm s 3 yilmaz Öztuna büyük türkiye tarihi türk siyasi tarihi ve medeniyeti tarihi Ötügen yayinevi stanbul 1978 c 9 s 272 refik ahmet sevengil stanbul nasil eleniyordu 1453 den 1927 ye kadar letiim yayinlari hazirlayan sami Önal stanbul 1993 s 145 yavuz selim karakila bir osmanli kadininin hikayesi tarih ve toplum mart 2003 c 39 s 231 s 133 feroz ahmad jön türkler döneminde sava ve toplum tarih ve toplum nisan 1999 c.11 s 64 s 244.

[close]

p. 9

3/6 · uluslararasi tarh ve sosyal aratirmalar dergs tarhn pende · 29 muhtekir diye adlandirilan sava zengini bir kesimin ortaya çikmiti stanbul un büyük bir kesimi yoksullairken elence dükünlüü alkol tüketimi kumar fuhu hatta kokain kullanimi giderek yayginlamiti hatta sokaklar dilenen insanlarla dolup tati 47 yayginlaan fuhu karisinda artan ikayetler ii merutiyet in 1908 yilinda ilaniyla birlikte yeniden yürürlüe giren anayasada mesken dokunulmazlii hükmü vardi artik hane sahibinin izni olmaksizin hiç kimsenin evine zorla girilemeyecekti.48 bu nedenle eski dönemlerdeki gibi fuhu yapildi bilinen veya üphelenilen evlere baskin yapilamayacakti.49 nitekim kastamonu da fuhu yapildii gerekçesiyle polis bazi evlere baskin düzenleyip yakaladii kiileri 4 ila 7 gün arasinda hapiste tutunca dahiliye nezareti 26 ekim 1910 tarihinde vilayete gönderdii bir yaziyla yapilan uygulamanin kanûn-i esasi ye aykiri olduunu bildirerek bu tür uygulamalarin önlenmesini istedir ayrica ankara hüdavendigar ve sivas vilayetlerine de 30 ekim 1910 tarihinde mesken sahibi davet etmedii takdirde evlere baskin yapilamayacaina ilikin yazi gönderdi.50 bu durum fuhuun yayginlamasinda etkili oluyor ayrica fuhua aracilik ve fuhuu tevik edenlerin daha rahat hareket etmelerine olanak saliyordu bu vaziyet gittikçe artan oranda ve toplumun müslim gayri müslim tüm kesimlerinde huzursuzluklara ve ikayetlere neden oldu mesela mart 1910 tarihli bir ikayet dilekçesinde ili süvari karakolu civarindaki 17 müslüman hanesinin umumhane yapildii haberi yer almakta ve yetkililerden umumhane haline getirilen evler için mahalle sakinleri tarafindan tedbir alinmasi isteniyordu.51 halkin umumhanelerin artmasi ve fuhuun yayginlamasi nedeniyle ikayetlerini yetkili makamlara iletti dilekçelerine birkaç örnek verelim temmuz 1910 tarihli bir dilekçede 47 48 49 50 51 zafer toprak birinci dünya savai nda stanbul dünden bugüne stanbul ansiklopedisi türkiye ekonomik ve toplumsal tarih vakfi stanbul 1993-1995 c.2 s 243 madde 22 memalik-i osmaniye de herkesin mesken ve menzili taarruzdan masundur kanunun tayin eyledii ahvalden maada bir sebeple hükümet tarafindan cebren hiç kimsenin mesken ve menziline girilemez bkz suna kili a eref gözübüyük türk anayasal metinleri bankasi yayinlari stanbul 2000 s 45 komular mahalleye gelen bir kiracinin ahlâka aykiri i yaptiini evine deiik insanlarin girdiini anlar ise önce mahallenin delikanlilarina haber verilir sonra mahalle imamina muhtara ve ihtiyar heyetine söylenirdi mahalleyi fuhutan temizlemek için mahalle bekçisine mahallenin delikanlilari ile civardaki komulara dikkatli olmalari tembih edilirdi fuhu yapildiindan üphelenilen haneye gizlice bir adamin girdii görüldüü anda bütün mahalleli haberdar edilirdi mamin kirin emri ile kapi tekmelerle açilir herkes birbirini iterek içeri dolar ve büyük bir gürültü kopardi evin her tarafi arandiktan sonra eer kimse bulunamazsa mahalleli dailir geride kalan imam ve muhtar efendiler bu yapilanlar çirkin bir ey ise de ahalice namusunuza bir defa daha inanilmasi bakimindan yine de hakkinizda hayirli oldu gibi sözler sarf eder ev sahibinden Özür dilerlerdi böyle olmaz da evde bir adam yakalanirsa her tarafindan biri tutar yüzüne tükürülür yapilmadik hakaret kalmaz bre ise yaramaz habis mahallemiz senin gibi rezillere mesken olamaz senin hakkindan simdi hükümet gelir denilerek yerde sürüklenirdi eer evde bir hovarda ele geçerse baskina gidenlere çevreden olayi duyanlarin da katilmasiyla kalabalik giderek artar herkes pencerelere doluur adam hayli hirpalanmi ve süklüm püklüm bir ekilde karakola teslim edilirdi daha sonra mahalleli hey gidi burasi namuslu bir mahalledir buraya düünüp tainmadan girmek ne cesarettir imdi buldu belâsini gibi sözlerle tekrar fuhun yapildii eve döner evdekilere ertesi sabahtan tezi yok defolup gitmelerini aksi halde gerekenin yapilacaini söyleyip dailirlardi bkz abdülaziz bey age s 339-341 mehmet temel osmanli devleti nin son döneminde fuhu ve frengi le mücadele türkler yeni türkiye yayinlari ankara 2002 c 14 s 169 boa dh mu dosya no 69 2 gömlek no 33 tarih 08/ra/1328.

[close]

p. 10

30 · the pursuit of history international periodical for history and social research · 3/6 beyolu nda karye tepe de feredet sokainda 13 numarali hanede sarkis agoti adli kadin numarasini verdiimiz haneyi epeydir umumhane olarak iletmekte ve gece ve gündüz giren çikan sayilamamaktadir sokakta oturanlar namuslu ve aile sahipleri olup her birimizin yetimi ve yetimek üzere olan kiz ve erkek evlatlarimiz bulunduundan böyle namuslu ailelerin arasinda yukarida adi geçenin bu ekilde burada kalmasi katiyen mümkün olmadii ve bu durumun slam nazarinda da ho karilanmadii hakikati cemaat ve mutasarriflikça bilinen bir gerçektir ayrica ismini verdiimiz kiinin hanesinde vakitli vakitsiz gürültü amata yapilmakta bu dahi bizleri ayrica endielendirmekte ve heyecan içinde birakmakta olduundan bu kiin derhâl ihracini talep etmekteyiz 52 austos 1910 tarihli bir baka dilekçede ise öyle denilmektedir beyolu ndaki galavani sokai tepebai na çikan gece gündüz gelip geçenin eksik olmadii her iki tarafinda da namuslu ailelerin ikamet ettii bir yerdir bu sokakta dört tane de otel olduu için yabancilarda buradan sik sik geçmektedir ancak sokaimizin sekiz numarali hanesi ermeni teresa dokuz numarali hanesi romanyali aleksandir on numarali hanesi de yine romanyali atonyer tarafindan kiralandiktan sonra umumhane olarak kullanilmaya balanmitir her ne kadar bunlar odalarini kiraya verdiklerini söyleseler de bu odalarda kalan kadinlar ahlaksizliin zirvesi sayilabilecek ölçüde rezillikler yapmaktadirlar hiçbir eyden çekinmeden evlerine müteri almakta yoldan geçenlere laf atip sarkintilik etmekte pencerelerden sokaa pis eyler atmakta bazen de komularina küfür etmektedirler ayni davranilari otelde kalan yabancilara da yapmaktadirlar bu evlerin mahallemizden çikarilarak sokaimizin erefinin kurtarilmasini ve huzurumuzun salanmasini talep etmekteyiz.53 mahalle sakinleri tarafindan yazilan bu tür ikayet dilekçelerinin çok sayida örnekleri bulunmaktadir ancak ikayette bulunanlar sadece mahalle sakinleri deildi bu durum stanbul da ikamet eden yabanci uyruklu kimselerin de tepkisini çekiyordu fransiz konsolosluu 1912 yilinda mekteb-i sultani nin tophane ye inen yeni Çari sokaindaki umumhanelerin kapatilmasini talep ediyordu ahmet hsan bey tarafindan verilen emir ile bu sokaktaki umumhaneler kapatilmaya balandi ancak bu sokakta fuhu yapildii bilinen bir de amerikan oteli vardi ve sahibi fransiz vatandai idi bu yüzden belediye oraya müdahale edemiyordu dolayisiyla otel kapatilacaksa bunu fransiz konsolosluu yapacakti hazirlanan bir tertip neticesinde otele baskin veriliyor ve otelde fuhu yapildii fransiz konsolosluu ve belediye yetkilileri tarafindan tespit edilerek zabit tutuluyordu fakat buna ramen otel kapatilamadi otel sahibi fransiz idi ve baskini yapanlar arasinda fransiz konsolosluu yetkilileri de vardi ancak otel sahibi amerikan pasaportunu gösterince bir ey yapilamadi.54 bunun gibi pek çok ahlaksiz kadin taciri kapitülasyonlardan yararlanarak rahat rahat ilerini yürütüyorlardi 52 53 54 boa dh.eum.thr dosya no 47 gömlek no 36 tarih 21 1328 boa dh.eum.thr dosya no 46 gömlek no 25 tarih 10 /1328 vahdettin engin kurtlar sofrasindaki osmanli yeditepe yayinevi stanbul 2009 s 76-78.

[close]

p. 11

3/6 · uluslararasi tarh ve sosyal aratirmalar dergs tarhn pende · 31 umumhanelerin iletildii bölgelerde okullarda bulunuyordu ve okullarin müdürleri de bu durumdan oldukça ikayetçiydiler mesela mekteb-i sultani yöneticilerinin emniyet yetkililerine umumhanelerin talebeler üzerindeki olumsuz tesirinden bahsettikleri haziran 1914 tarihli ikayet dilekçesinde umumhanelerdeki hafif merep kadinlarin pencerelerde ve balkonlarda açik saçik dolatiklari ve talebelerin zihinlerini bulandirdiklari ayrica okulun hem yan tarafindaki yeni Çari caddesi nde sira sira umumhanelerin bulunduu belirtilerek bunlarin kapatilmasi talebinde bulunuyorlardi.55 dersaadet polis mektebi talebelerinin hafta izinlerinde beyolu nda bulunan umumhanelere gitmelerinden dolayi zührevi hastaliklara tutulmalari üzerine okul yöneticileri bu konuda tedbir olarak mektep nizamnamesi ne bir madde eklenmesin istemiler ancak hükümet bununa imkan olmadiini bildirerek ancak salik artlarina gerei gibi itina edilmesi için doktorlara tebligatta bulunmutur.56 nitekim pek çok okul ii abdülhamit devrinden beri gittikçe yayginlaan ahlaksizlik ortamlarindan gençleri uzak tutabilmek ve korumak için tedbirler almaya çaliiyordu darüafaka gibi efkat ve himayesine aldii çocuklarin ve gençlerin ahlak ve iffetleri üzerinde çok titiz müesseseler bir talebesinin galata beyolu veya tophane gibi umumhanelerin ve tekin olmayan kimselerin bolca bulunduu mekanlarda dolairken yakalanmasini okuldan atmak için yeterli bir suç olarak görüyordu askeri rütiyeler ve idadiler de talebelerini okul diinda ayni dikkatle korumaya çaliiyor semtleri halkindan dahi olsa kayikçi arabaci tulumbaci ve kahveci takimindan kimselerle münasebetleri tespit edilenlere hapis cezasi verebiliyor bu gibi kimselerle münasebetlerini devam ettirmekte israr edenleri okuldan atiyordu.57 fuhuun en yaygin olduu yer stanbul idi ancak tarada da fuhu hizla yayginlamaktaydi konya halki da fuhuun yayginlamasindan ikâyetçidir ikayetlere göre konya da meydana gelen vukuatlarin ve hapishanede bulunan mahpuslarin mahkumiyet nedenin çounlukla hayat kadinlaridir ayrica içlerinde 15 yalarinda çocuklar olduu gibi 55-60 yalarinda ihtiyarlar da vardi halktan bazi kimseler de zamanlarini belli bir müddetinde hayat kadinlarinin peinden komakta ve ailelerinin nafakalarini bu uurda harcamaktaydilar konya nin neredeyse her tarafinda hayat kadinlarinin bulunduu ve ayrica her köyde en az üç ya da be fahienin yaadiina ve genelde bunlarin etrafinda dolamayan gençlerin pek görülmediinden dem vurularak konya daki kadinlar hapishanesi adeta hayat kadinlari ile dolmutur hükümeti bu kadinlara tayin vermekte ve ailelerin de bakmamaktadir bu kadinlar hapishaneden çiktiklari zaman yine pezevenkle 55 56 57 boa dh eum mtk dosya no 77 gömlek no 25 08/b /1332 boa dh.eum.thr dosya no:3 gömlek no:1 tarih 23 /1327 koçu agm s 18.

[close]

p. 12

32 · the pursuit of history international periodical for history and social research · 3/6 rin eline dümekte hovardalara pazarlanmaktadirlar.58 konya halki hükümetten bu soruna bir çare bulmasini istemektedir bolu da ise bolu livasi dare meclisi bölgede yayginlaan fuhua kari tedbir almaya kara verdi mecliste önce fuhuun kontrol altina alinabilmesi için vilayette umumhane açilmasi gündeme getirilmi ancak müslüman halkin tepkisinden çekinildii için vazgeçilmitir umumhane açilamayacain mümkün olmadii anlailinca hayat kadinlarinin iaeleri belediye tarafindan karilanmak üzere tecrithaneye alinmasi kararlatirilmitir ancak bu tedbir uzun vadeli ve kalici bir yöntem deildi nitekim dare meclisi ahlaken ve geçimlerini salayabilme konusunda zor durumda olan bu gibi kadinlara din eitimi alacaklari ve dokumacilik öretilebilecek bir islahevi açilmasina karar verdi islahhanede kaldiklari süre içerisinde bu kadinlarin nefislerini islah ettiklerine kanaat getirilirse yasalara uygun olarak evlenmeleri de salanacakti.59 nitekim bu uygulamanin bir benzerini 1914 yilinda hükümette uygulamaya karar vermitir buna göre alenen fuhu yapan kadinlar islahhane veya kadin hapishanesinde tutulacaklar ve haklarinda muamele-i kanuniye tatbik olacakti.60 giderek artan ikayetler ve olaylar karisinda emniyet genel müdürlüü konuyla ilgili olarak beyolu emniyeti ne gönderdii bir yazida umumhane meselesinin giderek ciddiyet kazandii halkin ikayetlerinde hakli olduu ama ikayetlere kesin bir cevap vermenin zorluundan bahsediyordu emniyet genel müdürlüü umumhanelerin hepsinin kapatilmasinin mümkün olamayacaini ve bunlarin bir araya toplanarak kontrol altinda tutulabileceini düünüyordu fakat umumhaneleri bir araya toplamak meakkatli ve belediyenin de dahil olmasi gereken bir iti yapilabilecek tek ey umumhanelerin siki bir ekilde denetim altina alinmasi ve mahallelinin rahatsiz olmasinin önüne geçilmesiydi.61 1918 yilinda dönemin dahiliye naziri smail canbolat memleketin her tarafina yayilmi olan fuhu belasindan ikayetçi oluyor fuhuun önün alinmasi konusunda sert ve iddetli tedbirler alinacaini söylüyordu.62 ancak igal ve mütareke döneminde fuhu iyice yayginlaiyor ve gerek stanbul hükümeti gerekse emniyet yetkilileri lazim gelen tedbirleri almiyor alamiyorlardi netice itibari ile fuhula mücadele konusu cumhuriyet e miras kalmiti hayat kadinlarinin islahina yönelik tedbirler umumhanelerle baa çikmakta zorlanan yetkililer bir yandan da fuhu batakliina sürüklenen kadinlari bu hayattan kurtaracak tedbirler ariyorlardi 1909 yilinda zaptiye nezareti lavedilerek yerine emniyet-i umumiye müdüriyeti ku58 59 60 61 62 mzasiz konya da ceraim ve fahie karilar sirat-i müstakim mecmuasi babalik tan ktibas edilmi c 7 s 177 12 kanuni sani 1327 s 337-338 temel agm s 170 boa dh.d dosya no:818 gömlek no:62 tarih 07/r /1332 boa dh eum thr dosya no:33 gömlek no:41 tarih 04/ca/1328 mzasiz fuhuiyyat servet-i fünun mecmuasi s 1409 5 eylül 1918 s 75.

[close]

p. 13

3/6 · uluslararasi tarh ve sosyal aratirmalar dergs tarhn pende · 33 rulduu zaman stanbul emniyet müdürlüü de asayi ubesine bali olarak bir de zabita-i ahlakiye birimi ihdas edildi amaç fuhuun önlenmesinden çok hayat kadinlarinin vesikaya balanmasi ve vesikali kadinlarin bulaici herhangi bir zührevi hastalik taimalarinin engellenmesi hasta olana kadinlarin da tedavilerinin tek elden ve devamli surette yapilmasinin salanmasiydi.63 ahlak zabitasina bali olarak faaliyet gösteren bir polis sanat mektebi de vardi hayat kadinlari arasinda fakirlik nedeniyle fuhu batakliina sürüklenen ve hayattan kurtulmak isteyen genç kadinlar için kabata taki ethem paa kökü mektep olarak kullaniliyor burada kadinlara terzilik ve temizlik dersleri verilerek bir meslek edinmeleri salanmaya urailiyor ve böylelikle meru kazanç yollari gösterilerek islah edilmeye çaliiliyordu bu okul için çok sayida makinesi temin edilerek her kadina emeinin kariliinda belli bir miktar para verilirdi.64 polis sanat mektebinde yapilan islah faaliyeti olumlu sonuçlar dourmu ve bu uygulamanin daha da geniletilmesine çaliilmitir stanbul polis müdürlüü nün bu konuda emniyet genel müdürlüüne 16 austos 1910 tarihinde gönderdii bir yazida kadinlarin fuhua sürüklenmesin en önemli sebebinin fakirlik ve geçimlerini temin etme endiesi olduunu ifade ediliyor ve bazi kadinlarin askeri dikimevlerinde istihdam edilmeleri halinde fakirlik yüzünden fuhu yapmak zorunda kalan kadinlarin namuslu bir hayat sürebilecekleri söylenmitir 65 emniyet genel müdürlüü stanbul polis müdüriyeti nin bu teklifini olumlu kariliyor ve bu kadinlarin namuskârâne bir meslek sahibi olmalarinin asayiin salanmasi noktasinda da faydali olacaini bildiren bir yazi ile 22 austos 1910 tarihinde harbiye nezaretine bavuruyordu.66 harbiye nezareti ise 1 eylül 1910 tarihinde emniyet genel müdürlüüne gönderdii cevabi yazida diki dikmek için elbise ambarina müracaat eden kadinlara dikebilecekleri malzemelerin verildi ve bu suretle kendilerine bavuran kadinlarin iaelerinin temin edebilmelerine daima yardimci olunduu ve hatta ileriki zamanlarda elbise ambarinda çalian kadinlara gida yardimi da yapilacai söyleniyordu ancak harbiye nezareti bu cevabi yazisinda ilginç bir tespitte bulunarak bu kadinlarin fuhu yapmalarinin sebebin zaruriyet ve fakirlik deil alikanlik olduunu ileri sürmütür.67 bu noktada unu belirmemiz gerekir ki 1908-1918 yillari arasinda osmanli devleti nin ardi sira girdii savalar nedeniyle zaten mevcut olan ekonomik sikintilarin daha da iddetlendii ve bu durumun yoksulluu isizlii açlii ve sefaleti körükledii zaten eitimsiz ve mesleksiz olan pek çok kadinin tek dayanaklari olan elerini babalarini ailelerini bir de savalarda kaybetmeleri karisinda çaresizce hayatlarini idame ettirme ve ailelerin iaesini temin edebilmek zaruretinden ötürü fuhu batakliina sürüklenenlerin sayisin az olmadii da aikardir 63 64 65 66 67 birinci agm s 53 hsan birinci ahlak zabitasinin tarihçesi polis emeklileri polis dergisi stanbul yil 12 s 161 s 18 boa dh eum thr dosya no 48 gömlek no 36 tarih 25 /1328 boa dh eum thr dosya no 48 gömlek no 36 tarih 25 /1328 boa dh eum thr dosya no 48 gömlek no 36 tarih 25 /1328.

[close]

p. 14

34 · the pursuit of history international periodical for history and social research · 3/6 i dünya savai sirasinda emraz-i zühreviye hastanesinde tedavi gören bir kadinin hikayesi bu durumda bulunan için emsal tekil ediyor smi mediha olan bu kadincaiz harp sirasinda ei ehit dütükten sonra bir somon ekmein 20 kuru olduu bir dönemde devletin verdii 180 kuru ehit maai ile geçinemedii için ailesine siinmi ancak sirtina yük olduu gerekçesiyle babasi tarafindan evden kovulmutu açlik nedeniyle bir gün ne yaptiini bilemez bir vaziyette iken fuhu tuzaina dümütür baka bir örnek daha verelim ayni hastanede tedavi görmekte olan 15 yainda devra isimli bir genç kiz harp sirasinda ailesini kaybedince her nasilsa bir kadin tacirinin eline dümü bu para için her eyi yapmaya hazir pezevenk de kizcaizi harp zengini bir ahlaksiza pazarlamiti harp zengini ahlaksizin zührevi bir hastalii olduundan bu masum kiza da bulatirdi harp zengini ahlaksiz bir yil sonra mezara girince masum kizcaiz da sonunda emraz-i zühreviye hastanesine dümütür.68 kadinlarin fuhu batakliina dümelerini engellemek ve düenleri kurtarmak maksadini güden sivil toplum kurululari da vardi bunlardan en ünlüsü austos 1916 yilinda kurulan kadinlari Çalitirma cemiyet-i slamiyesi idi dernein üç ubesi vardi ve bunlar sultan ahmet beyolu ve Üsküdar da idi tanin gazetesi 12 austos 1916 tarihli nüshasinda cemiyetin kurulu haberini verirken kadinlarin savatan sonra o güne kadar düünmeyecekleri ilerde çalitiklarini yaziyordu.69 ne yazik ki fuhu da bunlardan birisiydi nitekim bu cemiyet kadinlara istihdam alanlari açmayi amaç edinmiti cemiyetin maksadini belirleyen nizamnameye göre cemiyetin amaci kadinlara i bulup kendilerini namuskârâne temin-i maiete alitirarak himaye etmekti Çalimak isteyen kadinlarin bavurmalari için ilan verilince cemiyet e bir buçuk ay içerisinde 14.000 den fazla kadin müracaat etmitir.70 umumhaneler ve hayat kadinlari ile lgili ilk ayrintili yasal düzenleme ii merutiyet döneminde dersaadet tekilat-i belediyesi hakkindaki 30 aralik 1910 tarihli kanun-i muvakkatin 6 maddesi ile stanbul belediye zabitasina ait vazifeler polise devredildi böylece umumhaneler ile ilgili denetim polise geçmi oldu.71 ayrica umumhaneler ve hayat kadinlari ile ilgili ilk ayrintili mevzuat olan emraz-i zühreviyenin men i sirayeti hakkinda nizamname 72 ve talimatname 73 18 ekim 1915 tarihinde yayinlanandi talimatname içerik itibariyle iki konuyu dü 68 69 70 71 72 73 c n f ngiliz müstearlii Çaliani stanbul da fuhu çtihad mecmuasi Çeviren skender fahrettin sertelli c 4 s 141 s 2971-2973 tanin no 2772 12 austos 1916 tülin sümer türkiye de lk defa kurulan kadinlari Çalitirma dernei belgelerle türk tarihi dergisi c 2 s.10 temmuz 1968 s 59 zafer toprak belediye zabitasi dünden bugüne stanbul ansiklopedisi türkiye ekonomik ve toplumsal tarih vakfi stanbul 1993-1995 c 2 s 147 düstur 2 tertip c 7 s 769-770 polis mecmuasi s 66 nisan 1332s 66-68 polis mecmuasi s 67 nisan 1332s 83-88 polis mecmuasi s 68 mayis 1332s 109-112.

[close]

p. 15

3/6 · uluslararasi tarh ve sosyal aratirmalar dergs tarhn pende · 35 zenliyordu birincisi umumhaneler ve fahieler hakkinda uygulanacak yasal prosedür idi kincisi ise zührevi hastaliklarin yayilmasina mani olmak üzere özel bir tekilat kurulmasi ve bu tekilatin stanbul da polis genel müdürlüüne tarada ise mahalli mülki makamlara balanmasiydi konumuz diinda olduu için zührevi hastaliklarla ilgili hükümleri incelemeyeceiz umumhanelerle lgili mevzuat ve umumhanelerin durumu talimatnameye göre fuhu mahalleri umumhane pansiyon ve buluma yerleri olmak üzere üçe ayrilmiti stanbul da suriçi beyolu ve Üsküdar bölgelerinde emniyet genel müdürlüü tarafindan ve tarada ise mahalli en büyük polis amirlii tarafindan ayrilan mintikalardan baka yerlerde umumhane açilmasi yasakti yasaklanan mahallerde mevcut olan umumhanelerin de polisçe tayin edilecek sürenin bitmesinden sonra kapatilmasi gerekiyordu belirlen bölgelerin diinda açilan umumhaneler derhal kapatilacakti umumhaneler için tahsis edilen mintikalar stanbul da ehremaneti ne ve taralarda belediyelere bildirilecekti fuhu mahallerinin bulunduklari kasabaya muhite ve siniflarina göre mintikalar belirlenecek ve umumhaneler dört sinifa pansiyonlar iki sinifa ayrilacakti buluma yerleri siniflara ayrilmiyordu stanbul da birinci ve ikinci siniflar için ayni üçüncü ve dördüncü siniflar için ayri ayri mintikada ayrilacak olan sokaklarda her ikisi bir mintikada olmak üzere mintikalar tahsis olunacakti pansiyonlarin siniflara ayrilmasi noktasinda ise içinde bulunan eyalar ve banyolari kontrol edilerek ev sahibin durumu ve kimlii de dikkate alinacakti bundan sonra pansiyonun tâbi olacai sinifin belirlenmesi meselesi polis müdürlüü nün taktirine kaliyordu birinci sinif umumhanelerde ve pansiyonlarda müterilerin ve hayat kadinlarinin dinlenebilmeleri için bir salon bir muayenehane odasi ve birkaç tane banyo bulunmasi gerekiyordu kinci sinif umumhanelerde hayat kadinlarinin hanede muayene edildii taktirde bir muayenehane odasi ve en az bir banyo bulundurulmasi lazimdi umumhane açmak isteyen kii evi temin ettikten sonra bir ay içinde dilekçe ile stanbul da emniyet genel müdürlüü ne tarada ise en büyük polis amirine müracaat etmek zorundaydi umumhanenin birden fazla yetkilisi olduun da ise her biri ilgili dilekçeyi imzalar ve kanun ve uyarilara aykiri olarak meydana gelebilecek hareketlerden dolayi mesuliyeti kabul etmi olurlardi dilekçeye umumhane açacak kiinin ismi ve öhreti yai ikamet ve doum yeri ile tâbiiyeti umumhane açilacak evin bulundu semt mahalle sokai ve numarasi mülk bina sahibinin isim ve öhreti sanat mahalli ve tabiiyeti yazilirdi umumhaneyi açacak olan ahsin ve umumhanede çaliacak hizmetçilerin ikier tane resimleri ile mülk sahibinin binanin umumhane olarak kullanilmasina müsaade ettiini gösteren belge ve ilgili mahallin belediye tarafindan tasdik edilmi bir krokisinin dilekçeye eklenmi olmasi gerekiyordu polis tarafindan yapilacak tahkikat neticesinde di-

[close]