p. 1
20 yüzy>lda bilim ve teknoloji 1900 mendel yasalar>n>n do¤rulu¤u deneylerle kan>tland 1822 de avusturya da do¤an gregor mendel 1856 y>l>nda kal>t>mla ilgili çal>flmalar>na bafllam>flt bezelyelerle yapt>¤ deneyler sonunda kal>t>m yasalar>n ortaya atan mendel kal>t>mbilimin geneti¤in do¤mas>na olanak sa¤lam>flt>r 1900
l>fl elektromanyetik dalgalar>n varl>¤>n 1864 y>l>nda james clerk maxwell ortaya koymufltu guglielmo marconi yse dalgalar ilkin 9 m sonra da 275 m ve 3 km lik uzakl>klara iletmeyi baflard 1901 de de atlas okyasu nun ötesine ilk mesaj>n ulaflt>rd 1909 leo hendrik baekeland bakaliti buldu baekeland 1905 te do¤al bir reçine olan gomalak>n yerini tutabilecek bir maddeyi sentez yoluyla üretebilmek için araflt>rmalara bafllad araflt>rmalar formaldehit ile fenolün yüksek s>cakl>k ve bas>nç alt>nda yo¤unlaflma ürünü olan ve >s>t>ld>¤>nda yumuflamayan plastik maddelerin ilk örne¤i olarak ç>¤>r açan bakaliti bulmas>yla sonuçland 1911 ernest rutherford atom modelini gelifltirdi alfa parçac>klar>n>n ince metal levhalardan geçiflini inceleyen rutherfort alfa parçac>¤ art yüklü oldu¤undan levhadan geçifli s>ras>nda metal atomlar>ndaki art yüklerin itici etkisiyle sapmaya u¤rayaca¤>n ama parçac>¤>n kütlesi çok büyük oldu¤u için sapman>n küçük olaca¤>n düflünüyordu yap>lan deneylerde alfa parçac>klar>n>n gerçekten de genel olarak küçük sapmalar gösterdi¤i fakat büyük aç>larda sapan parçalar>n da bulundu¤u hatta bazen bir parçac>¤>n yönünü de¤ifltirip geri döndü¤ü gözlendi bu durum o günlerde geçerli olan atom modeline uymuyordu böylesine büyük kütleli alfa parçac>¤>n bu denli sapt>rabilmesi için atomdaki bütün art yüklerin ve kütlenin çok küçük bir hacimde yo¤unlaflm>fl olmas gerekiyordu rutherford bu fikirden yola ç>karak gelifltirdi¤i atom modelinde atomun çok küçük hacimli yo¤un ve art yüklü bir çekirdek ile bunun çevresinde dönen küçük kütleli ve eksi yüklerden olufltu¤unu ortaya koydu 1926 rus bilim adam vlademir vernadski canl süreçlerin atmosfere katk>lar>n inceledi ve atmosferdeki azot oksijen ve karbon dioksiksitin canl>larca üretildi¤ini belirledi biyosfer kavram>n ortaya atan da vernadskidir 1926 abd li bilim adam robert goddard ilk baflar>l roket deneyini gerçeklefltirdi massachussets e ba¤l auburn kenti yak>nlar>nda bir çiftlikte gerçeklefltirdi¤i deneyde goddard n bir rampadan ateflledi¤i s>v yak>tl roket 30 m yükseldi ve 2,5 saniye havada kalarak 60 metre yol ald 1927 george paget thomson bir elektron demetinin kristal yap>l bir maddeden geçerken k>r>n>ma u¤rad>¤>n belirledi böylece louis de broglie nin bir parçac>¤>n planck sabitinin parçac>k momentumuna bölünmesiyle elde edilen dalgaboyunda bir dalga davran>fl gösterece¤i yolundaki öngörüsünü do¤rulad 1900 günümüzde planck 1901 emekli bir alman subay olan ferdinand zeppelin in tasarlad>¤ hava gemisi zeplin lerden ilki 2 temmuz da almanya da friedrichshafen yak>nlar>nda bir göldeki yüzer hangardan havaland sivil havac>l>kta ve yolcu tafl>mac>l>¤>nda büyük baflar>lar elde edecek olan bu sabiti olarak adland>r>lan eylem kuantumunu alman fizikçi max planck buldu ifl>ma olgusunda enerjinin sürekli biçimde de¤il enerji paketleri biçiminde kesikli olarak ortaya ç>kt>¤ varsay>m>n yapan planck herbiri belirli bir enerji miktar>n içeren paketlere kuantum ad>n verdi ve bir kuantumun enerjisinin >fl>n>m>n frekans>yla orant>l oldu¤unu öne sürdü bu teori fizikte bir devrim niteli¤i tafl>yordu ve 20 yüzy>la damgas>n vuran kuantum mekani¤inin bafllang>c oldu 1927 büyük patlama kram ortaya at>ld belçikal gökbilimci georges lemaître in ortaya att>¤ kurama göre evren bafllang>çtaki bir süperatomun genleflmesi sonucu oluflmufltur bu kuram sonradan george gamov taraf>ndan gelifltirildi 1911 norveç li kâflif roald amundsen 14 aral>k 1911 günü kendisine efllik eden 4 kifli ve 54 köpekle güney kutbuna ulaflt 1927 sesli sinema filmi yap>ld 1895 y>l>nda lumiere kardefllerin ilk filmi göstermelerinden beri sessiz sinema gündemdeydi 1927 den sonraysa sessiz filmler yerlerini yavafl yavafl sesli filmlere b>rakt>lar 1928 c vitamini keflfedildi Özellikle uzun gemi yolculuklar>nda ortaya ç>kan ¤>n>n tedavisinde c vitaminin etkili oldu¤u anlafl>ld 1911 süperiletkenler keflfedildi hollandal fizikçi heike kamerlingh onnes belirli flartlarda c>van>n süperiletken oldu¤unu buldu sonradan iki düzineden fazla elementin ve binlerce metal alafl>m>n>n da süperiletken olabilece¤i bulundu 1901 karl landsteiner araçlar uçaklarla rekabete dayanamay>p gelecekte göklerden silinecekti alyuvarlarda hücre zar>n>n d>fl katman>na yap>flan antijen adl bir maddenin türüne ba¤l olarak insanda en az üç temel kan grubu oldu¤unu gösterdi bu gruplar a b ve 0 olarak adland>rd bir y>l sonra da a ve b antijenlerinin ikisini birden tafl>yan ab grubu bulundu 1928 1911 polonyal kimyager casimir funk parlat>lmam>fl pirinçte bulunan ve beriberiyi önleyen maddenin bir tür amin oldu¤unu belirleyerek buna vitamin ad>n>n verilmesini önerdi bütün vitaminlerin yap>s>n>n birbirine benzedi¤i düflünüldü¤ünden bu terim k>saca bütün yard>mc maddeler için kulan>ld alexander fleming penisilini buldu bu antibiyotik ilaçla tedavide yeni bir dönem bafllatt 1929 Ünlü gökbilimci edwin hubble evren in geniflledi¤i fikrini ortaya att hubble a göre evren gökadalar>n birbirlerinden uzaklaflma h>zlar ile birbirlerine olan uzakl>klar aras>ndaki oran sabit kalacak flekilde genifllemektedir 1902 abd li genetik bilgini walter sutton columbia da ö¤rencili¤i s>ras>nda kromozomlar>n kal>tsal bilgiyi tafl>d>¤>n ve ayr çiftler halinde bulundu¤unu ilk kez ortaya koymufl sonraki y>llarda yapt>¤ çal>flmalarla kal>t>mla ilgili kromozom kuram>n>n temelini atm>flt>r 1912 k>talar>n kaymas kuram ortaya at>ld asl>nda bir meteorolog olan alman bilim adam alfred wegener bafllang>çta tüm k>talar>n pangea ad>nda tek bir k>ta oldu¤u sonradan parçalan>p da¤>larak zamanla günümüzdeki yerlerine ulaflt>¤ görüflüne dayanan k>talar>n kaymas kuram>n ortaya att 1903 bayliss ve starling sindirime yard>mc pankreas s>v>s>n>n salg>lanmas>nda uyar>c maddeyi bularak ilk kez hormon kavram>n ortaya att>lar sekretin ad>n verdikleri bu madde gibi salg>land>¤ organdan uzakta baflka bir organ uyaran bu tür kimyasal maddeleri uyarmak anlam>ndaki yunanca horman sözcü¤ünden türetilmifl hormon terimiyle adland>rmay da bayliss ve starling yapt 1913 niels bohr atomun yap>s>n aç>kl>¤a kavuflturdu ve bunu anlatt>¤ ünlü makalesini yay>mlad bohr un atom modeli özellikle hidrojen atomunun yap>s>n belirleyen modeli önceki klasik modellerden köklü biçimde farkl>yd bu model kuantum modelini hesaba katan ilk modeldi ve tümüyle kuantum mekani¤ine dayanan modellerin öncüsüydü 1930 plüton gezegeni keflfedildi astronom clyde tombaugh lowell gözlemevinde çal>flt>¤ s>ralarda çekti¤i bir dizi foto¤rafta küçük gezegenlerden daha yavafl hareket eden bir gökcismi saptad bu gök cismi uzun süredir orada oldu¤undan kuflku duyulan plüton gezegeniydi 1903 motorlu ilk uçufl yap>ld orville wright n pilotlu¤unu yapt>¤ flyer ad>ndaki ilk uçak 17 aral>k 1903 te havalan>p yerden üç metre yükseldi 12 saniye 1930 n ortaya att dirac elektronlar>n enerji düzeyleri konusundaki çal>flmalar s>ras>nda elektronun karfl>t parçac>¤>n>n varl>¤>n ileri sürdü bu çal>flma elektrik yükü d>fl>nda her yönüyle elektronun özdefli olan bir parçac>¤>n laboratuvarda üretilmesiyle sonuçland bu maddeye pozitron ad verildi 1903 hollandal fizyolog willem einthoven kendi ad>yla an>lan ilk telli galvanometreyi tasarlad galvanometre kalp kas>n>n kas>lmas>yla ortaya ç>kan de¤ifliklikleri ölçüyor ve kâ¤>t üzerine kaydediyordu einthoven bu yönteme elektrokardiyografi ad>n verdi 1915 talararas telefon konuflmas yap>ld 1931 alman bilim adam ernst ruska ilk elektronik merce¤i gelifltirdi bu mercek elektronlar >fl>k gibi odaklayan bir elektrom>knat>stan olufluyordu ruska seri halde birkaç elektron merce¤i kullanarak ilk elektron mikroskopunu 1933 y>l>nda yapt havada kalan uçak sonra sert bir biçimde yere indi wilbur ve orville wright kardefller ayn gün iki uçufl daha yapt>lar en uzun uçufl 59 saniye sürdü 260 m lik bir uzakl>¤ aflt 1916 einstein genel görelilik kuram olarak bilinen çal>flmas>n yay>mlad bu çal>flma bilim dünyas>n sarsan görüfller içeriyordu kuram>n öngörülerinin deneysel kan>tlar>ysa ancak birinci dünya savafl ndan sonra may>s 1919 da gine körfezi ndeki principe adas>nda ve brezilya sobral de gerçeklefltirilen günefl tutulmas gözlemleri sonucu elde edildi 1904 ernest rutherford 1904 p Ödülü nü kazand hayvanlar üzerinde yapt>¤ deneylerle flartl refleks kavram>n gelifltiren pavlov bu ödülü sindirim salg>lar üzerindeki araflt>rmalar nedeniyle kazanm>flt 1905 iq testi ilk kez uyguland alman psikolog wilhelm stern in ortaya kokoydu¤u iq intelligence quotient kavram lewis terman taraf>ndan stanfort-biret testinde kullan>lmak üzere uyarland zekâ yafl>n>n kronolojik yafla bölümünün 100 le çarp>lmas>yla sonuç elde edilir ortalama iq say>s 100 olarak kabul edilmifltir 130 un üzerindeki de¤erler üstün zekâl 70 in alt>ndakilerse geri zekâl olarak nitelendirilir radyoaktiflik ad>n verdi¤i kitab>n yay>mlad nda bu konudaki çal>flmalar>n>n sonuçlar>n anlat>yor ve radyoaktif etkinli¤in d>fl koflullardan etkilenmedi¤ini radyoaktif süreçlerde kimyasal tepkimelere oranla daha fazla miktarda >s aç>¤a ç>kt>¤>n ortaya koyuyordu ayr>ca bu yap>t>nda radyoaktif dönüflüm sonucunda kimyasal nitelikleri farkl yeni ürünlerin ortaya ç>kt>¤>n ileri sürüyordu karadeliklerin varl>¤>na dair ilk varsay>m ortaya at>ld alman gökbilimci karl schwarzschield yeterli kütleye sahip cisimlerden kaç>fl h>z>n>n >fl>k h>z>na yaklaflabilece¤ini bu nedenle do¤rudan gözlemlenemeyeceklerini kan>tlamak amac>yla genel denklemlerden yararlanarak karadelik kuram>n>n temellerini att Çekimlerinden >fl>k dahil hiçbir fleyin kaçamayaca¤ bu cisimlere karadelik ad>n>n verilmesi yaklafl>k 50 y>l sonra olacakt 1916 1931 karl jansky günefl sistemi nin d>fl>ndan gelen radyo dalgalar keflfetti 1928 y>l>nda new jersey de bulunan bell laboratuvarlar>nda çal>flmaya bafllayan jansky burada telefon haberleflmesini etkileyen çeflitli parazitlerin kayna¤>n araflt>rmakla görevlendirildi yönlendirilebilir do¤rusal bir anten kurarak biri d>fl>ndaki tüm giriflim kaynaklar>n belirledi aylar süren çal>flmalardan sonra 1931 de bir türlü saptanamayan bu giriflim kayna¤>n>n y>ld>zlar oldu¤unu buldu birkaç ay sonra da bu kayna¤>n yay tak>my>ld>z do¤rultusunda oldu¤unu keflfetti 1931 avusturyal fizikçi wolfgang pauli nötrinolar>n varl>¤ tezini ileri sürdü pauli nötrinonun varl>¤>n radyoaktif beta bozunumuna iliflkin varsay>mla enerjinin ve momentumun korunumu yasalar>n>n uyum içinde olmas>n sa¤lamak amac>yla öngörmüfltü nötrino ad bu parçac>¤a ünlü ndan verildi 1918 tar>mda benzin motorlu traktörler kullan>lmaya bafllad Üretimin artmas>yla birlikte çiftçiler yaln>z kendi gereksinimlerini karfl>lamak için de¤il piyasaya mal satmak için de çal>flmaya bafllad>lar 1905 albert einstein özel görelilik kuram>na iliflkin hareketli cisimlerin elektrodinami¤i adl makaleyi yay>mlad bu makale fizikte devrim niteli¤i tafl>r sonar kullan>lmaya bafllad ses dalgalar yoluyla cisimlerin yerini saptayan bu arac>n temel ilkeleri frans>z fizikçi paul langevin taraf>ndan ortaya at>lm>flt gemilerde ve denizalt>larda genel kullan>m alan bulan sonar deniz yolculuklar>n daha güvenli k>ld 1917 1932 james chadwick atomun içinde elektrik yükü olmayan bir parçac>k oldu¤unu keflfetti bu parçac>¤a nötron ad>n verdi 1932 abd li bir fizikçi olan edwin herbert land foto¤aflar>n banyo ve bask ifllerinin tek aflamada yap>lmas>n sa¤layan bir yöntem gelifltirdi ifl>¤>n kutuplanmas>yla ilgilenen land mikroskopalt boyutlardaki iyodokinin sülfat kristallerini belirli bir do¤rultuda yönelmifl halde dizmeyi ve bu dizileri ince plastik bir katman üzerine aktarmay baflard bu çal>flmalar sonucunda gelifltirdi¤i ve polaroid 3 kâ¤>d olarak adland>rd>¤ kutuplay>c k>sa sürede yayg>n kullan>m alan buldu 1920 so¤utucular gündelik yaflamda Üretilmeye bafllayan elektrikli buzdolaplar yiyeceklerin saklanmas>nda yeni bir ç>¤>r açt 1920 abd de düzenli radyo yay>nlar bafllad ayn y>l nlar bafllam>flt 1933 a n kolmogorov olas>l>klar hesab>n>n aksiyomatik kuram>n>n temellerini att bu günümüzde de kullan>lan olas>l>k kuram>n>n bafllang>c>d>r 1921 kanadal bilim adamlar 1921 hermann rorschach kendi ad>yla an>lan ve yans>tma tekni¤ine dayanan psikolojik testler uygulamaya bafllad frederick g banting ve charles h best pankreas özütünden insülin elde ettiler bu bulufl fleker hastal>¤ tedavisinde ç>¤>r açt 1934 frederick ve irene joliot-curie çeflitli elementleri polonyum atomundan sal>nan alfa parçac>klar art yüklü helyum çekirdekleri bombard>man>na tutarak ilk yapay radyoaktifli¤i elde ettiler 1906 lee de forest elektronlar salan elektrot katot ile toplayan elektrot anot aras>na >zgara ad verilen kafes biçimli bir üçüncü elektrot yerlefltirereki üç elektrotlu ilk elektronik lambay triyot gerçeklefltirdi izgaraya uygulanan gerilimin de¤ifltirilmesiyle katot ile anot aras>ndaki elektron ak>m>n>n azal>p ço¤almas sa¤lan>yordu böylece de triyot lamba yükselteç olarak kullan>labiliyordu telsiz iletiflimi ve radyonun geliflmesinde triyot lamban>n büyük katk>s olmufltur 1922 tutankamon un mezar bulundu mumyan>n bulundu¤u odaya ilk kez bilimci arkeolog howard carter girdi m>s>r da 19 sülale döneminde amarna krallar olarak bilinen ahenaton smenhkare tutankamon ve ay n adlar firavunlar listesinden silindi¤i için mezar>n yeri unutulmufltu bu sayede özgün haliyle bozulmadan bulunan mezar birçok arkeolojik bulgu sa¤lad 1907 bertrand boltwood radyometrik tarihleme yöntemini buldu 1905 y>l>nda uranyumla bafllayan radyoaktif bozunumlar>n son ürününün kurflun oldu¤unu gösteren bilim adam 1907 de içlerindeki kurflun-uranyum oran>na bakarak baz kayaçlar>n yafl>n ölçme yöntemini gelifltirdi bu yöntem sayesinde dünya n>n yafl>n>n tahmin edilmesinde önemli ad>mlar at>ld bu yöntem ayr>ca arkeolojide de kullan>ld 1934 abd li kimyac wallace carothers naylonu buldu 1938 de ticari üretimine geçilen naylon bileflim yoluyla haz>rlanan ilk sentetik polimer lifi olmufl ve yapay elyaf sanayisinin do¤uflunu haz>rlam>flt>r 1921 robot sözcü¤ü ilk kez kullan>ld Çek oyun yazar karel capek rossum s universal robots rossum un evrensel robotlar ad>n verdi¤i oyununda verilen emirleri düflünmeden yerine getiren makineleflmifl insanlardan söz ediyordu robot sözcü¤ü Çek dilinde angarya ifl anlam>na geliyordu 1935 abd li deprembilimciler charles richter ve beno gutenberg deprem ve öteki sismik olaylar>n büyüklüklerini belirlemek için bir ölçek haz>rlad 1923 fl>nlar>n>n elektronlarla çarp>flmas durumunda dalgaboylar>n>n de¤iflti¤ini belirleyerek bunun nedenini aç>klad bu bulufl elektromanyetik dalgalar>n hem dalga hem de parçac>k niteli¤i tafl>yan ikili yap>s>na iliflkin görüflü do¤rulam>flt>r piaget çocuklar>n derslerde yapt>¤ yanl>fllar>n gelifligüzel olmad>¤>n belli yafl gruplar>nda özgün yanl>fllar>n yap>ld>¤>n ortaya koydu böylece çocu¤un yetiflkinli¤ine de¤in bir dizi zihinsel geliflim evresinden geçti¤i sonucuna ulaflt 1935 japon fizikçi hideki yukawa atom çekirde¤indeki parçac>klar bir arada tutan kuvvetin tafl>y>c>s olarak mezon adl parçac>¤>n varl>¤>n öngördü ve bu parçac>¤>n niteliklerini kuramsal olarak belirledi 1935 radar>n bulunuflu yan dalgay alarak ve dalgalar>n gidifl dönüfl süresini ölçerek uça¤>n varl>¤>n ve uzakl>¤>n 110 km mesafeden belirleyebilen bir sistem gelifltirdi bu o güne de¤in yap>lm>fl ilk pratik radar sistemiydi 1908 jean perrin s>v içinde as>l halde bulunan çok küçük parçac>klar>n brown hareketlerini inceleyerek maddenin atomlardan olufltu¤unu kan>tlad 1908 ford firmas t modeli denen otomobili piyasaya sürdü bu model bir at almaya paras yeten herkesin alabilece¤i ucuzluktayd böylece 1925 alman fizikçi werner heisenberg kuantum mekani¤inin matris biçimini gelifltirdi heisenberg tutuldu¤u saman nezlesi nedeniyle dinlemeye çekildi¤i helgoland adas>nda harmonik olmayan sal>n>c>da kesikli enerji durumlar>n>n aç>klanmas>yla ilgili bir problemi çözerek atomun kuantum mekani¤inin gelifltirilmesine yönelik programl araflt>r>lmalar>n bafllang>c>n oluflturdu 1939 tlad>¤>n anlad>lar y>l>n>n bafl>nda yap>m>na bafllad>¤ vs-300 adl helikopterin yap>m>n eylül ay>nda bitirdi ve ilk baflar>l helikopter uçuflunu gerçeklefltirdi 1908 hans geiger ilk radyasyon dedektörünü bugün kulland>¤>m>z ad>yla geiger sayac>n yapt manchester Üniversitesi nde ernest rutherford un yard>mc>l>¤>n yapan geiger yapt>¤ deneylerle rutherford un çekirde¤in atomun merkezinde çok küçük bir yer kaplad>¤>n anlamas>na yard>mc olmufltu 1924 frans>z fizikçi louis de broglie >fl>¤>n hem dalga hem de parçac>k davran>fl gösterdi¤ini kan>tlayan deneysel bulgulardan yola ç>karak parçac>klar>n da parçac>k özelliklerine ek olarak dalga özelliklerine sahip olabilece¤i düflüncesini ileri sürdü 1939 ddt diklorodifeniltrikloroetan ilk kez böcek ilac olarak kullan>ld l>nda üretilen ddt nin böcek öldürücü etkisi ilk kez ndan keflfedilmifltir bu ilac>n kullan>m ileriki y>llarda çevreye ve insanlara da zarar verdi¤i gerekçesiyle yasaklanacakt>r 1909 abd li bir kâflif olan robert edwin peary kuzey kutbuna ulaflmay baflaran ilk insan oldu otomobiller yaln>zca zenginlerin oyunca¤ olmaktan ç>k>p günlük yaflamda kullan>lmaya bafllad>lar k>sa bir süre sonra ilk üretim band>n da devreye sokarak seri üretime geçen ilk firma yine ford olacakt tÜb
[close]
p. 2
ocak post/pro 8/4/02 18:47 page 2 20 yüzy>lda bilim ve teknoloji 1940 karl landsteiner kandaki rh faktörünü keflfetti
n tafl>yan bu faktör anne ve dölütün kan>nda bir dizi tepkimeye yol açarak düflük ölü do¤um ve yeni do¤an bebekte öldürücü bir hastal>¤a neden oluyordu 1940 abd de ilk renkli tv yay>nlar bafllad 1956 bilgisayarlar için bilimsel hesaplamaya yönelik ilk yüksek düzeyli dil olan fortran formula translator gelifltirildi bunu 1960 y>l>nda gelifltirilen algol 60 algorithmic language izledi algol 60 kesin olarak tan>mlanm>fl ilk programlama diliydi ayn y>l yönetim konusunda uzmanlaflm>fl bir dil olan cobol common business oriented language ve liste iflleme dili olan lisp list processor de kullan>lmaya bafllad 1957 sputnik-1 uzayda 4 ekim 1957 de f>rlat>lan sputnik-1 yörüngeye yerlefltirilen ilk uydu olmufl ve uzay ça¤>n bafllatm>flt dünya çevresinde bir tam dolan>m>n 96 dakikada tamamlayan sputnik-1 1958 y>l>nda atmosfere girerek yanm>flt 1940 mc millan ve abelson uranyumu nötron bombard>man>na tutarak ilk yapay element olan neptünyumu elde ettiler 1941 helene taussig ve alfred blalock mavi bebek sendromu olarak bilinen bozuklukla do¤an bebekler için cerrahi tedavi yöntemi gelifltirdiler bu bebeklerin cildi kanda yeterli oksijen olmad>¤ için mavi-mor bir renk al>yordu l>nda uygulayan blalock bu yöntemle birçok yaflam kurtard 1940 fransa da dört genç rastlant>sal olarak lascaux ma¤aras n keflfetti ma¤aran>n önemi binlerce y>l öncesinden kalma duvar resimleriyle dolu olmas>yd sonralar yap>lan abd uzay meki¤i program>n bafllatt kt columbia asl>nda ilk mekik de¤ildi uzay yolu adl bilimkurgu dizisine atfen 1977 y>l>nda yap>lan deneme meki¤i enterprise olarak adland>r>lm>flt ama bu mekik uzaya hiç ç>kamad 1981 1983 ba¤>fl>kl>k yetersizli¤ine yol açan aids acquired imnune deficiency syndrome virüsü ilk olarak 1983 te paris pasteur enstitüsü nde 1984 te abd de belirlendi 1986 da bat afrika da hiv 2 ad verilen benzer bir virüs keflfedildi 1984 1958 amerikan ulusal havac>l>k ve uzay dairesi nasa kuruldu ruslar>n 1957 de sputnik uzay arac>n f>rlatmas>n>n ard>ndan abd kongresi taraf>ndan 1915 y>l>nda kurulmufl olan ulusal havac>l>k dan>flma komitesi çerçevesinde oluflturuldu 1984 1941 fritz albert lipmann canl hücrede enerji aktar>m kuram>n aç>klad ve atpadenozintrifosfat nin oynad>¤ temel rolü kan>tlad buna göre canl sistemlerdeki biyokimyasal tepkimeler termodinamik yasalar>n d>fl>nda de¤ildir enerji yoktan var edilemez hücreler enerji bak>m>ndan zengin moleküller tafl>d>¤ için enerji tüketen tepkimeler oluflur bu moleküllerin en bilineni de atp dir 1959 christopher cockerell ilk hoverkraft yapt bir hava yast>¤ üzerinde yol almak üzere tasarlanm>fl bu araçlar>n hem karada hem de denizde gidebilme gibi bir avantajlar vard ne var ki kullan>m>ndaki baz güçlüklerden dolay hoverkraftlar kendilerinden bekleneni veremediler 1960 t h maiman yakuttan bir çubuk kullanarak ilk lazer ayg>t>n yapt bu konuda daha önceden de çal>flmalar olmas>na karfl>n bugün anlad>¤>m>z anlam>yla yaplan ilk lazer maiman a aittir apple firmas ilk macintosh bilgisayarlar piyasaya sürdü bu makineler her fleyin grafik olarak çözümlenmesinden dolay biliflimle kolay uygulanabilirli¤in ba¤daflt>r>labilece¤ini kan>tlad kullan>lan küçük ikonlar yard>m>yla istedi¤i ifllemi yapabilen kullan>c>lar ekran üzerindeki imleci üzerinde küçük bir dü¤me bulunan fare yard>m>yla ikonlara ulaflabiliyorlard 1988 y>l>ndan itibaren ibm marka bilgisayarlar da benzer bir iflletim sistemi olan windows ve presentation ma nager gibi programlarla donat>ld Üst kuark>n varl>¤ deneysel olarak belirlendi Üst kuark ön görülere uygun olarak +2/3 elektrik yüküne sahiptir bu kuark>n efli olan alt kuark>n yüküyse 1/3 tür >n kütlesinin 30 ile 50 milyuar elektronvolt gev aras>nda oldu¤u tahmin edilmektedir böylece bu kuark>n en büyük kütleye sahip olan kuark anlafl>lmaktad>r 1985 karbon-14 testi sonucunda bu ma¤aran>n mÖ 15 000-13 000 y>llar>ndan kalm>fl oldu¤u anlafl>lacakt 1961 abd li fizikçi murray gell-man ve klar>n s>n>fland>r>lmas>na iliflkin ve sekizli s>n>flama ya da su3 denen bir s>n>flama flemas önerdiler bu flema kuvvetli etkileflime giren parçac>klar>n daha temel parçac>klardan olufltu¤unu öngörüyordu 1964 y>l>nda gell-mann bu fleman>n fiziksel temeli olarak kuark kavram>n ortaya att fizikçi parçac>klara bu ad verirken james-joyce un finnegans wake roman>nda geçen uydurma bir isimden esinlenmiflti 1942 2 aral>k ta 1942 wernher von braun ilk baflar>l roket deneyini yapt von braun un çal>flmalar almanya da askeri amaçl roketlerin yap>m>nda kullan>ld llarda abd de kurulan nasa da uzay çal>flmalar için gereksinim duydu¤u roket teknolojisini von braun un çal>flmalar>ndan elde edecektir enrico fermi chicago Üniversitesi nde atom pili ad>yla tan>nan uranyum yak>tl grafitli ilk nükleer reaktörü yapt 1961 ndan gerçeklefltirildi kozmonot yuri gagarin vostok-1 adl uzay arac>yla dünya n>n çevresini 108 dakikada dolaflt philips firmas ilk kompakt diski cd tan>tt asl>nda 1979 y>l>ndan beri var olan diskler bafllang>çta yaln>zca müzik ve di¤er sesler için tasarlanm>flt günümüzdeyse cd ler bilgisayar oyunlar filmler müzik albümleri ya da bilgisayar programlar gibi birçok de¤iflik amaç için kulan>lmaktalar 1987 paul crutzen mario molina ve sherwood rowlan ozon tabakas>nda delik oldu¤unu ortaya koydu güneflten gelen zararl morötesi >fl>nlar süzen ozon tabakas deodorant yap>m>nda ve so¤utma sistemlerinde de kullan>lan kloroflorokarbon gazlar>n>n atmosfere kar>flmas yüzünden en ince oldu¤u kuzey kutbu üzerinde delindi 1989 1942 abd atom bombas yap>m>na yönelik olarak gizli manhattan projesini bafllatt robert oppenheimer n baflkanl>¤>nda yürütülen proje 1945 y>l>nda sonuçland rlatan intelsat böylece 240 komünikasyon devresi ve 1 televizyon kanal>n>n gereksinimini karfl>layabiliyordu 1989 amerikan uzay sondas galileo uzay meki¤i atlantis taraf>ndan jüpiter i incelemek üzere uzaya gönderildi 1943 selman waksman verem hastal>¤>n>n tedavisinde etkili ilk antibiyotik olan streptomisini buldu waksman ayn zamanda antibiyotik terimini kullanan ilk kifliydi 1965 arno penzias ve robert wilson evrende 3 kelvinlik art>k bir >s>l enerjiye karfl>l>k gelen bir fon >fl>mas cosmic backround radiation keflfettiler günümüzde bunun evrenin milyarlarca y>l önceki oluflumu s>ras>nda gerçekleflen bafllang>ç patlamas>ndan günümüze ulaflan bir art>k fon >fl>n>m oldu¤u görüflünde birleflilmektedir montreal mc gill Üniversitesi nden peter deutsch interneti indekslemek için archi ad>nda bir arfliv yaratt bu arfliv net üzerindeki ftp sitelerini kaps>yordu bir süre sonra tim berners internet üzerinde bilgiyi daha rahat da¤>tma kulan>c>lara farkl yerlerde bulunan bir belgeden di¤erine geçmede büyük kolayl>klar sa¤layan world wide web i www gelifltirdi 1944 flt>rabilen antihistaminik ilaçlar>n ilk örne¤i olan prilamini elde etti 1967 fl a¤>r bir hastan>n kalbini bir trafik kazas>nda a¤>r yaralanarak hastahaneye getirilen ve ölmek üzere olan birinin kalbiyle de¤ifltirdi 1945 n dünya da birbirinden uzakta yer alan noktalar aras>ndaki iletiflim için röle aktarma istasyonu olarak görev yapabileceklerini gösterdi temmuz 1945 te albuquerque te bulunan bir hava üssünde denendi ani bir flok dalgas yo¤un >fl>k yay>lmas ve s>cakl>k dalgalar>n>n ard>ndan gelen mantar fleklinde bir duman bu patlaman>n sonuçlar>ndand bomban>n aç>¤a ç>kard>¤ enerji 15 bin ton tnt ninkine eflitti bu denemeden 1 ay sonra japon kentleri hiroflima ve nagazaki ye atom bombas at>ld 1992 büyük patlama kuram>n>n kan>tlar bulundu lawrence berkeley laboratuvarlar ve california Üniversitesi nin ortak yürüttü¤ü bir projede george smoot baflkanl>¤>ndaki hubble uzay teleskopu uzaya gönderildi n tafl>yan bu dev teleskop nasa ve esa n>n ortak projesi olarak yürütülmüfltü teleskopun 15 milyar >fl>k y>l öteyi gözleyebilmesi hesaplanm>flt 1990 1993 abd savunma bakanl>¤ arpanet advanced research projects agency projesini bafllatt 1965 y>l>nda mit lincoln laboratuvarlar>nda ilk kez iki bilgisayar birbirine ba¤lanm>fl ve karfl>l>kl veri al>fl veriflinde bulunmufllard arpanet projesi kapsam>ndaysa dört üniversitenin bilgisayarlar araflt>rma e¤itim ve hükümet uygulamalar>n yürütmek için birbirine ba¤land hükümet bu projeye bafllarken olas bir düflman sald>r>s ard>ndan iletiflimin kesilmesi durumunda klasik iletiflim yollar>na alternatif olaca¤ düflüncesini tafl>yordu bu proje günümüzde kullan>lan internetin bafllang>c niteli¤indeydi 1969 1967 n>n radyo dalgalar>ndaki h>zl ve ani oynamalar kaydetmek amac>yla özel olarak tasarlanm>fl bir radyoteleskop yard>m>yla gerçeklefltirdiler 1945 j presper eckert ve john w mauchly ilk otomatik elektronik say>sal bilgisayar yapt>lar ertesi y>l john ragazzini ve yard>mc>lar abd ulusal savunma araflt>rma komitesi için ilk genel amaçl tümüyle elektronik prototipi gelifltirdiler en yafll dinozor bulundu arjantin de and da¤lar ete¤indeki ischigualsto do¤al park>nda bulunan bu dinozorun bir evoraptor oldu¤u aç>kland 1 metre boyunda 11 kilo a¤>rl>¤>nda oldu¤u anlafl>lan bu dinozorun yaklafl>k 225 milyon önce yaflad>¤ aç>kland arka ayaklar üzerinde yürüyen evoraptorlar etobur canl>lard 1946 abd li biyokimyac melvin calvin yeflil bitkilerin >fl>k enerjisini karbondioksiti ve suyu büyümeleri için gerekli olan bilefliklere dönüfltürdükleri fotosentez olay>ndaki kimyasal tepkimeleri ortaya ç>kard 1994 1969 21 temmuz da abd li astronotlar neil armstrong ve edwin aldrin ay a ayak basan ilk insanlar oldular jüpiter e kuyrukluy>ld>z çarp>fl gözlendi 4.8 milyon kilometre uzunlu¤undaki kozmik dev kuyrukluy>ld>z>n ad onu keflfeden gökbilimcilere atfen shoemaker-levy 9 du 16 temmuz da bafllayan çarp>flma günlerce sürmüfl ve 21 temmuz da sona ermiflti 1947 john bardeen w brittain ve w shockley transistörü buldular elektrik sinyallerinin yükseltilmesini denetlenmesini ya da üretilmesini sa¤layan bu bulufllar>ndam dolay üç bilim adam 1956 da nobel fizik Ödülü nü ald>lar art>k seri halde üretilebilen ve daha az yer kaplayan elektronik aletler yapmak mümkündür bir grup araflt>rmac cobe cosmic backround explorer uydusunun evrendeki fon >fl>mas>ndaki >s dalgalanmalar>n>n büyük patlamadan kald>¤>n keflfettiler 1947 frank willard libby kaz>bilimciler insanbilimciler ve yerbilimciler için çok de¤erli olan radyoaktif karbonla karbon-14 tarihleme yöntemini gelifltirdi 1994 1947 ses duvar afl>ld abd li pilot chuck yeager roketlerle takviye edilmifl bell x-1 adl uça¤>yla saatte 1190 kilometreyi aflmay baflard bu uçuflun ard>ndan birçok havac>l>k firmas sesten h>zl gidebilen uçaklar üretti sesten h>zl sivil uçaklar>n ilkiyse uçufllar>na 1976 y>l>nda bafllayan z ortak yap>m concorde oldu 1948 macar as>ll bilim adam dennis gabor holografi düflüncesini gelifltirdi mercek kullanmaks>z>n üç boyutlu bir görüntü oluflturma yöntemi olan holografi uzun y>llar kuramsal olarak kalacak ancak lazerin icad>ndan sonra gerçeklefltirilecektir kömür petrol gibi fosil yak>tlar>n kullan>lmaya bafllamas>ndan sonra gösterilen ilginin azald>¤ rüzgâr enerjisi yeniden gündeme geldi tüm dünyada fosil yak>t rezervlerinin s>n>rl ve gittikçe tükeniyor olmas buna seçenek oluflturacak enerji kaynaklar bulmay gerektiriyordu binlerce y>ld>r insanl>¤>n mekanik amaçlarla kulland>¤ rüzgâr enerjisi art>k enerji üretmek için de kullan>lmaya bafll>yordu 1970 amerikan sondas mariner-9 mars gezegeni çevresinde yörüngeye girdi ve yaklafl>k bir y>l boyunca gezegenin yüzey haritas>n ç>kard 1971 karadeliklerin varl>¤>na iliflkin kan>tlar bulundu hubble uzay teleskopunun verilerine göre 52 milyon >fl>k y>l ötede bir karadelik gözlendi kardeliklerin varl>¤ albert einstein taraf>ndan genel görelik kuram kapsam>nda öngörülmüfltü m87 ad verilen bu karadelik einstein n öngörüsünün bir kan>t niteli¤i tafl>yor 1995 1995 1952 abd li doktor jonas salk çocuk felci afl>s>n gelifltirdi 1948 richard feynman kuantum mekani¤i ve elektrodinamik kuramlar üzerine yapt>¤ çal>flmalar>n tamamlad feynman bu elektronik posta e-mail gelifltirildi 1972 ndan dünya yörüngesine oturtuldu bilimsel gözlem ve araflt>rmalar yapacak olan salyut uzay istasyonu oldukça yak>n bir yörüngeye oturdu¤undan giderek dünya ya yaklaflt ve alt ay sonra atmosfere girdi 1971 bilim adamlar gezegen sistemine sahip günefl benzeri y>ld>zlar keflfetti ld>zlar buldular asl>nda 1994 y>l>nda günefl sistemi d>fl>nda da gezegenler bulunmufltu ne var ki bunlar ölü y>ld>zlar>n pulsarlar>n çevresinde dönüyorlard dünya dan 42 >fl>k y>l uzakl>kta bulunan yeni gezegenlerse güneflimiz benzeri y>ld>zlar>n çevresinde dönüyorlar lar>n en eski örne¤i bulundu prof mealakey ve çal>flma arkadafllar kenya n>n kuzeyinde yürüttükleri çal>flmalarda austrolopithecus anemensis ad>n verdikleri bir insans kal>nt>s buldular 4,2 ile 3,9 milyon y>l önce yaflam>fl olan bu insans türün bilinenden 500 000 y>l önce aya¤a kalkt>¤>n gösteriyordu 1997 ld bu üzerine 2300 transistör yerlefltirilmifl 7 mm x 7 mm boyutlar>nda kare biçiminde silisyum bir plakt 4 bit de¤erinde kelime iflleme gücü vard 1972 1952 ld büyük okyanus taki biikini atolünde gerçeklefltirilen denemede atom bombas>ndan çok daha fazla enerji aç>¤a ç>kt füzyon c>ya hizmet verdi¤i bu bilgisayarlara mikrobilgisayar ad verilmiflti frans>z r2e flirketi taraf>ndan piyasaya sürülen bu mikrobilgisayar>n ad micral di 1973 bombas termonükleer bomba ya da h bombas olarak da bilinen bilinen bu bombay edward teller gelifltirdi çal>flmas>yla eski kuantum elektrodinamik kuram>n>n kimi zaman anlams>z sonuçlara yol açan yanlar>n da çözüme kavuflturmufl oldu ayn alanda çal>flan abd li julian schwinger ve japon tomonaga siniçiro yla birlikte 1965 y>l>nda nobel fizik Ödülü nü paylaflt apple-1 bilgisayarlar piyasada apple inc firmas>ndan steve woznaik ve steve jobs un tasarlad>¤ 1975 amerikan sondas mariner10 merkür gezegenine yaklaflt ve gezegenin yüzey haritas>n ç>kartt 1974 viking uzay sondalar>ndan y>llar sonra pathfinder mars a inen ilk araç oldu dünya dan 1996 y>l>nda f>rlat>lan araç yaklafl>k 500 milyon kilomtre yol ald>ktan sonra mars a düflürüldü pathfinder vikinlerin kald>¤ yerden mars hakk>nda bilgiler iletti dünyaya hubble uzay teleskopu milyarlarca yeni gökada keflfetti her gökadan>n yaklafl>k 50-100 milyar y>ld>z içerdi¤ini söyleyen gökbilimciler bunlar>n bilinen gökada biçimlerinden farkl oldu¤unu da aç>¤a ç>kard>lar bu bulgularda spiral ya da eliptik olmayan daha önce görülmemifl flekillerde yeni gökadalar da vard 1996 1997 günefl sisteminde dünya d>fl>nda bir yaflam olas>l>¤ jüpiter in 16 uydusundan biri olan europa da olabilece¤i bulundu galileo uzay sondas>n>n gönderdi¤i ayr>nt>l europa yüzey görüntülerinde gezegende buz tutmufl bir okyanus gözlemlendi bu da yaflam için gerekli olan suyun varl>¤>n gösteriyordu 1997 nda ergen bir memelinin genetik kopyas>n yaratt>klar>n duyurdular bu genetik alan>ndaki birçok uzman>n gerçeklefltirilmesine olanaks>z gözüyle bakt>¤ bir ifllemdi dolly adl koyunun kopyalanmas>n>n baflar>yla sonuçland>¤>n>n duyurulmas beraberinde yeni tart>flmalar da getirdi bunlar>n en baflta geleni de kopyalaman>n ahlaki yan>yd bu teknikle insan kopyalaman>n zararlar üzerinde duruldu ve bunun yaln>zca tar>msal ve t>bbi amaçlarla kullan>lmas gerekti¤i vurguland 1954 george g devol programlanabilir bir robotun patentini ald 1961 y>l>nda bu patentlere dayanarak unimation firmas unimate adl ilk sanayi robotunu hizmet soktu 1953 j d watson ve f.h c crick taraf>ndan dna n>n molekül yap>s tan>mland bu modele göre dna birbiri çevresinde sar>lan iki merdivene benzer ikili sarmal biçimindeydi bu ikili sarmal birbiri çevresinde sar>lan iki flekerfosfat zincirinden ve bu zincirleri birbirine ba¤layan baz çiftlerinden olufluyordu apple-1 1976 dan itibaren insanlar taraf>ndan benimsenerek önemli bir ticari baflar sa¤lad 1976 n do¤um yapt bu tarihten sonra yapay dölleme yoluyla do¤an tüm çocuklara tüp bebek denmeye baflland 1978 1955 owen chamberlain ve emilio segre karfl>t protonu keflfetti varl>¤ kuramsal olarak bilinen karfl>t protonu üretmek amac>yla güçlü bir parçac>k h>zland>r>c>s olan bevatron kullanan chamberlain ve segre 1956 da karfl>t nötronun varl>¤>n da do¤rulad>lar uzay sondalar voyager-1 ve voyager-2 f>rlat>ld günefl sisteminin d>fl bölümündeki gezegenleri gözlemleyen ve bu gezegenler hakk>nda dünya ya bilgiler yolayan uzay araçlar günefl sistemi nin hiç bilinmeyen yönlerini de ortaya ç>kard 1999 galileo uzay arac jüpiter in uydusu io da bir volkan patlamas görüntüledi günefl sisteminde görülen en büyük volkan oldu¤u belirtilen dev volkan 1,5 km yüksekli¤inde lav püskürtüyordu ibm pc personal computer kiflisel bilgisayarlar piyasada mikrobilgisayarlar>n gündelik yaflama girmesi büyük ölçüde bu bilgisayarlar>n ve microsoft firmas>n>n haz>rlad>¤ ms/dos iflletim sistemi sayesinde olmufltur 1981 tÜb
[close]
