p. 1

issn 2221-8432 ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ ÐÅÑÏÓÁËÈÊÀÑÛ ÒßÙÑÈË ÍÀÇÈÐËÈÉÈ ÁÀÊÛ ÑËÀÂÉÀÍ ÓÍÈÂÅÐÑÈÒÅÒÈ the actual problems of study of humanities interuniversity collection of scientific articles ¹4/2011 Ìÿúìóÿ 1997-úè èëäÿí íÿøð îëóíóð Èëäÿ 4 íþìðÿ ÷ûõûð Ðåäàêñèéàíûí öíâàíû baki rsul rza k 125 tel 596 21 44 4970625 5962144 e-mail mutarjim@mail.ru Áàêû 2011

[close]

p. 2

m mrahov 4/2011 ­ 2011 ­ 320 © 2011 © 2011

[close]

p. 3

4 2011 x.s abbasova baki r.behbudov küç 60 alman dlnd paronm sÖzlr haqqinda açar sözlr paronim kommunikasiya prosesind shvlr daniiq fiquru key words paronym mistakes in communication process speech figures paronim sözlr cümld v ya mtnd ilndikd çox vaxt anlailmazliqlar yaradir v dilin öyrnilmsini çtinldirir hansi sözlrin paronim kimi çixi etmsi danianin thsil sciyysindn sosial bölg v dil mühitindn çox asili olur paronimlrdn müyyn oyunlarda qeyri-adi zarafat v ylnclrd istifad edilir çünki hmin sözlrin tsiri v mnasi asanliqla dinlyicini öz tsiri altina alir v onu daha tez inandirir bu cür ünsiyytdn sonra dil daiyicilari heyrtli drcd yenidn bu msl haqqinda düünürlr bir-birlri il yazida v sslnmd eynilik v ya oxarliq tkil edn sözlr yani materiali iki cür iki nöqteyi-nzrdn ifad ed bilirlr birincisi kommunikasiya prosesind shvlr mnbyi kimi kincisi is nitq daniiq fiquru kimi bu hm d sözlrin sslnm eyniliyin v oxarliina saslanan söz oyunu mslsidir bu baximdan paronimlrin rhin linqvistik v stilistik chtdn iki cür yanamaq mümkündür lk növbd birinci istiqamt fikrimizi yönltmk istyirik bu istiqamt is oxar sslnn sözlrin linqivistik rhini ehtiva edir formal chtdn oxar eyni görünn v ya sslnn sözlr problemi konkret cümllrd çox vaxt bir-birlril shv olaraq qariiq salinmasi mslsi bugünkü gün qdr mübahisli olaraq qalmaqdadir bu mübahis ilk növbd hmin msly hsr olunmu dbiyyatlarda v terminologiyada da açiq-aydin görünmkddir omonimlr v antonimlr dair bir çox dilçilik srlri bir çox dillrd iri hcmli lütlr hsr edilmsin baxmayaraq ksr elmidilçilik qaynaqlarda v ixtisas kitablarinda bir-birlril oxarliq tkil edn qbul edilmi terminlrin mövcudluu v dild qariiq salinan sözlr problemi toxunulmami qalir müvafiq alman dbiyyatlarinda çox zaman paronymie paronymik v bzn d paronomasic v htta paronomazä kimi terminlr rast glirik bu leksik görüntü üçün çox zaman dublette doppel formen v yaxud doppelbildung kimi terminlrdn istifad olunur tdqiqatçilari uzun illrdir eyni cür v ya oxar sslnn sözlrl tanidirlar v onlara mlumdur ki eyni v ya oxar sslnn sözlr daniiq prosesind tkc uaqlar trfindn deyil hm d savadli insanlar arasinda da shvn ildilirlr onlar hm d ana dillrind d dolaiq salinirlar übhsiz ki bizim burada paronim adlandirdiimiz sözlr tez-tez xarici dillri 3

[close]

p. 4

4 2011 öyrnnlr trfindn qariiq salinir bel qariiqsalmanin tdqiqi ancaq bizim tdqiqatimizin sasini tkil etmir gr el olsaydi onda bu mövzuya tamamil baqa nöqteyi-nzrdn-psixolinqvistik baximindan yanamaliyiq v bu i psixolinqvistik prinsiplr sasinda tdqiq edilmli idi bu tdqiqatda bizi daha çox mslnin linqvistik trfi maraqlandirir v biz aradirmalara sasn xarici dillr baximindan tdqiq edirik bu problem hsr edilmi dbiyyatda ancaq asanliqla yüngül dolaiq salinan sözlrin siyahisina rast glmk mümkündür bunlar is cüt qoa söz formasinda mövcud olurlar v ancaq onlar tamlia bitkinliy iddia ed bilmirlr hr bir qoa yanai gln söz ayri-ayriliqda açilir v izah edilir ancaq bu leksik problem haqqinda aparilan aradirmalarin ksriyytind leksik vahidlrin görüntüsü haqqinda nzri ümumilmlr çatimir bu faktdan v materiallardan çixi edrk demk olar ki paronomiyanin mövcud olmasi bir çox tdqiqatçilar trfindn yalniz shv mnbyi kimi taninib ancaq bu müvafiq dbiyyatda veriln bir neç v ya daha çox trifd özünü göstrmir biz d bunu normal hal hesab edirik v buna gör d paronimlr v bir çox söz cütlri arasindaki srhdi müyyn qdr dqiqldirmk üçün onlarin baqalari il tbii yoxsa qeyri-tbii qarilamalarini v baqa mny malik olmalarini dqiqldirmk üçün aaidakilari qeyd etmk istrdik aaidakilar paronim kimi götürül bilmzlr 1 eyni leksemin paradiqmatik formalari msln /dasjenige ­ /desjenigen /vater ­ /väter /stadion ­ /stadien /hoch ­ /hohes v s 2 frqli müxtlif leksemlrin hallanmasi elastiklmsi nticsind tsadüfi yaranan dolaiqlia gtirib çixaran oxar sslnn formalar msln die sich exgebenden schwierigkeiten die dir ergebenen freunde v s 3 frqli qrammatik növd olan eyni cür sslnn eyni v qeyri-brabr cm formasina malik olan isimlr msln /der/das junge ­ /die jungen /der die kunde ­ /die kunden /der/das band ­ /die bände /die bänder v s 4 balanic qrafeminin frqli formasi olan eyni cür sslnn formalar msln /schuld ­ /schuld /recht ­ /recht /trotz ­ /trotz /morgen ­ /morgen ancaq morgen ­ morgens kimi cütlüklr bura aid deyil v s 5 cüt qoa ilnn sözlr birinci cütlükd birinci hisssi ayri yazilan ikinci hissd is birlikd yazilan sözlr msln /so lange ­ /solange /zu viel ­ /zuviel /leer laufen ­ /leerlaufen v s 6 omoqraflar mna v ya semantik chtdn uyun glmynlr msln /august ­ /augúst /übersértzen ­ /übersetzen v s 7 cins gör frqlnn kilçilrl düzln isimlr msln arbeiterin arbeiter bäuerin bauer löwin löwe ancaq oberin v ober qoa ilnn sözlr frqlnir çünki birinci söz düzltm söz kimi düzlmyib bu sbbdn d kellnerin sözü il vzedici sayilmir bel sözlri bir paronim kimi baa düürük v s 8 alloleksemlr/söz variantlari msln /cousine ­ /kusine /ochse ­ /ochs /glaube ­ /glauben /drillich ­ /drilch /rinderbraten ­ /rindsbraten /scheich ­ /scheik /neugier ­ /neugierde /darin ­ /drin /diskutierbar ­ /diskutabel v s digr bir mna il bali olan müxtlif mnalar bildirn müvafiq oxar fomalar paronim kimi götürülmlidir msln /etikette ­ /etikett /drache ­ /drachen /landmann ­ /landsmann /schach ­ /schah v s bzi tdqiqatçilar sözlrin içrisind bir v ya iki fonem frqini paronim kimi göstrirlr bu fikirl razilamaq mümkündür çünki bu üsulla praktikada lap çox dolaiq salinan sözlr rast glmk mümkündür msln /künstlich ­ /künstlerisch /kostbar ­ /köstlich /schmerzhaft ­ /schmerzlich /bäuerlich ­ /bäuerisch /unbeschadet ­ /unbeschädigt /deputat ­ /deputierte r /rationieren ­ /rationaliesieren v s kimi sözlr tdqiqat sahsindn knarda qalmi olarlar 4

[close]

p. 5

4 2011 paronimya haqqinda verilmi digr bir trifl d razilamamaq mümkündür h.glück fonetik chtdn oxar olan müxtlif dillrin brabr oxar mnali ifad v sözlrini d paronim hesab edir msln alman dilind /sommer ingilis dilind /summer bu fikirl d razilamaq olmaz çünki paronomik dolaiqliqlar qariliqliqlar v sözlrin formal oxarliqlari bir dil daxilind götürülmlidir bzn semantik chtdn bir-birin yaxin mnli frqli formaya malik olan sözlri paronim adlandirirlar ona gör ki dilin tarixi inkiafi nticsind üzvlrdn biri anologiya vasitsil xarici nümunnin forma lamtini qbul etmidir hazirda sinonimlri antonimlri v paronimlri qariladiraraq paronim aaidaki kimi trif verirlr paronimlr el vahidlrdir ki onlarin lamtlri hllik müyyn edilmyn miqdarda frdi lamtlrin bir-birindn frqlnn lamtlrin olmamasi lavsi v ya vz edilmsindn ibartdir 1 s 437 beld etimoloji chtdn müxtlif sözlr ms wirsch ­ unwirsch arisch ­ arianisch leidig ­ leidlich v s paronimlr deyildir yuxarida söylnnlrdn bel bir nticy glmk mümkündür ki paronimlr dedikd söhbt bir dil hadissindn gedir v bu mslnin dilin düzgün ilnmsi üçün çox böyük hmiyyti olmasina baxmayaraq hl kifayt qdr tdqiq edilmyib htta indiy qdr aparilan aradirmalarda da v formulalarda da paronimlrin bir-birlrindn frqlndirilmsi v onlarin frd miqdari mslsi tfrrüati il ks olunmayib paronimlri heç bir vchl göz xstliyi kimi qbul etmk düzgün olmazdi indiy qdrki mülahizlri v tutudurmalari nzr alaraq onu demk mümkündür ki paronimlr oxar brabr v ya frqli müxtlif mny malik olan sözlr aid edilmlidir v bunlar da formal olaraq çox möhkm drcd oxar olmalidirlar v semantik chtdn d müyyn drcd lap azaciq yaxin olmalidir burada söhbt tkc sslnm formasindan deyil hm d oxar yazili formali olan sözlrdn gedir v bu sözlr d qarilama zamani yüngül dolaiq salinir biz indiyqdrki mülahizlri nzr alaraq paronimlrin kompleks leksik görüntüsünü lamtini oxucularin nzrin çatdirmaq v onlari digr dil vahidlrindn frqlndirn chtlri göstrmkl onlar arasindaki srhdlri dqiqldirmk istrdik rlid alman dilind mövcud paronimlrin fonetik bölgüsün nzr salaq fonetik v orfoqrafik chtdn frqlnn paronimlr bu kateqoriyaya o omofonlar aiddir ki onlar dil daiyicilari v elc d dil öyrnnlr trfindn semantik yaxinlama uyunluq üzündn konkret yazilmi cümld qariiq salinirlar msln /föhn ­ isti quru külk ­ /fön saçqurudan /kaffee qhv aacinin toxumu/qhv paxlasindan olan içki /café qhv evi bundan baqa fonetik paronimlr kimi el söz cütlri var ki onlarda uzun v qisa saitlr shv v dolaiq salinir bu zaman müvafiq sözlr arasinda onlari yaxin edn müyyn semantik xtt sira mövcud olmalidir msln /schort quruun qirmasi güllsi /der schrott ­ dmir qirintisi köhn metal müvafiq fonem qarilamalarina saslanan minimal cütlr d paronimlrin bu kateqoriyasina daxil edilmlidir baxmayaraq ki bu kateqoriyani yaxi müahid edil bimyn edrdi misln /bein ­ /pein /marder ­ /marter v s 2 leksikoloji chtdn frqlnn paronimlr burada ilk növbd alman dilinin söz düzldilmsini iki sas amilini frqlndirmk lazimdir 1 mürkkb söz 2 düzltm söz 5

[close]

p. 6

dbyyat 4 2011 1 harald k.non-verwexlexikon englische vokablen die am häufigsten verwechselt werden lübbe bergisch ­ gladbach 1991 2 lazarescu joan die paronymie als lexikalisches phänomen und paronomasie als stilfigur im deutschen editura anima bukarest 1999 3 wolfgang mentrup mahlen oder malen gleichklingende aber verschiedengeschriebene wörter bibliographisches nstitut mannheim 1971 4 müller w leicht verwechselbare wörter duden ­ verlag mannheim 1973 5 christian s das gleiche ist nicht dasselbe aueber verlag münchen 2008 6 henzen w deutsche wortbildung tübingen 1965 7 kluge f abri der deutschen wortbildungslehre halle saale 1925 8 mackensen l gutes deutsch in schrift und rede reinbek b hamburg 1974 9 müller w göstriln sri 8 kh.s abbasova on the paronyms in german summary the given article is dedicated to the investigation of paronyms in the modern german study state of the problem at the present time is critically analyzed in the article eight types of paronyms are shown ryçi filologiya elmlri doktoru prof f.y.veyslli adu-nun ümumi dilçilik kafedrasinin 12.05.2011-ci il tarixli iclasinin çixarii pr 09 redaksiyaya daxil olub 24.05.2011 6

[close]

p. 7

4 2011 s.h aayeva baki slavyan universiteti baki s rüstm küç 25 bd mtnn nformasya strukturunun bz xÜsusyytlr açar sözlr dilçilik mtn tema struktur kay words linguistics text theme structure m.a.k.hallidey trfindn dilçiliy gtirilmi mtnin informasiya strukturunun funksiyasi informasiyanin bölüdürülmsinin ümumi probleminin aspektlrindn biri kimi nzrdn keçirilir v cümlnin kommunikativ strukturuna qari qoyulur 5 s 147 cümlnin kommunikativ strukturu nnvi olaraq tema-rematik struktur kimi qbul olunur v bzn htta gnc qrammatiklr mktbinin nümayndlrinin psixoloji mübtda v psixoloji xbr anlayilari il sasi qoyulduu bildirilir 1 Ümumilikd cümlnin thlilin çoxsviyyli yanama il sciyylnn son onilliklrd bu dil vahidi forma v mzmunun birliyi kimi v onun sviyylrinin frqli tsvirinin cümlnin mahiyytinin daha drindn baa düülmsi vasitsi kimi nzrdn keçirilir bir çox tdqiqatçilar da cümlnin sasn iki sviyyli sciyysini qeyd edir bu sviyylr müxtlif üzvlnm metodlarina uyun glir sintaktik sviyy cüml üzvlrin gör üzvlnm il yanai eyni zamanda xüsusi bir üzvlnm sviyysin d malikdir bu xüsusi üzvlnm sviyysi cümlnin aktual üzvlnmsi sviyysidir 8 bel hesab olunur ki bu üzvlnmni sirf sintaktik üzvlnm adlandirmaq doru deyil bel ki burada cümlnin mntiqi qatina doru çox ciddi bir irlilyi var cüml üzvlrin gör aparilan sintaktik thlil mntiqi-qrammatik sviyyd subyekt-predikat üzvlnmsindn frqlnir mntiqi subyekt v mntiqi predikat anlayilari ortaya çixir bel bir üzvlnm mntiqi psixoloji funksional-kommunikativ imkanlari nzr alaraq sasn praqmatik mqsdlri ks etdirir tdqiqatçilar sasn bel bir maraqli faktdan çixi edirlr ki cümlnin hr bir üzvünün prinsip etibaril kommunikativ yükü ola bilr yni hr bir cüml üzvü cümlnin sintaktik üzvlnm sviyysind öz keyfiyytlrini itirmdn aktual üzvlnm v informasiya strukturu terminlri il desk yeni v köhn ola bilr hmçinin cümlnin qrammatik üzvlnmsi il mna aktual üzvlnmsi arasinda kskin sdd qoymaq üçün sas yoxdur znnimizc bu cür oppozisiyani bir tam bir bütöv obyektin yni cümlnin daxilind ba vermi bir hadis kimi qbul etmk lazimdir tbii ki bu halda htta cümlnin iki müxtlif cür üzvlnmsi arasinda fal qariliqli laqni v qariliqli tsiri nzr almaq mümkün olmaz bel ki hmin oppozisiyanin sciyysi bu cür laqlri inkar etmir yni müxtlif üsullarla aparilan üzvlnmlr bir-birindn kskin ayrilmir cümlnin kommunikativ aspektinin aktual üzvlnm vasitlri il tdqiqi ntic olaraq hmin cümlnin formal aspektinin qrammatik üzvlnmsinin d daha drin qatinin drk edilmsin gtirib çixarir bel olarkn cümlnin qrammatik strukturu kimi onun semantik strukturu yni kommunikativ aspektinin öyrnilm hmiyyti artir aktual v formal üzvlnm arasindaki laqlr bir d ona gör übh dourmur ki hr bir cüml hm formal hm d semantik baximdan formalaarkn qarisinda bir mqsd olur ­ bütövlükd kommunikativ prosesin vzedilmz elementin çevrilmk cümlnin mhz kommunikativ aspekti daha vacib v son sviyydir v tbii ki n formal n d semantik aspektlr ayri-ayriliqda bu kommunikativ aspekti tam kild vz ed bilmz digr trfdn 7

[close]

p. 8

4 2011 konkret tdqiqat zamani üstünlüyü bu aspektlrdn hr hansi birin ­ formal v yaxud semantik aspekt vermk ­ qeyri-mümkündür bel ki hr hansi aspektdki daxili dyim baqa aspektd d dyimy sbb olur mlumdur ki cümlnin aktual üzvlnmsi onun mntiqi bazasina nitq prosesind normal ilmini tnzimlyn ekstralinqvistik proses saslanir aktual üzvlnmnin ayri-ayri kateqoriyalarinin müyynlmsi cümlnin trkib komponentlrinin mntiqi baximdan yerlmsi il balidir bu komponentlr iki qrupa ­ subyekt v predikat hisslr aid olub cümld qütblr yaradir sintaktik tdqiqatlarin inkiafi il bu iki hiss frqli adlandirilmaa balayir subyekt hiss ­ tema mlum v yaxud köhn sas predikat hiss ­ rema yeni nüv cümlnin aktual üzvlnmsinin tdqiqi bir daha tsdiq edir ki danianin dil üurunda mntiqi psixoloji v sirf dil strukturlari çox six kild bir-birin balanmidir mntiqi hökmün quruluu il analogiyada cümlnin mna sasinin strukturu qurulur v da öz növbsind aktual üzvlnm üçün çox lverili bir rait yaradir nitq sviyysind hökmün subyekti faktiki olaraq mtnin temasi il hökmün predikati is mtnin remasi il eynidir tema cümlnin el bir spesifik sintaktik fonudur ki bu fon cümlnin rematik hisssinin üz çixmasina qabarmasina xidmt edir prinsip etibaril tema hmi özündn vvlki kontekst v dil situasiyasina söyknir onunla laqlidir ondan dour cümlnin mntiqi qrammatik sviyysind onun tematik hisssi mlum sayilir bel ki bu mlumluluq hm dil informasiyasini ötürn hm d dil informasiyasini qbul edn eyni zamanda aid olur bu hiss özündn vvlki kontekst v eyni zamanda cüml trafi situativ struktura çixaraq cüml daxilind mntiqi baximdan frqlnir tema hm dil informasiyasini ötürnin hm d dil informasiyasini qbul ednin ümumi bilik bazasidir bu ümumi bilik olmasa prinsip etibaril informasiya ötürmk nöqteyi-nzrindn irli addim atmaq mümkün olmaz mhz bel ümumi bilik fikrin glck inkiafinin sasinda durur v onu hazirlayir rema is ksin mlumatin sas nüvsini v mahiyytini tkil edir mtnd n deyildiyinin siqnali olan rema nitq faliyyti zamani müyyn drcd aktuallamaya xüsusi olaraq nzr çatdirilmaa mruz qalir bu cür aktuallama müxtlif dil vasitlri il hyata keçirilir cümlnin aktual üzvlnmsi cümlnin aktuallami v aktuallamami komponentlrinin qariliqli kild bir-birin uyunlamasi prinsipini saslanir cümlnin müyyn komponentlrinin aktuallamasi onun digr komponentlr sirasindan xüsusi olaraq seçilib ayrilmasidir v bu seçilm frli vasitlrl hyata keçirilir bel bir seçilmd mqsd cümlnin müvafiq komponentlrinin onun daxil olduu kommunikativ prosesd xüsusi rolunu qabartmaq üçündür tbii olaraq kommunikativ prosesd cümlnin müyyn komponentlrinin seçilmsi v ya aktuallamasi informasiyani qbul edn trfindn cümlnin mna-mzmun sasinin adekvat kild baa düülmsin xidmt edir bellikl tema v rema anlayilari cümlnin aktual üzvlnmsind mrkzi rol oynayir praqa mktbinin digr dilçilrinin elc d müasir tdqiqatçilarin srlrind bu hadisni göstrmk üçün cümlnin funksional perspektivi 5 tema-rematik struktur 2 topik v fokus 11 13 irliy v geriy baxi 4 kimi müxtlif terminlrdn istifad olunur hmçinin cümlnin tema-rematik strukturu onun qrammatik strukturu il ziddiyyt tkil etmir htta tema-rema münasibti cümlnin qrammatik strukturunun tsviri üçün vasit kimi nzrdn keçirilir tema-rematik strukturun komponentlrinin sintaktik sciyylri onlarin tematik/rematikliyinin müyynlmsinin mühüm meyarlarindan biridir bellikl cümlnin qrammatik v tema-rematik strukturlari arasinda müyyn qariliqli laq var tema v mübtda anlayilari arasinda frqliliklr baxmayaraq mübtda temanin bzi lamtlrin malik ola bilr bel bir fakt mlumdur ki ingilis dilind mübtda mzmuna yalniz dolayisi il aid olan sadc sintaktik anlayi kimi nzrdn keçiril bilmz msln u.Çeyf ingilis dili sistemind mübtdanin funksiyasina toxunaraq «informasiya lav olun8

[close]

p. 9

4 2011 masi» frziyysini irli sürmüdür bu frziyyy sasn cümlnin baa düülmsinin sas nticsi mübtda olan müyyn obyekt biliyin lav olunmasidir 13 s 300 mlumdur ki ingilis dili cümllrinin ksriyyti üçün temanin cümlnin vvlind remanin is sonunda yerlmsi il sciyylnn proqressiv struktur sciyyvidir r.tomlinin konsepsiyasina sasn «tema balanicda» prinsipi baza yni konkret dil xas nnvi söz sirasi söz sirasinin statistik payladirilmasinin sas funksional prinsiplrindn biridir 7 s 148 qeyd etmk lazimdir ki ingilis dilind mübtda il tema-rema arasinda bilavasit müvafiqlik mövcud deyil mübtdanin adtn mlum olduu informasiya fikrin baxmayaraq mübtda il mlum yeni oppoziyasi arasinda qariliqli laq haqqinda yalniz bunu demk mümkündür 13 s 305 Ümumilikd is mübtda il tema arasinda mcburi laqnin mövcud olmasi heç d mütlq deyil v bu tip mtnlrd «tema balanicda» prinsipi pozulur v mübtdanin korrelyati kimi rema çixi edir mübtda ­ rema funksional modeli daha böyük izahedici qüvvy malikdir v konkret hrkt konkret hiss konkret vziyyt istiqamtlnmidir mübtda ­ tema funksional modeli dyimzdir v predikativliyin olduu çrçivnin srhdlrini müyynldirir 11 s 201 biz rema statusunda mübtdani tsvir edrkn mübtda ­ xbr qrammatik münasibtlrindn çixi edirik v mhz bu münasibtlrin mtnin informasiya strukturunun tdqiqi zamani sas olduu qnatin glirik nformasiya strukturunun formalamasi zamani mübtda v xbr anlayilarinin prioritet rolu haqqinda bir sira tdqiqatçilarin fikri var msln Ç.li v tompson qeyd edir ki ingilis dilind topik deyil mübtda irli çkilir 11 s 194 t.blua v m.blua is ümumilikd temanin cümlnin balanic nöqtsindki hr hansi bir ideyani ifad etmk üçün ilndiyini bildirir 2 onlar m.a.k.hallidey istinad edrk cümlnin tema il realladii daha sonra is rema il inkiaf etdiyi fikrini sas tutur 5 s 71 mqalnin bu hisssind mtnin informasiya strukturu v bu strukturu realladiran praqmatik kateqoriyalara aid tema v remanin öyrnilmsi nzrd tutulmudur tema v rema kateqoriyalarinin mtnin praqmatik baximdan tdqiqin clb olunmasi vacibliyi bir sira srlrd artiq öz tsdiqini tapmidir 3 12 v s mtnin informasiya strukturu onu tkil edn cümllrin kommunikativ-sintaktik tkilini v sintaktik semantikasini müyynldirir bununla bali kommunikativ perspektiv v informasiya strukturu arasinda aparilan frqlndirmdn istifad etmk yerin düür müvafiq olaraq kommunikativ perspektivin komponentlri kimi tema v rema informasiya strukturunun tsviri üçün is mlum ­ yeni oppozisiyasi qbul edilir o.seliverstovanin srlrind bu iki anlayiin frqlndirilmsi mslsi ön çkilir msln kommunikativ perspektiv semantik strukturun elementlrinin mkan baximindan yerlmsi sirasi komponentlr arasinda laqlrin ardicillii sirasi v onlarin faliyytinin hat sahsidir semantik strukturun bir hisssi kimi nzrdn keçiriln kommunikativ perspektiv semantik modelin özünd brqrar olur v yaxud nitqd reallair 10 s 54 biz kommunikativ perspektiv il informasiya strukturu anlayilarini frqlndirrk onlarin mtnd informasiyanin bölüdürülmsi kimi ümumi problemin bir aspekti kimi qbul edirik artiq qeyd etdiyimiz kimi kommunikativ perspektivin komponentlrinin invariant xarakteristikalari ilkin nöqt v xbrin mnalarindan ibartdir nformasiya strukturunun sasini is «mlum» v «yeni» informasiya anlayilari tkil edir kommunikasiya aktinin itirakçisi olan mtn göndrn effektiv kommunikasiyani tmin etmk üçün digr itirakçi ­ qbul edn hr ikisinin bölüdüyü v yaxud onlar üçün ümumi olan biliyin bzi elementlrini çatdirmalidir bu «ümumi» biliyin verballamasi adtn cümlnin vvlin tsadüf edir v mlum informasiya kimi tqdim olunur lakin cümld hmçinin mtni göndrnin xbrinin sas diqqt nöqtsi olan informasiya da olur v bu artiq yenidir hr iki elementin oppozisiyasi artiq mtnin informasiya strukturunu tmin edir 9

[close]

p. 10

4 2011 mlum ­ yeninin oppozisiyasi üurda «fallama» lamti il laqlndirilir [13 bu yanamaya sasn mlum informasiya mtndki deyil üurdaki informasiyadir v onu qbul edndn asili olaraq klassifikasiya etmk lazimdir baqa sözl mlum mtn v situativ kontekst yni bu v ya digr kild üurda fallama il laqli geni bir anlayi kimi rh olunur digr trfdn yeninin frqlndirici lamti onun mtndki mövcud raitd üurda «fallama»ya tkan ver bilmmsidir mtnd informasiyanin bölüdürülmsi kommunikativ v koqnitiv baximdan saslandirilmi kild ba verir v bu müvafiq strategiyalarda reallair kommunikativ strategiya nitq sisteminin keyfiyytc müyynlmsinin özün mtn yarimsistemlrin v elementar söylmlr yönlmsini ks etdirn nitq srinin inteqral birldirici keyfiyyti kimi çixi edn kommunikativlik il rtlnn informasiyanin bölüdürülmsinin qlobal prinsiplrinin funksiyasidir mtnin kommunikativliyi onun komponentlrinin ­ mtn yarimsistemlrinin kommunikativ vzifsini bilavasit müyynldirir bu mtn yarimsistemlrin onlarin trkibin daxil olan elementar söylmlrin kommunikativ vziflri tabedir nformasiyanin bölüdürülmsinin kommunikativ strategiyasi cümlnin kommunikativ yni tema-rematik strukturunda ks olunur bu cür yanamada tema-rematik üzvlnm mtn göndrnin nöqteyi-nzrindn binar üzvlnmdir v ona informasiyani öz praqmatik niyytindn asili olaraq bölüdürmy imkan verir praqmatik niyyt is artiq diskursda informasiyanin bölüdürülmsinin qlobal strategiyasi il müyynlir cümld informasiyanin bölüdürülmsinin koqnitiv strategiyasi da diskursda informasiyanin bölüdürülmsinin qlobal strategiyasi il balidir bu strategiya mlum informasiyanin prioritetini ks etdirir msln ingilis dilin nisbtn sabit söz sirali cümllrin xas olmasi bu dild koqnitiv strategiya mlum informasiyanin mübtda yeni informasiyanin is xbr il üst-üst dümsind büruz verir nformasiyanin bu cür bölüdürülmsi «end-focus» adlandirilir «end-focus» aaidaki qaydani ks etdirir «gr baqa cür etmk üçün sas yoxdursa intonasiya qrupunda yeni informasiyani mlumdan sonra yerldir» 6 s 22 mtnd mlum v yeni informasiyanin frqlndirilmsi v koherentliyin tmin olunmasi il bali olan koqnitiv strategiyanin mahiyyti sonraki informasiyani rh etmk üçün zruri baza rolunu oynayan informasiya haqqinda birinci növbd xbr verilmlidir fikrindn ibartdir göstriln mhdudiyyt bir trfdn insanin yalniz müyyn hcmd informasiyani öz yaddainda saxlamaa qadir olmasi 13 digr trfdn is hm mtn göndrnin hm d mtni qbul ednin «ümumi semantik bazaya» malik olmasi v bunun kommunikativ prosesin uuru üçün rtlrdn biri kimi çixi etmsidir 9 s 312-313 nformasiyanin bölüdürülmsinin yuxarida tsvir olunan strategiyasi bir qayda olaraq mlum ­ yeni ardicilliinda büruz vern mtnin informasiya strukturunda ks olunur 5 mtnin informasiya strukturunun sasini tkil edn tema-rematik münasibtlr mtn komponentlri arasindaki formal v semantik laqlrl qariliqli asili vziyytddir sonuncu laqlr sirasina paralelizmi d aid etmk olar dbyyat 1 smayilov b kommunikativ sintaksis problemlri fransiz dilinin sad nqli cümlsi materiali sasinda azrbaycan dili il müqayisd baki 2010 2 bloor fh bloor m the functional analysis of english second edition london hodder arnold 2004 3 paues fr a three-level approach to suntax travaux lingvistique de fregue 1966 21 p 56-78 10

[close]

p. 11

4 2011 4 givou t syntex a fuuctional ­ typological introduction vol 1 1984 vol.2 1990 amsterdam 5 hallidey m.a.k the plece of functional sentence perspective in the system of cinfinsfie desaription in danes f ed papers on functional sentence perspective the haque monton praque acedemia 1974 p 38-148 6 leech g.h exploration in semanties and pragmetich amsterdem benjamins 1980 7 tomlin r.s basic word order functional principles 1990 3 147-150 8 1976 9 1997 308-313 10 a 1990 11 1982 193-235 12 1986 13 1998 277-316 s.h aghayeva on some features of the information structure of literature text summary the article deals with some features of the information structure of literature text in the article has been looked through the ways of realization of pragmatic perspectives of such kind of a text ryçi b/m s.h mahmudova bsu-nun ingilis filologiyasi kafedrasinin 12.09.2011-ci il tarixli iclasinin çixarii pr 2 redaksiyaya daxil olub 13.10.2011 11

[close]

p. 12

4 2011 a.m aazad aagazade07@yandex.ru azrbaycan dillr universiteti baki r.behbudov küç 60 hÜquq dskursda rtork vastlrn koqntv tsr mkanlari açar sözlr diskurs mhkm diskursu ritorik vasitlr key words discourse trial discourse rhetorical figures diskursun psixoloji v ya koqnitiv chtdn öyrnilmsi onun fal üslubi arqumentativ thlilindn frqlnir bu zaman diskursun strukturunu tsvir edn abstrakt kateqoriya v qaydalar deyil dil istifadçilrinin mental ifad v proseslri paylair diskursa psixoloji yanama onun empirik anlamasini nzrd tutur yni diskursun strukturuna strateji yanamaq vzin diskursun yaranmasini on line ona daxil olan sözlrin cümllrin v digr vahidlrin mnasinin anlamasina yönlmi cld ancaq natamam mental aktlarin ardicillii kimi öyrnir 10 bellikl ritorik vasitlr d tkc semantik chtdn deyil biliklrin koqnitiv proses v ifadsi il d izah olunmalidir baqa sözl desk diskursun anlailmasi v yaranmasi tkc mentalist baxilara gör deyil hm d kontekstual sbblrdn kommunikasiyanin koqnitiv aspektlrinin öyrnilmsi mqsd uyundur Ümumilikd dil dil vasitlri v hadislri hüquqi v siyasi mtni göndrnlr üçün hlledici hmiyyt malikdir dorudur qdim yunan ritorikasinin ilk növbd mhkm sonra is siyasi arena saysind meydana çixaraq müasir dövrd aristotelin müyyn etdiyi üslubi fiqurlardan hüquqünaslarla brabr siyastçilr d istifad edirlr lk baxidan ingilis v amerikan hüquqi diskursuna nzr salsaq bel qnat glmk olar ki xüsusil andlilar mhkmsinin üstünlük tkil etdiyi bu mhkm diskursunda üslubi fiqurlar hmiyytli rol oynayir lakin bzi amillr msln prosedur qaydalarinin ciddiliyi hüquqi terminologiyadan istifadnin vacibliyini hüquqi dilin dqiqliyi v emosionalliqdan uzaq olmasi v nhayt üslubi fiqurlardan istifad edn hüquünasin sasn vkilin onlara hddn artiq alud olmasinin onun müdafi etdiyi xsin mhkm taleyin tsir ed bilmsi bu dil vasitlrinin hüquqi diskursda istifadsini mhdudladirir 3 s 35 güclü praqmatik yük malik vkilin hmin vasitlrdn düünülmü kild müyyn çrçivd istifad edilrk qurulan çixi ninki prosesin nticsin mnfi tsir göstr bilr ksin düzgün inandirma texnikasinin formalamasina xidmt ed bilr bellikl hüquqi diskurs v ritorika arasinda qariliqli münasibtlr minilliklrdir mövcuddur v bir-birin güclü tsir imkanina malikdir antik ritorlar müasir dilçilikd ritorik fiqurlar adlanan xeyli sayda fiqurlar sistemi tqdim etmilr onlar artiq müasir kommunikasiya üçölçülü ­ n demk harada demk v nec demk nzriyysinin konseptual bazisini qoymudular 4 s 45 dil ifadlrinin müxtlif forma imkanlarinin qbul edilmsi müxtlif ritorik vasitlrin seçilmsi v onlardan dinlyicini inandirma v l alma vasitsi kimi istifad olunmasi mslsi ön çkildi bellikl dil özü öz fiqurlari vasitsil dinlyiciy psixi emosional tsir vasitsin çevrilirdi klassik ritoriklr bu baximdan arqumentlrin inandiriciliq texnikasi il yanai ritorik üsluba da heç d az diqqt yetirmmidilr onlar nitq v tfkkür fiqurlarina brabrhüquqlu yanairdilar onlarin baxilarina gör üslub vacib arqumentativ mqamlari güclndirmk v bzmk üçün texniki vasit idi onlar htta antiteza v paralelizm kimi xüsusi ritorik vasitlri ayirirdilar ki bu da xüsusil emosional v mntiqi tsirin hakim mövqe tutduu hüquqi diskursa xarakterikdir klassik ritorlar 12

[close]

p. 13

4 2011 metaforaya onun mxsusi emosional tsirin gör xüsusil böyük diqqt ayiraraq hesab edirdilr ki metaforalar ninki emosional çalarliq gtirir onlar hm d mntiqi toxunulmazlia dymdn qli qabiliyyt bütövlük gtirir 8 s 5 müyyn ritorik prinsip v qaydalarin yaranmasini labüd edirdi n fundamental prinsiplrdn biri tkc ümuminin laqlndirm prinsipi onlarin qariladirma v tutudurulmasidir laqlndirm nin sasinda ritorikanin populyar effektiv vasitsi antiteza dayanir bu texnikanin mzi ondan ibartdir ki hqiqt iki ks qütblr arasinda paylanilir qariladirma v laqlndirm dinlyicinin diqqtini daha tez çkir qariladirmanin effektli ntic vermsi üçün düzgün oppozisiya sirasi seçmk rti il istniln obyekt seçil bilr natiqdn obyektlrin cüt-cüt daxil edilmsi analitik bacariq v böyük müahid qabiliyyti tlb edir antiteza ­ ritorik fiqur kimi nitqin ifadliliyinin artirilmasi üçün ks anlayilarin lamtlrin hadislrin qariladirilmasidir p.s.poroxovikov qeyd edirdi bu fiqurun mziyyti ondan ibartdir ki antitezanin hr bir trfi biri-digrini iiqlandirir fikir gücd üstün glir eyni zamanda fikir sixilmi formada ifad olunur v bu onun ifadliliyini artirir 5 s 91 but there is just a gap ­ it s more than a gap there is a canyon of evidence ­ or lack of evidence what it is not folks is ­ it must make sense that mr muhammad who s older and mr muhammad ­ mr malvo who s younger and mr muhammad s who bigger physically and mr malvo who s smaller of course ­ muhammad is the leader 12 muhammad trial diskurs çrçivsind natiqlr digr qariladirma üsullarina da müracit edirlr · eyni köklü sözlrin bir sintaqm daxilind sslnmsi bu qariladirmani kifayt qdr effektli edir eyniköklü sözlrin tkrarlanmasi ritorik diskursun vacib konstruktiv elementin çevrilir bu sözlrin özlri is mtnyaradici funksiyani yerin yetirirlr ks anlayilari ifad edn eyniköklü sözlrin n uurlu ildilmsi ksenofonta aid idi bu üsulun tkmilldirilmsi müasir dövrd reklamlarda daha çox müracit olunan fonetik tkrarlarin meydana glmsin gtirib çixardi · kontrastli qariladirma antitezis burada mna qariladirmasi ritm v paralel sintaktik formalarla güclnir · kili kontrast bu zaman ninki obyekt v proseslr htta onlarin xüsusiyytlri d müqayis olunur · laqli ikili antitezis bir neç tip laqlndirm klini dyimi kontrast üsullari msln oxarliq qeyri oxarliq söz sirasinin da arzu olunan effektin vurulanmasinda tsir gücü digr ritorik vasitlrdn az deyil mhkm çixilarinda müxtlif nitq fiqurlarinin istifad olunmasi iclasçilarin nitqin aparici ideyasina diqqti yönltmk mna anlamasini asanladirmaq yadda qalan etmk andli iclasçilarin özünüinandirma mexanizmini i salmaq v onlarin nitq maraqlarini artirmaqdan ibartdir n geni yayilmi nitq fiqurlarindan biri tkrardir neyrolinqvisik proqramladirma nöqteyi-nzrindn bu ritorik fiqur kimi xyali tsvvürlrin tkrarlanmasi beyin hüceyrlrind bu yeni informasiyani möhkmldir hüquqi tcrübd d ritorik tkrarlar dinlyicinin üuruna ideyanin yeridilmsinin koqnitiv hazirliidir aradirmalar göstrir ki tkrar ideyaya doruluq görkmi verir hr hansi bir ideyanin dinlyicinin üurunda ks olunmasi üçün söz formasinda onu bir neç df tkrar etmkl dinlyicid daha inandirici obraz yaratmaq olar bellikl ritorik vasit kimi ayri-ayri söz ifadlrin sadc tkrari deyil hmiyytli dlillrin düüncnin nfis söz formasinda verilmsidir proxovikov qeyd edirdi iclasçi 13

[close]

p. 14

4 2011 larin diqqtin mqsdsiz mülahizlri deyil vacib dlillri yeni ritorik formalarda tqdim etmk lazimdir 5 s 73-74 tkrar birbaa emosional tsir deyil mntiqi vuruya yönlir söylmin sas sözlrin diqqti yönldir and i will tell you what i think it means in a moment but that s how you re going to have to collectively look at it the immediate perpetrator ­ when you look at the word immediate immediate is now immediate is certainty immediate is do it immediate is without equivocation it s not pretty soon it s not get to it it s not when you can but i really need it it s not even asap it s now 12 muhammad trial nitqin blatli v diskursun inandirici alinmasi üçün ritorik vasitlr borcluyuq andli iclasçilarin idraki prosesin onlarda müsbt daxili resurslarin formalamasi üçün ritorik vasitlrin nitqd effektin mhkm natiqlik sntinin nzriyyçilri xüsusi diqqt yetirmilr stintaq sorularinda üzldirmlrd vkil çixilarinda n çox v böyük mhartl müracit ediln fiqur qeyd etdiyimiz kimi tkrarlardir fikrin bir neç söz formasinda tkrari bir növ stereoeffekt yaradir · bir faktin v ya mülahiznin sinonim sözlrl verilmsi onu taftologiyadan uzaqladirir tkrarin bütün inandirici xüsusiyytlrinin ­ sübut olunmali fikirlr diqqt çkmk anlamani asanladirmaq biliyin mnimsnilmsi informasiyanin yaddada möhkmlndirilmsin imkan yaradir · açar sözlr mtn boyu dflrl amma ardicil deyil müyyn periodlarla tkrarlanir · tkrarlarin mqsdli olaraq vvld v sonda verilmsi · mhkm itirakçilarinin idraki v onunla bali emosiyalari oyatma üçün digr fiqurlara da müracit olunur monoloji nitqin dialoqladirilmasi v dinlyicinin daxili aktivliyi ritorik suallar v sualcavab gedii v ya thkiy sualinin yaranmasina sbb olur that is what i m asking you to do stop this cover-up stop this cover-up if you don t stop it then who do you think the police department is going to stop it do you think the d.a s office is going to stop it do you think we can stop it by ourselves it has to be stopped by you 11 o.j.simpson trial söz sirasi intensional komponent kimi mtn ötürücüsünün nitq mdniyytindn aslidir dinlyicini mlumatlandirmaq onun davraniina tsir etmk onun emosional v nitq reaksiyasini stimulladirmaqdan ibartdir not something that no matter how prepared for it you were and so when this sort of tragedy does in fact happen it becomes the business of the police to step up and to step in because of their bungling they ignored the obvious clues les there be any doubt in anybody s mind,laura mckinny came in 11 o.j.simpson trial zrf budaq cümlsinin v ya zrf birlmlrinin cümld ilkin pozisiyani tutmasi ba cümlnin mzmununa müracit üçün rait yaradir hüquqi drsliklrd onlari case adlandirirlar d.kurzon bel söz sirasinin sbblrini iki cür qrupladirir birinci sbb kimi o aydinladirma sbbini gtirmidir yni ba cümldki mnaya bri badan aydinliq gtirrk auditoriyada sual yaranmasina macal vermmkdir kinci is mlum linqvistik sbbdir 9 s 85 nitqin melodik effektini geclndirmk üçün alliterasiyaya v qafiyy müracit edilir but i ll talk that because the commonwealth says that that was the killing platform and that this is a team ­ the malvo-muhammad team muhammad-malvo team in some way to help the person committing the crime to commit it 14

[close]

p. 15

4 2011 then there s no evidence of mr muhammad having any contact with mr malvo from then until early march mr ­ reverend archer sees mr malvo with his mother when they were going trying to cash that check she got from the immigration people and you don t hear of any complaints about muhammad or anything about mr muhammad or mr malvo during that time frame early march ­ and actually there just wasn t room that early march should be a late february early march ­ 12 muhammad trial but so you say well then why is the actual killer subject to it as well antitezali paralel konstruksiyalar but so you say well then why is the actual killer subject to it as well because that person is the person who could have stopped it even though that wasn t the person who instigated it 11 o.j.simpson trial what it is not folks is ­ it must make sense that mr muhammad who s older and mr muhammad ­ mr malvo who s younger and mr muhammad s who bigger physically and mr malvo who s smaller of course ­ muhammad is the leader 12 eyhamlar v ya alluziya nitqd v yazida istifad ediln tarixi dbi satir v s faktlarla laqdar ifadlrdir bu ifadlr öz mnbyi il yada düür hl mnbdn uzaqlamir 1 s 15 amma mnb qeyd olunmur mhz bu xüsusiyyt sitatlari alluziyada ayirir sitatda fikir sözbsöz deyilirs alluziyadan bir söz v ya fraza deyils eyham ba tutur alluziyanin mnasi yeni kontekstd yeni mna üçün forma verir aaidaki abzasa diqqt yetirk anything i say that s an unreasonable suggestion discard because the commonwealth only has to exclude reasonable doubts not some pie in the sky scheme that defense attorneys may come up with so that s what this initial instruction talks about 12 muhammad trial mhkm sndlrind vkil hakim nitqind rast glinn barbarizmlr orijinal klini dyims d hüquq profilli dinlyicilr üçün izahata ehtiyac duyulmur artiq barbarizmlr hüquqi sndlrd o qdr rast glinir ki bzn qeyri-hüquq profilli dinlyicilr üçün d anlaila bilir certiorari de novo voir dire per curium prima facie inter alia v s qabaqlama ­ bu ritorik fiqurun mzi ondan ibartdir ki natiq opponentin v ya hr hansi bir dinlyicinin iradlarini proqnozladiraraq qabaqlayaraq özü bu iradlari sslndirir v sonra cavab verir bu üsuldan istifad nitqin inandiriciliini artirir v publikada etibarliliq vicdanliliq qrzsizlik tssürati yaranir eyni zamanda dinlyicilrd opponentin pozisiyasina qari ks-arqumenti stimulladirir çixia kritik münasibt yaradir nticd auditoriyanin opponentin arqument v pozisiyasina qari müqavimti güclnir villiam makqauer bu üsulu peyvndlm texnikasi adlandirirdi bel ki o yoluxmanin zif forma virusun daxil edilmsi il qarisini alan tibbi immunladirmaya bnzyir 7 s 63-64 andlilar mhkmsind oxar effekti fikir v hisslrin lazimi istiqamtd yönldilmsi üsulunu amerika hüquqünaslari steal thunder taktikasindan istifad edirlr steal thunder ­ siz zrr vura bilck potensial thlükni azaltmaq taktikasidir yni steal thunder faktin informasiyanin iin münasib olmayan trfinin prosesual opponent qeyd edn kimi etiraf etmkdir yuxarida qeyd etdiyimiz ritorik vasitlrdn bu cür müxtlif diskurs tiplrind istifad olunsa da ntic etibari il onlar iki sas funksiya yerin yetirir ­ praqmatik v koqnitiv diskurs mtnini göndrn bu vasitlrdn istifad edrk öz praqmatik mqsdini qbul edn çatdirmaa çaliir öz növbsind qbul edn üçün hmin vasitlr çox mühüm koqnitiv mahiyyt daiyir 3 s 167-171 15

[close]