p. 1

issn 2221-8432 ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ ÐÅÑÏÓÁËÈÊÀÑÛ ÒßÙÑÈË ÍÀÇÈÐËÈÉÈ ÁÀÊÛ ÑËÀÂÉÀÍ ÓÍÈÂÅÐÑÈÒÅÒÈ the actual problems of study of humanities interuniversity collection of scientific articles ¹3/2011 Ìÿúìóÿ 1997-úè èëäÿí íÿøð îëóíóð Èëäÿ 4 íþìðÿ ÷ûõûð Ðåäàêñèéàíûí öíâàíû baki rsul rza k 125 tel 596 21 44 4970625 5962144 e-mail mutarjim@mail.ru Áàêû 2011

[close]

p. 2

m mrahov 3/2011 ­ 2011 ­ 328 © 2011 © 2011

[close]

p. 3

3 2011 abbasova azrbaycan dillr universiteti baki r.behbudov küç 60 trkbnd to put fel olan frazeoloj brlmlrn struktur-semantk thll açar sözlr söz birlmlri frazeoloji birlm struktur-semantik thlil semantik çalar kay words word-combination phraselogical unit structural-semantic analysis semantic shade dilçiliyin hmi maraqli sayilan söz v söz birlmlri bölmsi bu gün d öz aktualliini saxlayir dil cmiyytin mhsulu olduu üçün cmiyyt gedn dyiikliklr hmi dild gedn proseslr öz tsirini göstrir xüsusil söz v söz birlmlri bu baximdan çox önmlidir Çünki müllif müxtlif situasiyalarda bu v ya digr söz söz birlmsin yeni bir mna çalari verir sonra is hmin çalarliq özünü sözün müxtlif birlmlrd ildilmsin rait yaradir v son nticd yeni bir söz birlmsi yaranir v yaxud n azi mlum söz birlmlrinin daha lakonik bir semantik çalarlii yaranir bu baximdan hesab edirik ki söz birlmlrinin xeyli drcd hmiyyti var xüsusil to put feli il yaranmi söz birlmlrinin frazeoloji birlmlrd heç d hmi komponentlr ilkin mnalarinda ildilmir bzn söz birlmsin daxil olan komponent v komponentlrin lüvi mnalari yoxa çixir v yaxud söz birlmsi daxilind n azi bir lamtin gör baqa bir semantik çalarliq yaradir v müxtlif kontekstdn müllifin hmin söz birlmsini iltmsindn asili olaraq tamamil bir-birindn frqli mnalarda verilir to put feli il yaranmi frazeoloji birlmlr mna yükünün birinci komponent v mna yükünün «put» sözün gör birbaa düülmsin gör iki qrupa ayrilir sas mna yükü birinci komponentd olan frazeoloji söz birlmlrinin struktur-semantik thlilin aid bir neç nümunni nzrdn keçirk put oneself beyond the pale bu frazeoloji birlm struktur baximindan verb+zkhthqt+adverb+noun formasindadir onun semantik thlilini is cüml nümunsi sasinda üz çixarmaq mümkündür without one overt act of hostility one upbraiding word he contrived to impress me momently with the conviction that i was put beyond the pole of his favour ch.bronte heç bir dümnçilik meydana glmdn onun heç bir hdlyici sözü olmadan anladim ki mn öz tutduum mövqedn mhrum olmuam 3

[close]

p. 4

3 2011 and in his mood of savage bitterness he was tempted momentarily by an impulse to accept this offering of herself to revenge himself on geoffrey to justify the fill opinions he had earned and put himself beyond the pale a.gronin o daxiln o qdr qzbli idi ki hmin an özünün pullarini mhv etmy hazir idi v cefridn qisas almaq özünün haqqinda olan axmaq fikr brat vermk v sonunda mövqeyini itirmk the roman catholics who wouldn t let a word be said against him a while ago now couldn t pick out words villainous enough to describe him while the protestants who were always ashamed of him now found grace and dignity the man the roman catholics had put beyond the pale o casey o qdr d uzaq keçmi zamanda katoliklr bu olana bir klm söz demy qoymazdilar lakin indi ona kifayt qdr thqiredici sözlr deyirlr protestantlar is ksin hmi onu thqir etdiklrin baxmayaraq balayiblar onda lyaqt v nciblik tapmaa katoliklr ondan imtina etslr d cüml nümunlrindn trcümdn göründüyü kimi frazeoloji birlm ndns «mhrum olmaq» anlaminda lakin frqli semantik çalarliqla istifad olunmudur burada bir trfdn to put sözünün lüvi mnasi «qoymaq» digr trfdn «beyond»-un lüvi mnasi «knar» bir frazeoloji birlmnin hmin semantikaya malik olmasina gtirib çixarmidir v sasn kontekst bunu müyyn edir desk yanilmariq put that in your pipe and smoke it nümun üçün istifad etdiyimiz frazeoloji birlm struktur baximindan verb+pronoun+preposition+noun+conjunction+pronoun tipinddir semantikasini v semantik quruluunu is kontekst daxilind müyyn edk if don t do to let them get the whip hand of you according to my experience put that in your pipe and smoke it master charley mnim tcrübm mn diqt edir ki snin onlarin tam tabeçiliyi altina dümyin imkan vermk olmaz bunu hmilik yadda saxla Çarli bunu hmilik qulainda sira el Çarli he is keeping you waiting isn t he i`d cather wait for him than have you wait for me put that in your pipe and smoke it maugham ­ o görünür özünü gözlmy vadar edir Özünü gözltmk mcburiyytinddir ­ ancaq mnim üçün sizi gözltmkdns onu gözlmyim daha lzztlidir bunu yadinizdan çixarmayin özünüz ntic çixarin his voice rose gloatingly almost to hysteria put that in your pipe and smoke it you gurly big bully he yelled smoke it till it sicken ye that`ll learn ye to mishandle jolks weaker than yourself cronin o artiq isterikaya düüb xouna glirmi yemyinizi yeyin nu olsun n qdr ki parçalamayiblar heç nyi linizdn almayiblar siz güclü quduran öküz kimisiniz bu siz özünüzdn zif olanlari incitdiyiniz gör böyük drs olar the only man who makes rules in this house is me you can that in your pipe and smoke it bu evd qayda-qanunu yaradan mnm siz bunu hmilik yadinizda saxlayin nec deyrlr barmainiza sap balayin cümllrin trcümsindn göründüyü kimi frazeoloji birlm kontekst daxilind «yadda saxlamaq» «qulainda sira etmk barmaina sap balamaq» htta mcazladirilmi halda dirnaq arasinda nu olsun lakin sonraki ifad vasitsil bu siz böyük drs olar demkl daha geni semantik çalarlii ifad ed bilmidir frazeoloji birlmlrin müxtlif situasiyalarda yeni semantik çalarliqda ildilmsi dilin znginlmsin ifad vasitsinin daha lakonik v tsirli olmasina bariz nümundir 4

[close]

p. 5

3 2011 veriln nümunlrd söz birlmlrinin mnasnin birinci komponent gör tyin edilmsin baxmayaraq orada digr komponentlrin mnalari nzr alinmasaydi yqin ki o zaman semantik thlil aparmaq çtin olardi aaida veriln nümunlrd is söz birlmlri sirf birinci komponentin mna çalarlii il six balidir put ones best foot forward we remember our mothers stern instructions not to boast but completely forget her advice to put our best foot forward biz anamizin biz ciddi kild lovalanmamaq haqqinda tkliflrini xatirlayiriq ancaq tnbllik etmmk çaliqanliliq bardki mslhtlrini tamamil unutmuuq i did not expect her to put her best foot forward to help me mn gözlmirdim ki o mn kömk etmk üçün var-quvvsi il çaliacaq cümllrin trcümsindn göründüyü kimi frazeoloji birlm var-qüvvsini srf etmk qoymaq varlii il çalimaq anlamlarinda ildilib v biz el glir ki bu da birbaa put komponentinin semantik çalarliindan baqa bir ey deyildir put down in black and white he has only to put down in black and white using it as a theme of a story to forget all about it maugham i must put it all down in cold black and white until such time as the memory and impulse of it is spent dickens birinci cüml nümunsinin qariliini txminn aaidaki kimi vermk olar o hekaytin mövzusunu bel istifad etmk üçün mütlq aa a demli qaraya qara demli olduunun vacibliyini bilmli bunlarin hamisini unutmaq üçün kinci cüml nümunsind is hmin ifadni hr eyi öz rngind görmk kimi anlamaq mümkündür put pen to paper and you should see the hand she writes mrs colonel haggistoun usually writes her letters but in a moment of confidence she put pen to paper for my sisters she spelled satin satting and thackeray lbtt siz yazan li görmlisiniz missis colonel hagisto adtn mktublarini yazir lakin indi mxfilik xatirin o mnim bacimin vzin qlm sarilib presently i found myself ready to write the novel i had so long contemplated as one can be before one sits down to put pen to paper maugham mn anladim ki bdii sr yazmaa haziram nec uzun müddt bir ks nyis yazmaa balamaq üçün qlmdn yapiir elc d mn cümllrin trcümsindn göründüyü kimi istifad olunmu frazeoloji birlm «qlm sarilmaq qlmdn yapimaq nyis yazmaa balamaq» kimi semantik çalarliqla ildilib sonda onu qeyd ed bilrik ki birinci komponent gör mna yükünün ifad olunmasinin ahidi olduq v gördük ki bu halda söz birlmsinin bütövlükd semantik çalarlii «to put» feilinin lüvi mnasi il birbaa balidir v hmçinin hmin söz birlmlrinin mhdud semantikaya deyil geni semantik mnaya malik olduunun ahidi olduq htta bzn eyni söz birlmsi müxtlif mülliflr trfindn bu v ya digr kontekstd frqli semantik çalarliqla ildilir to put feli il söz birlmlrinin digr komponetlr gör mnaya malik olmasinin leksik-semantik thlili v tdqiqi onu göstrir ki burada xeyli yaxin mnali söz birlmlri mövcuddur ancaq söz birlmlri n azi bir semantik lamt gör bir-birindn frqlnir htta eyni söz birlmsi müxtlif kontekst daxilind frqli semantik çalarliqla ildilir demli söz birlmlrinin lüvi mnasini tam drk etmk anlamaq üçün onun kontekstd ildilmsini izlmk lazimdir 5

[close]

p. 6

3 2011 to put «to put» i.i abasova structural-semantic analysis of phraseological units with the verb to put summary this article deals with structural-semantic analysis of phraseological units having the verb to put as their component we interpret these phraseological units on the basis of samples from literary works ryçi filologiya elmlri namizdi dos a.m.cfrov redaksiyaya daxil olub 28.06.2011 6

[close]

p. 7

3 2011 x.s.abbasova baki r.behbudov küç 60 leksk chtdn frqlnn paronmlr açar sözlr mürkkb söz düzltm söz qarilama paronim hadissi ky words compound words derivative words opposition paronimia alman dilind paronimlrin leksik thlilind ilk növbd söz düzldilmsinin iki sas amilin diqqt yetirmk lazimdir bunlardan birincisi mürkkb sözlr digri is düzltm sözlrdir mürkkb sözlrin düzlmsi zamani bitidirici ünsürlrin eyni sslnn sözlrd itirak edib-etmmsi çox mühüm hmiyyt ksb edir v bundan asili olaraq sözlrin mnasinda ciddi dyiikliklr müahid olunur msln /schiftahrt gmiçilik gmi nqliyyati mnasini bildirir /schiffsfahrt is gmi il gedi mnasini ifad edir /kindbett /wochenbett doumdan sonraki dövr çarpayisini /kinderbett is uaqlar üçün çarpayi demkdir /geschichtsbuch dedikd tarix drsliyi geschichtenbuch dedikd is hekaylr toplusu nzrd tutulur v s missallarin sayini artirmaq da olar /hotel /gasthaus mehmanxana /gästehaus rsmi qonaqlar üçün iqamtgah /volkskunde folklorünasliq /völkerkunde etnoqrafiya /lehrerfamilie müllimlr ailsi /lehrersfamilie müllimin ailsi demkdir v s 3 s 5-11 alman dilinin düzltm affikslrinin uyun olaraq mhdud inventarini aradirdiqda müyyn olur ki bzilrinin içrisind ya sinonimlm ba verir ya da yalniz çox cüzi v çox incliklr bildirn mna frqlri yaranir bu tipli sözlri biz paronimr adlandiririq sözün kökünd göstriln affikslrin qarilamasi v müqayissi bizim iimizin sas mqsdi olmadiina gör paronimiya hadissi bir çox dilçilik sahlrind tdqiq edilmli v aradirilmali olur bu zaman ancaq n tipik misallar vermk mümkün olur Çünki paronim hadissi dilçiliyin müxtlif sahlrind müxtlif baximdan tdqiq edilir müasir alaman dilind mövcud olan sözdüzldici morfemlrin mzmunca funksional hatli v trafli tsvirindn yer azlii sbbindn imtina edirik bizim mqsdimiz birinci növbd söz düzltnsi v paronimiya hadissi arasindaki laqlri münasibtlri akara çixartmaqdan ibrtdir alman dilind implisit düzltm vasitsil yaranan heç bir affiksi olmayan söz kökündn yaranan isimlr vardir ki onlar paronimlr aid olurlar eyni zamanda onlarin arasinda mna frqlri d mövcud olur msln /binden balamaq /band 1 lent 2 cild /bund ittifaq cmiyyt /schwingen oynatmaq trptmk /schwang /die sache ist im schwange i yaxi gedir schwung qanad çalma yuxari qalxma /streichen 1 gzmk dolanmaq 2 pozmaq itilmk streich zrb /strich cizgi zolaq 2 tire qramm /flieen axmaq /flu çay /flo sal bz /trinken içmk /trank içki /trunk qurtum 2 srxoluq içki v s 2 eyni zamanda aaidaki söz cütlüklrini d biz paronimlr kimi baa düürük 1 qüvvtli fellr v bunlardan düzln sbb kauzativ bildirn fellr msln /faller dümk /fällen ksmk /trinken içmk /tränken hopdurmaq sulamaq /flieen axmaq /flöpen me materialini çayla axitmaq sinken-dümk enmk senkenendirmk batirmaq ymk /springen tullanmaq /sprengen partlatmaq daitmaq 2 mna chtdn frqli olan smin kökündn umlaut vasitsil v yaxud umlautsuz düzln fellr msln /dampf buxar bu tüstü dampfen çkmk tüstülmk 7

[close]

p. 8

3 2011 /dämpfen 1.bomaq ssi2.prtlmk /mund ai /munden xoa glmk /münden axmaq axib qarimaq /zahn di /zahnen di çixartmaq das kind zahnt uaq di çixarir /zähnen di açmaq çarxda miarda v s /wasser su /wassern suya oturmaq tyyary /wässern islatmaq ya etmk sulamaq 3 umlaut vasitsil v yaxud umlautsuz eyni siftdn düzln v mna chtdn frqli olan fellr msln /laut ucadan /lauten deyilmk sslnmk /antwort lautete folgendermaen cavabda deyilirdi läuten ­ zng çalmaq /es hat geläutet ­ zng çalindi /krank xst /kranken 1.xstlnmk 2.drdlnmk naxolamaq /kränken kdrlndirmk myus etmk /lahm iflic /lahmen axsamaq /lähmen zifltmk iflic etmk v s el hallar olur ki eksplisit ­ mnali aydin düz deyilmi düzldilm vasitsil yaranan sözlr arasinda funksional-semantik qarilama olduu hallar da paronimlr kimi nzrdn keçirilir bundan sonra bir neç paronimik dolaiqliq qariiqliq bildirn bir neç törmlri d nzrdn keçirk 4 suffiksiz olan kii qadin v orta cinsli isimlrin cütlüklri bunlara yalniz /e artirilanda frq yaranir msln /der band cild /das band lent ba bnd /die bande 1.quldur dstsi 2.knar haiy /der zweck mqsd /die zweck xirda mix /der schnitt ksik çapiq /die schnitte dilim fal parça /das tapet arxasinda iclas keçiriln masa örtüyü /die tapete divar kaizi /der ruin dailma viranetm /die ruine xarabaliq sonu /isch l bitn v /e suffiksi qbul edn v etmyn ildilmsi zamani birbirindn mnaca frqlndiriln ismi formada olan dil ifadlri msln /das französisch fransiz dili das französische fransiz dili v /e suffiksi il düzln v yaxud /e qbul etmyn rng bildirn sözlr anlamlar da bura daxildir msln /das blau göy qançir bdnd /das brün 1.yail rng yail boya 2 bitki /das brüne yailliq yail çmn 5 semantik chtdn frqlndiriln /e v yaxud /heit kilçilrinin vasitsil siftdn frqlndiriln törmlr msln hoch hündür /höhe yüksklik /die hohheit böyüklük zmt faul tnbl /fäule tnbl adam /faul heit tnbllik 6 yer adinin v proses hrkt ifadsi arasinda olub frqlnn /er v yaxud /ei vasitsil göstrilmsini bildirn bzi qadin cinsli isimlr bu isimlr eyni zamanda umlautun mövcud olmasi v olmamasi il frqlnn isimlrdir msln /bäckereri çörk biiriln v satilan yer /backerei sabit dyimz yorucu hiss olunan pncr yanovu qabai /wäscherei camairxana /wascherei yuyunma yeri 7 simlmi indiki zaman partisiplri /präsenspartizipen v /er l düzln törmlr misal olaraq /dinken fikirlmk düünmk /der denkende fikirln düünn adam /der denker mütffkir lesen oxumaq /der lesende oxuyan adam isim kimi /der leser oxucu zählen saymaq /der zählende sayan adam /der zähler sayici 8 sonu /er suffiksi il bitn ya fel düzldn ya da feldn düzln ism gtirib çixaran törmlr müq et msln /schneider drzi /schnitter biçinçi /schlieer qapiçi /schlosser çilingr /reiter atli /ritter cngavr 9 sonu /heit v igkeit suffikslri il bitn siftdn düzlmi törmlr msln /kleinheit kiçiklik /kleinigkeit xirda ey bo ey /neuheit yenilik tz xbr /neuigkeit günün yeniliklri v s 10 sonu ung v nis l bitn leksik chtdn qoa düzltmlr msln /gleichung tnlik /gleichnis müqayis ibrtli hekay tbeh /zeugung mayalanma döllnm /zeugniss hadtnam vsiq 11 kiçiltm v zizlm mnasi bildirn chen v lein suffikslrinin artirilmasi il düzln aralarinda mna frqlri hiss olunan isimlr msln /männchen 1 adamciq 2 erkk heyvan /männlein itirak edn kiilr männlein und weiblein gespr daniiqda alle anwesenden männet und frauen /weibhen dii zool /weiblein/8

[close]

p. 9

3 2011 qadinciaz /frauchen balaca qadinciaz /fräulein qiz /fähnchen 1 kiçik bayraq 2 ucuz paltar /fähnlein dst /jungvolk hitlerin 14 yaa qdr olan gnclr dstsi 12 sonu lich l bitn müvafiq bar suffiksli sözlrdn düzln törmlr msln /ausführlich tfsilati il /ausführbar yerin yetiril biln hyata keçiril biln /köstlich çox gözl çox yaxi /kostbar qiymtli dyrli /sträflich czalanmali czaya layiq /strafbar czalanan czaya layiq /beträchtlich xeyli çox /betrachtbar nzrdn keçiril biln /begehrlich istniln arzu olunan /begehrbar tlb oluna biln /vergelich yaddan çixarilan yaddan çixan /vergebar yaddan çixa biln 13 sonu ern v ig suffikslri il bitn siftlrdn ibart söz cütlüklri msln /seiden ipk ipkdn /seidig ipk kimi /gläsern ü üli /glasig 1 az pariltili 2 hrktsiz zillnmi /steinern dadan saxsi /steinig daliq dali /samten mxmr kimi yumaq /samtig 1 mxmr 2 yumaq tonlu /z.b eine stimme mit einem dunklen weichen klang 14 sonu isch l qurtaran pejorativ mna bildirn siftlr bel siftlr sonu lich l bitn siftlrl kslik tkil edirlr msln /kindisch uaqcasina uaq kimi /kindlich 1 uaq üçün olan 2 mehriban nvazili /bauerisch 1 kndli 2 kobud yonulmami /bäuerlich kndliy knd tsrrüfatina uyun olan /den bauern oder die landwirtschaft betreffend /weibisch nrmnazik arvadsift /weiblich qadina mxsus qadin kimi /dörfisch knd aid olan /dörfisch knd raitin uyun /im dörflichen milieu arbeiten knd raitind ilmk 6 baqa misallar da vardir ki onlar da düzltm siftlrdn yaranan paronimlr adlanirlar msln /geschäftlich igüzar /geschäftig lap çox mul /so sehr beschäftigt undvoller eifer dass man in eile ist /fremdsprachlig cnbi xarici dil aid /fremdsprachlich xarici dil /fremdsprachlicher unterricht xarici dil tdrisi /dreistündig üç saatliq müddt /dreistündlich hr üç saatdan bir tkrar olunan /symbolisch simvolik /symbolistisch/simvolizm /germanisch german /germanische sprachen german dillri /germanistisch germanistikaya aid olan /extrem son ifrat /üxtremistisch ekstremizm ekstremist /national milli /nationalistisch millilik /arbeitslos isiz /arbeitsfrei idn azad /formal formal kli /formell zahiri korrekt /und höflich so wie es bestimmte regeln /rational rasionalizm ailli /rationnel smrli mqsduyun /ideal ideal /ideel 1 fikird tutulan 2 qidli ideyali 7 dbyyat 1 müller w leicht verwechselbare wörter duden taschenbücher mannheim /wien zürich 1973 2 wolfgang m leicht verwechselbare wörter duden-taschenbücher band 17 wien 1973 3 janos j brobleme der nterferenz budapest 1970 4 richard h false friends falser falsest friends stuttgart 2003 5 conard r lexikon sprachwissenschaftlicher termini leipzig 1988 6 wolfgang t englisch ­ vorsicht fallen ein spezialwörterbuch zur vermeidung möglicher fehldeutungen englischer ausdrücke frankfurt am main 2005 7 abraham w terminologie zur neueren linguistik tübingen 1974 9

[close]

p. 10

3 2011 kh s abbasova lexically differing paronyms summary similarity and differences between paronymy and derivative words have been revealed in the article there are words in german which form without affixes but belong to paronyms giving examples clear up the problem of paronymy ryçi filologiya elmlri doktoru prof f.y.veyslli adu-nun ümumi dilçilik kafedrasinin 12.05.2011-ci il tarixli iclasinin çixarii pr 09 redaksiyaya daxil olub 24.05.2011 10

[close]

p. 11

3 2011 v.n abbasova baki r.behbudov küç 60 Çoxdll cmyytlrd pluralnqualzmn ÜstÜnlÜklr açar sözlr multiliqvizm çoxdilli cmiyyt sosioliqvistika ictimai-mdni v sosial-iqtisadi münasibtlr key words multilingualism multilingual society social-cultural and social-economical relations bildiyimiz kimi hr bir xalqin maddi v mnvi srvtinin mdni irsinin qorunaraq inkiaf etdirilmsind dilin rolu vzsizdir dil insanlar arasinda ünsiyyt vasitsi olmaqla yanai frdlrin dünyagörüünün artmasinda mükmml thsil almasinda çox mühüm vasitdir mütxssislrin qeyd etdiyi kimi dil siyastind çoxdillilik xarici dillrin öyrnilmsi v trcüm strateji istiqamtlrdir mhv olmaq thlüksi qarisinda qalan dillr daxil olmaqla bütün dillr hörmtl yanama is dünyada sülhün qorunmasina zmant verir sosiolinqvistikanin aparici problemlrindn olan çoxdillilik multilinqvizm filologiyanin sas msllrindn olub ictimai-mdni v sosial-iqtisadi münasibtlrin six olduu müxtlif dilli xalqlarin yaadii böyük sivilizasiya mkanlarinda müahid edilir son dövrlrd bu mövzu çox aktual olmudur çünki qloballama dövründ bütün dünyada emiqrantlarin v immiqrantlarin sayi görünmmi kild artmidir xarici cmiyytd yaaya bilmk üçün çixi yolu yalniz gedcyin ölklrin dilini mükmml bilmkdir multilinqvizmi is çixi yollarindan biri hesab ed bilrik dünyada el ölklr var ki iki v ya daha çox dövlt dilin malikdir msln sveçr fransa almaniya taliya v s Çoxluun daniiq dili bir çox hallarda dövlt dili kimi tqdim edilir hazirda dünya dillri arasinda ingilis dili dominantdir ngilis dilinin bu v ya digr ölklrin dili olub-olmamasina baxmayaraq o demk olar ki bütün ölklrd istifad edilir elc d müxtlif ölklrd rus fransiz ispan çin rb v digr dillr d tlbat artir birdn çox dövlt dili olan ölklrd çoxdillilik normal kild qbul edilir multilinqvizm çoxaxli bir mövzudur cmiyytd multilinqvizm bir çox hallarda müxtlif qruplarda v cmiyytlrd regionlarda yaayirlar cmiyyt müxtlif sosial funksiya üçün iki dildn istifad ed bilr müyyn müddt birg yaadiqdan sonra dillr dyiikliklr mruz qalir v onlarin ümumi xarakterlri formalair tcrüb göstrir ki cmiyyt eyni bir mqsd üçün iki dild mövcud variantdan istifad ed bilmir msln milli azliq nümayndlri bir çox hallarda evd öz dillrind daniirlar ki dili mdni irs kimi qoruyub saxlasinlar Çoxluun dilind id thsil v ya kütlvi-mediya vasitsil informasiyani ld etmk üçün istifad ed bilrlr taninmi corafiyaünas v mdniyytünas kollaps kitabinin müllifi cared daymond sayns jurnalinda drc olunmu mqalsind yazir ki kiçik nnvi cmiyytlrd mültilinqvizm istisna haldan daha çox qaydadir papua-yeni qvineyanin yüksk da yerlrind yaayan sakinlr arasinda aparilmi tdqiqatlar nticsind c.daymond akar edir ki hr bir aborigen minimum 5 yerli dild srbst danimaq bacariina malikdir o htta 15 dild dania biln sakinlr d rast gldiyini açiqlayib bs bel çox dild danimaq bacarii inkiafa nec tsir göstrir bu yaxinlarda aparilmi aradirmalar göstrib ki iki dil mühitind trbiy olunmu uaqlar koqnitiv qli qabiliyytlrin inkiafi üçün lav imkanlara malikdirlr tbii ki çoxdilliliyin mnfi v müsbt trflri d vardir amma çoxdilliliyin mnfi trfindn daha çox üstünlüklrinin olduunu desk daha düzgün olardi msln emiqrantlar 11

[close]

p. 12

3 2011 hm ana dillrini qoruyub saxlamali hm d yaadiqlari dövltin dilini öyrnmlidirlr ki cmiyytd öz yerlrini tutmaa imkanlari olsun Çoxdilli cmiyyt aaidakilari özünd birldirir · dil azlii tkil edn yerli halinin bir hisssi hmi ikidilli olur azliq tkil edn dillr dövlt trfindn hm tanina hm d taninmaya bilr · yerli halini bir v daha artiq immiqrant qruplari tmsil edir mmiqrantlar hm yeni immiqrasiya etmi hm d artiq çoxdan burada yaayan nslin nümayndlri ola bilrlr ortaya bel bir sual çixir bilinqvizm dil azliqlari v imiqrantlar üçün çixi yoludurmu bu suala cavab verilmdn önc bzi müahidlr aparilmi v bel bir qnat glinmidir ki azliqlar üçün thsil öz dillrind mcburi olmalidir yalniz bu halda azliqlar öz etnik identifikasiyalarini qoruyub saxlaya v öz dillrini v mdniyytlrini qiymtlndir bilrlr amma tdqiqatçilarin bir qismi çoxdilli cmiyytlrd tkdillilrin dyr hissinin alçaldilmasi v dil bilmmlrin gör cmiyytdn tcrid edilmlri bard daniirlar gr azliqlar öz dillrindn baqa qeyri bir dil bilmirlrs aildn baqa onlarin hr yerd problemlri olacaqdir onlar özlrini cmiyytd gerçkldir bilmyck v inamlarini dyr hisslrini itircklr çünki özlrini tnha hiss edcklr bunun üçün d dilin tdrisi v mdniyytlrarasi mntiqi laqni saslandirmaq üçün düzgün formanin seçilmsi vacibdir mmiqrantlar üçün n mntiqi çixi yolu ana dillrini qoruyub saxlamaq v eyni zamanda dominant dili öyrnmkdir elc d dominant dili öyrnmk insana yaamali olduu ölknin tarixi v mdniyytinin hisssi olmaq imkanini verir digr bir trfdn çoxdilliliyin müsbt trflrindn biri d müxtlif mdniyytlrl tani olaraq insani daha tolerant etmsidir nsan baqa-baqa dild mövcud sözlr v özünmxsus deyililr üzündn digr mdniyytin bir hisssin çevrilir Çoxdillilik yaradici düüncnin inkiafina dstk verir insani kommunikabelli edir thsil imkanlarini v istyini identifikasiya hissini dyrlr hissini artirir Çox dild danimai bacaran insanlar söz ehtiyatlarini znginldirirlr dillrdn hr biri frqli deyililrl nzrl frqli tarixlrl nnlri bilmkl znginlir bu is bir neç mdniyyti müqayis etmk v öz nticlrini çixarmaq imkani verir elc d müxtlif ölknin folklorunu dini v milli adtlrini yaziçiliini rssamliini v s müqayis etmk imkanini verir bu is onlarin bilik v düünc sahsini znginldirir bugünkü rtlrd il tmin edn trfindn mk bazarinda daha çox üstünlük çoxdillilr verilir onlarin dil imkanlari onlari rqabt qabiliyytli edir v karyera irlilyiind yardim edir Çoxdilliliyin üstünlüyü il bali daha bir fakti da nzr çatdirmaq istrdik 1960-ci illrdk hesab olunurdu ki uaa erkn yaindan ikinci dil öyrdilmsi daniiq qabiliyytinin inkiafina mnfi tsir göstrir o dövrün aradirmalari göstrirdi ki ikidilli uaqlar bir dild danian uaqlarla müqayisd daniiq vrdilrini bir qdr gec inkiaf etdirir v az söz ehtiyatina malik olurlar tssüf ki bu gün d bel mövqedn çixi ednlr tez-tez rast glmk olar halbuki müasir linqvistika v psixologiya tam baqa mnzrni ortaya çixarir bel erkn aradirmalar valideynlrin sosial sviyylri v ya mktb ba çkmk imkanlari kimi vacib sosiomdniyyt faktorlarini nzr almirdi müasir aradirmalar tsdiqlyir ki bir v çoxdilli uaqlar eyni qli v nitq qabiliyytlrin malikdirlr bundan baqa hmin tdqiqatlar dqiq göstrir ki ikidilli uaqlar ilk günlrd yalniz bir dil eidn hmyaidlarindan daha çox üstünlüklr sahibdirlr hl danimai bacarmayan körp uaqlarin qli funksiyalarinin öyrnilmsin hsr olunmu tdqiqatlar xüsusi maraq dourur msln mütxssislr aqnesa kovak v jak meler bir v ikidilli körp uaqlarin bacariqlarini müqayis ediblr alimlr körplr kompyuterin son trfind peyda olan fiqurlu glinciyi izlmk tapiriini veriblr fiqurlu glinciyin monitorda peyda olmasina bir neç saniy qalmi körp heç bir söz oxamayan hecalar 12

[close]

p. 13

3 2011 eitmy balayir doqquz chddn sonra hm birdilli hm d ikidilli uaqlar hecalari eitdikdn sonra monitorun sol knarina baxmaa balayiblar mütxssislr növbti addimda qaydalari dyiiblr bu df glincik monitorun sa knarinda görünüb amma digr hecalar sslndirilib mlum olub ki ikidilli uaqlar birinci eksperimenti unudurlar v alti chd rzind ekranin sa knarina baxmai öyrnirlr lakin birdilli uaqlar htta doqquz chdd bel tapiriin öhdsindn gl bilmirlr bununla bel linqvistlrin hl cavab vermk imkaninda olmadiqlari çox suallar qalir msln lav dil öyrnilmsi insan ömrünü neç il uzadir kinci dilin doulduu andan yox mktbli yalarindan öyrnilmsi hansi tsirlr malikdir tbii ki bu suallara cavab axtarilmasi hl çox vaxt aparacaq amma bu gün çkinmdn demk olar ki uaqlarin optimal böyümsi v inkiafi üçün çoxdilliliyin tsiri böyükdür dbyyat 1 beyker 2000 c.baker the care and education of young bilinguals an introduction for professionals 2 genez 1987 genesee f learning through two language 1987 3 epson 2004 shapson s d oyley v bilingual and multicultural education canadian perspectives 2004 v.n.abbasova the superiorities of plurilingualism in multilingual societies summary the article deals with the superiorities of plurilingualism in multilingual societies the superiority of plurilingualism is that being familiar with different cultures makes person much more tolerant sociable at the same time it provides an opportunity to compare the folklore religion national customs of different countries and enrich their knowledge and thinking in this area ryçi filologiya elmlri namizdi dos k.h.cfrova redaksiyaya daxil olub 24.05.2011 13

[close]

p. 14

3 2011 smart939@live.ru baki s rüstm küç 10 keywords reform of the alphabet program of the enlightenment language revolution sercularized education turkish alphabet on base of the arabic letters turkish alphabet on base roman letters ­ « .» 1 86 « 14

[close]

p. 15

3 2011 2 345 1925 « » 1 86-87 1922 « » 3 97 1920 1921 « » 3 97 « » 3 97 3 « » « » 4 63 15

[close]