p. 1

t.c stanbul Ünverstes sosyal blmler ensttÜsÜ yabanci dl olarak tÜrkÇe blm dali yüksek lisans tezi yabanci dl olarak tÜrkÇe Öretmnde kÜltÜrlerarasi etklem odakli yaklaim uyarinca metn Çalimalari filiz pehlvan 2501971474 tez danimani prof dr nilüfer tapan stanbul,2007

[close]

p. 2

Öz yabanci dil olarak türkçe Öretiminde kültürlerarasi etkileim odakli yaklaim uyarinca metin Çalimalari adli tez çalimasinda hakan yilmaz tarafindan yazilmi bulunan ve dlmer de ders kitabi olarak okutulan türkçe okuyorum 1 2 3 metin kitaplari çerçevesinde yabanci dil olarak türkçe öretiminde metinlerle kültürel öelerin aktarimi irdelenmitir bu çalima esnasinda yabanci dil olarak türkçe öretiminde kültüre etkileim kültür aktarimi kültür aktarimi yöntemleri metin sunulari metin alitirma biçimleri üzerinde durulmu ve metinlerle ilgili uygulama çalimalarina yer verilmitir abstract in my this master thesis titled text studies in accordance with the approach focused on intercultural methods of teaching turkish as a foreign language the quotation of cultural elements has been researched within the context of teaching turkish as a foreign language as seen in the texts of türkçe okuyorum 1 2 3 text boks written by hakan yilmaz and used by the dilmer turkish language teaching center particular attention has been given to cultural interaction cultural quotation with its methods presenting texts and sample exercises on texts in addition applied practical exercises have been mentioned in the texts iii

[close]

p. 3

ÖnsÖz teknoloji ve ulaim araçlarinin gelimesine paralel olarak farkli ülkelerden farkli kültürlerden farkli dillerden insanlar i ve özel hayatlari için iletiime daha çok geçmektedir farkli kültürler arasinda iletiimi salayan en önemli araç da yabanci dildir yabanci dil örenirken o dilin kültürünün de örenilmesi kiinin kendi deerleriyle yabanci deerlerin farkina varmasina yardimci olur yabanci dil olarak türkçe öretiminde de türkçe nin dil kurallarinin verilmesi yeterli olamaz bunun için örencinin özellikle kendi kültürüyle türk kültürünü karilatirarak etkileime geçmesi salanmalidir yabanci dil olarak türkçe nin öretimi kagarli mahmud un xi yüzyilda araplara türkçe öretmek amaciyla yazmi olduu dîvân-ü lûgati t türk ten günümüze kadar yeterince olmasa da çeitli çalimalarla devam etmektedir Özellikle günümüzde türkçe nin yabanci dil olarak öretimi türkiye nin stratejik ve jeopolitik durumu tarihî ve kültürel birikimiyle daha fazla önem kazanmitir ayrica avrupa birlii ile ilerleyen üyelik müzâkereleri esnasinda ve sonrasinda ekonomik tarihî hukuksal v.b konularda ibirlii salamak ve çeitli çalimalar tercümeler yapabilmek için yabancilarin da türkçe örenmeye gereksinimi artmaktadir bu tez çalimasi 1992-1999 yillari arasinda a.Ü tömer de ve 1999 dan bu güne kadar ayni zamanda kuruculari arasinda bulunduum dlmer de yabancilara türkçe öretirken edindiim tecrübeler sonucunda yabanci dil olarak türkçe konusunda çalianlara bu konuyla ilgilenenlere hangi metinlerle ve nasil çaliilabilecei konusunda bir katkida bulunabilmek amaciyla hazirlanmitir iv

[close]

p. 4

bu tezi hazirlamamda ve bu günlere gelmemde büyük emekleri bulunan annem hazbiye pehlivan a yazdiim tezin bilgisayara geçirilmesine ve ekil verilmesine katkilari bulunan nuray demir e nezahat ve mehmet ali ulusoy a teekkürlerimi bir borç bilirim yüksek lisans hocalarim olan sayin prof dr tülin polat a sayin doç dr selahattin dilidüzgün e sayin doç dr necmettin sevil e sayin doç dr alev bulut a teekkür ederim bu tezin oluumunda büyük katkilari bulunan bilgi ve tecrübesini paylaarak bana destek olan en önemlisi de yüreklendiren deerli hocam tez danimanim sayin prof dr nilüfer tapan a sonsuz teekkürlerimi sunarim filiz pehlivan stanbul 2007 v

[close]

p. 5

Çndekler Öz iii Önsöz iv çindekiler vi tablolar viii giri 1 1 dil kültür etkileimi 4 1.1 dil 4 1.2 kültür 6 1.3 dil-kültür etkileimi 7 1.4 dil-kültür likisi çinde yabanci dilin Önemi 10 2 yabanci dil Öretiminde kültür aktarimi 12 2.1.yabanci dil ve kültür aktarimi 12 2.2 yabanci dil Öretiminin kültür balamindaki amaci 13 2.3 kültürlerarasi etkileim odakli yaklaim 15 3 yabanci dil ders kitaplarinda kültür aktarimi 20 3.1 yabanci dil kitaplarinda kültür aktariminin yöntemleri 20 3.2 yabanci dil ders kitaplarinda metin türleri ve kültür aktarimi 27 3.3 yabanci dil ders kitaplarinda kültür ve metin sunulari 30 3.4 yabanci dil ders kitaplarinda metinlerin kullanilmasi ve alitirma biçimleri 31 3.4.1 anlama yetisini gelitirme hazirlik aamasi 32 3.4.2 anlama yetisini temellendirme yeniden Üretim 32 3.4.3 anlama yetisini gelitirme Üretme 33 3.4.4 Özgür anlatim 33 4 türk kültür politikasi balaminda yabanci dil olarak türkçe Öretimi 35 4.1 yabanci dil olarak türkçe nin Öretimi 35 4.2 yabanci dil olarak türkçe nin geliim Çizgisi 37 vi

[close]

p. 6

5 dilmer türkçe okuyorum metin kitaplarinin kültür aktarimi açisindan ncelenmesi ve deerlendirilmesi 42 5.1 dilmer eitim felsefesi ve yöntemi nedir 42 5.2 dilmer ders kitaplari 43 5.3 türkçe okuyorum 1,2,3 ders kitaplarinda yer alan metinlerin Çözümlenmesi 45 5.3.1 türkçe okuyorum 1,2,3 ders kitaplarinda yer alan metinlerin konu alanlari açisindan Çözümlenmesi 45 5.3.2 türkçe okuyorum 1,2,3 ders kitaplarinda yer alan metinlerin metin sunulari açisindan Çözümlenmesi 47 5.3.3 türkçe okuyorum 1,2,3 ders kitaplarinda yer alan metinlerin kültür aktarimi açisindan Çözümlenmesi 48 5.3.4 türkçe okuyorum 1,2,3 ders kitaplarinda yer alan metinlerin metin türü metin biçimi çerik açisindan Çözümlenmesi 49 5.3.5 türkçe okuyorum 1,2,3 ders kitaplarinin metin Çözümleme tablolarinin deerlendirilmesi 61 5.3.6 türkçe okuyorum 1,2,3 ders kitaplarinin kültürel aktariminin airlikli olarak yer aldii metinlerle lgili uygulama Örnekleri 66 sonuç 110 kaynakça 113 vii

[close]

p. 7

tablolar tablo 1 yabanci dil ders kitaplarinda sunu biçimleri 30 tablo 2 türkçe nin yabancilara Öretimi le lgili sözlükler 40 tablo 3 dilmer ders kitaplari 44 tablo 4 türkçe okuyorum 1,2,3 ders kitaplarinda yer alan metinlerin konu alanlari açisindan Çözümlenmesi 46 tablo 5 türkçe okuyorum 1 2 3 ders kitaplarinda yer alan metinlerin metin sunulari açisindan Çözümlenmesi 48 tablo 6 türkçe okuyorum 1 2 3 ders kitaplarinda yer alan metinlerin kültür aktarimi açisindan Çözümlenmesi 49 tablo 7 türkçe okuyorum 1 2 3 ders kitaplarinda yer alan metinlerin metin türü metin biçimi çerik açisindan Çözümlenmesi 50 viii

[close]

p. 8

gr gün geçtikçe kültürlerarasi ve devletlerarasi ilikilerin daha da arttii dünyamizda yabanci dil öretimindeki en önemli gelimelerden biri de dil-kültür arasindaki yakin ilikinin fark edilmesi olmutur kültürlerarasi etkileim odakli yaklaima göre dil örenmede amaç bildiriimsel edinci kazanabilmektir bunun sonucunda dilin sözcüklerin nerede ne zaman niçin kim tarafindan hangi ortamda kullanildii önem kazanmitir her dil dünyayi ayri bir biçimde yorumlar yabanci dil örenen kii yeni düünü ve yaam biçimleriyle karilair yabanci dil örenen kii bunun sonucunda dünyayi yeni bir baki açisiyla deerlendirir ve daha esnek bir baki açisina sahip olur buna bali olarak kiilii de geliir yabanci dil öretiminde kültürlerarasi etkileimin yaratilacai ortam salanmalidir yabanci dil öretimi iki farkli kültürün karilatii bir ortamdir yabanci dil örenen kii ayni zamanda yeni bir kültür örendiine göre yabanci dil olarak türkçe Öretimi de türk kültürünün anlatildii yansitildii bir ortam olmalidir son yillarda yabanci dil olarak türkçe öretimi ülkemizin ekonomik corafî politik durumuna paralel bir gelime göstermektedir bu amaçla yabanci dil olarak türkçe öretimi için hazirlanacak ders kitaplarinin dou kültürüyle bati kültürü arasinda köprü durumunda olan ülkemiz kültürünü düünce biçimini aktaracak ekilde hazirlanmasi gerekmektedir bu amacin gerçekletirilebilmesi için türk kültürünün özelliklerini yansitan metinlere yer verilmesi kukusuz yabancilara türkçe öretiminde önemli katki salayacaktir bu metinlere yer verilmesi ne kadar önemliyse bu metinlerin bilinçli seçimi ve uygun üretken bir biçimde ilenmi olmasi da o kadar önemlidir metinler ancak metin seçme ilkelerine özen gösterildiinde ve bu metinlerin alitirmalarla ilenmesine dikkat edildiinde kültür iletimine iyi verimli bir katkida bulunabilir 1

[close]

p. 9

bu tez çalimamizin amaci yabanci dil olarak türkçe öretiminde kültür kavraminin metinler araciliiyla nasil aktarilabileceini vermeye çalimaktir Çalimamizin ilk bölümünde dil ve kültürün çeitli ilevlerinden söz edildi daha sonra dil-kültür etkileimi üzerinde younlailarak birbirinden ayrilmaz ikili olduklari ve yabanci dil öretimindeki önemi vurgulandi kinci bölümde yabanci dil öretiminde kültür aktarimi ve amaçlari üzerinde duruldu yabanci dil öretiminde amacin dildeki kültürel öelerin varlii ve toplumdan topluma gösterecei farklilii vererek kendi dil ve kültürünün farkindaliina varmak olduu kültürlerarasi etkileim odakli yaklaim anlatilarak gösterildi Üçüncü bölümde yabanci dil ders kitaplarinda kültür aktarmak için kullanilabilecek yöntemler üzerinde duruldu Özellikle metinlerle kültür aktarimi ve metin sunulari vurgulandi beinci bölümde uygulamali bir biçimde ele alinan metinlerin kullanilmasi ve alitirma biçimleri anlatildi dördüncü bölümde türkçe nin yabanci dil olarak öretimi ve yabancilarin türkçe yi hangi sebeplerden dolayi örenme ihtiyaci duyduklari verildikten sonra yabancilara türkçe öretiminde ilk kitap olan dîvân-ü lûgati t türk ten bu yana yazilmi olan kitaplar sözlükler aktarildi Çalimamizin beinci ve son bölümünde ise kuruculari arasinda bulunduum ve hâlen yabanci dil olarak türkçe öretmenlii yaptiim dlmer de okutulan ders kitaplari anlatildi dilmer de okutulan hakan yilmaz tarafindan yazilmi bulunan türkçe okuyorum 1 2 3 metin kitaplarinin konu alanlari metin sunulari kültür aktarimi metin türü metin biçimi içerik açisindan çözümlemeleri verildi daha sonra kültürel aktarimin airlikli olarak yer aldii metinlerle ilgili uygulama örneklerine geçildi buradaki amacimiz örenciyi etkin kilacak metin ile youn bir ilikiye girilebilecek uygulama örneklerinin nasil olmasi gerektiini gösterebilmektir 2

[close]

p. 10

ayrica metinler kültür aktarimi açisindan incelenmi olup bu çalimada vurgulanan amaçlari içerip içermedikleri deerlendirilmitir 3

[close]

p. 11

1 dl-kÜltÜr etklem 1.1 dil dil toplum içinde insanlarin birbirleriyle anlamalarini salayan çok yönlü ve gelimi bir bildiriim düzeneidir dil insan deneyiminin topluluktan toplulua deien biçimlere anlamsal bir içerikle sessel bir anlatimi kapsayan birimlere baka bir deyile anlam birimlerine ayritirilmasini salayan bir bildiriim aracidir martinet 1985:13 banguolu ise dil insanlarin meramlarini anlatmak için kullandiklari bir sesli iaretler sistemidir diye tanimlar banguolu 1974:9 m gökberk e göre dilin fizik yönü ruhsal yönü bir de anlam yönü vardir konuurken çikardiimiz sesler havanin bu dalgalanmalari dilin fizik yönüdür sesler anlam taiyan birer kap gibidirler anlami konuandan dinleyene ulatiran birer köprüdürler konuan karisindakine bir takim sesler göndermeseydi anlama olamazdi ancak bu gönderilen seslerin algilanmalari yaanmalari da gereklidir bu olay da dilin ruhsal yönüdür ama konumada anlamayi salayan asil etken anlamdir anlam belli bir zaman anina bali deildir zaman ve mekâni aar gökberk 2004:68,69 dil her eyden önce bir iletiim aracidir ve birincil ilevi insana özgü eklemli seslerle bir dilsel toplulukta iletiim salamasidir vardar 1998 57 n uygur a göre dilin en önemli yani insan dünyasinda aracilik etmek insani insanla birletirmektir nsani insana ulatiran dildir ve insan ancak dille bir toplumun üyesi olur uygur 2003:16 m erginde dili öyle tarif eder dil insanlar arasinda anlamayi salayan tabii bir vasita kendisine mahsus kanunlari olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelien canli bir varlik temeli bilinmeyen zamanlarda atilmi bir gizli antlamalar sistemi seslerden örülmü içtimaî bir müessesedir ergin 1992:3 b güvenç in de belirttii gibi dil dediimiz iletiim araci toplumu bir arada tutan harç kültürü taiyan ortak bir hazine toplumu yansitan bir ayna bireyler gruplar ve kümeler arasindaki ilikileri düzenleyen hakem hakim veya hekim 4

[close]

p. 12

oluyor bu yüzden temel eitim dil örenmeyle baliyor dille geliiyor güvenç 2002:47,48 nsanin dil ile ilikisi doduu andan itibaren balar dil yardimiyla düünür algilar eyleme geçer iletiim kurar m gökberk e 2004:69 göre dili bir kii yaratmamitir biz bu dokunun içine doar onun içinde büyürüz dile eklini veren biz deilizdir o bizi ekillendirir dilin üzerimizdeki etkisi hepimiz için geçerlilii olan düüncelerden ve dorulardan daha güçlüdür dil üzerine onun evrensel oluundan daha çarpici genel bir gerçek yoktur dilin evrensel oluundan daha az etkileyici olmayan bir yani da onun hemen hemen inanilmaz çeitliliidir dilin evrensellii ve çeitlilii bizi önemli bir çikarima götürmektedir bütün dil biçimleri tek bir ön biçimin zamanla dallanip gelimesi olsun olmasin dilin insan irkinin son derece eski bir kaliti olduuna inanmaya zorlaniyoruz tdk vardar 1983 Özcan demirel dil tanimlamalarinda ortak olan temel öeleri öyle siralamitir 1 dil bir sistemdir 2 dil seslerden oluur 3 dil bir iletiim aracidir 4 dil bir düünme aracidir 5 dil insanlarin oluturduu toplumlarda kullanilir 1990:3-4 o halde dilin insan yaaminda vazgeçilmez bir yeri vardir nsanin dil olmadan yaayabilmesi olanaksiz nerede insan varsa orada dil de vardir uygur 1989:11 yukarida görüldüü gibi pek çok uzman dil olgusu üzerine düünmü dilin ne olduu ile ilgili düünceler üretmi tanimlamalar yapmitir 5

[close]

p. 13

1.2 kültür en genel ve en nesnel tanimi ile kültürün insanin yarattiklarinin tümü olduunu belirten kongar 2005:19 insanin yarattii bütün araç ve gereçleri maddi kültüre yine insanin bütün anlamlari deerleri kurallari manevi kültüre örnek olarak göstermektedir kongar a göre kültür doanin ya da tanri nin yarattiklarina ek olarak insanolunun yarattiklarinin tümüdür her türlü araç gereç makine giyim kuam inançlar deerler tutumlar kültürü oluturan öelerdir kongar a.e s.38 kültür sözcüü latince coleri kökünden gelir coleri bakmak ilemek demektir hayat gibi kültür de bireyleri birbirine balar onlarin kendi içlerine kapali olan bilinçleri arasinda bir köprü kurar kültür kendini kalitlamaz aktarir geçirtir oluumlarini deerlerini bireylerin birbirlerine vermeleri ile kuaktan kuaa geçer kültürün kalitlanan deil de alinan verilen geçen bir ey olmasi onu edinmek için örenmeyi dünyasina yükselebilmek için bir kavrama ve ileme davraniinin gösterilmesini gerektirir gökberk 2004:65,66,67 bilimsel anlamda kültür dini sanati yapip ettiimiz her eyi içine alan karmaik bir varlik alanidir o bütünlük içinde yer alan her ey her eye bali ve baimlidir gözle görülmeyen elle tutulmayan bu balari insanlar eitimle örenir dil ve iletiimle kurar sürdürür kültür toplumu oluturan kiileri onlari bir arada tutan birbirine balayan dil ve haberleme süreçlerini sanatlarini inançlarini törelerini hukuk ve yönetim kurumlarini üretim ve tüketim düzenlerini içine alir güvenç 2002 14,15 kültür toplumun üyesi olarak kiilerin yaamlari boyunca eitim süreciyle örendiklerinin tümüdür kültür doanin ya da tanri nin yarattiklarina karilik insan türünün yarattiklarinin tümüdür güvenç 2002 54 uygur a göre kültür insanin benimsedii yaama üslubu varolma programi ve eylem kalibidir 1984:11,12 6

[close]

p. 14

gökberk in 2004 68 belirttii gibi kültürün taiyicisi cansiz ve canli doadir ama bunun için kültür bir doa olayi deildir doa temeli üzerinde yükselen kültürün kendine özgü bir gerçeklii kendine özgü kanunlar ile yönetilen bir dünyasi vardir kültür öteki varlik çeitlerine balidir ama yine de onlardan bir sinira kadar bile olsa baimsizdir nsanin kültürel birimi doayla ve insanla olan ilikilerimizi düzenlemeye ve sorunlari çözmeyi amaçlar denge kurar güvenç in de ngiliz tylor dan 1971 aktardii tanim kültür konusunu özetlemektedir kültür ya da uygarlik toplumun üyesi olarak insan türünün örendii edindii bilgi sanat gelenek-görenek ve benzeri yetenek beceri ve alikanliklari içine alan karmaik bütündür 2002 54 1.3 dil-kültür etkileimi her kültür kendini bir dil araciliiyla anlatir ve dil araciliiyla gelitirir yabanci dil öretimi çok kültürlü olma yolunda önemli yere sahip araçlardan biridir dil ile kültür arasinda siki bir ba vardir dil ve kültür birlikte geliir dil örenmek ayni zamanda kültür edinimidir güvenç in de belirttii gibi dil kültür ve eitim ilikisi insan-kültür bilimlerinin üç temelidir 2002;48 toplum ve kültürde ne varsa dilde ifadesini bulur kültürün gelimesiyle dil dilin gelimesiyle kültür geliir ve zenginleir kültürü inceleyerek dilin ne büyük bir mucize olduu dil mucizesini inceleyerek kültürün insan üzerindeki etkileri ve sonuçlari anlailabilir 7

[close]

p. 15

dilin kültür ile ilikisini dilin düünce ile ilikisinden ayirmak mümkün deildir aksan 1995 67 a göre kimi zaman dildeki bir sözcük bile ulusun inançlari gelenekleri bireylerin kendi aralarindaki davrani ve ilikileri maddî ve manevî kültürü üzerinde fikir verebilir kültür bir yaam tarzidir ve aynen dile yansir wilhelm von humboldt bu konudaki görülerini öyle ifade eder dilin karakteri bir anlamda ayni zamanda ruhudur geist bu ruh dilde kendini gösterir ve dil ruhlandirilir dilin karakteri ulusun tinsel özelliine sürekli bir ekilde etki yapmasinin doal bir sonucudur aktaran akarsu 1984 59 gökberk e 2004:73 göre her dilin kendine özgü bir dünya görüü vardir her dilde bu evren düzeninin baka bir biçimde yorumlandiini görürüz bu ayrilii yapan dillerin baka baka gelime basamaklarinda bulunmalarindan nesnelerin her dil için ayri önemleri olmasindan ve bir de dillerin türlü bilgi alanlarina ayri açilardan gitmelerindendir dil insana ait her türlü ürünün taiyicisidir ve kültürün yeniden örenilip aktarilmasinda ona büyük gereksinim vardir turan :2000;57 güvenç dili toplumu bir arada tutan harç kültürü taiyan ortak bir hazine olarak görür 2002;47 bir dil ve o dile ait kültür arasindaki balar o kadar güçlüdür ki o dili kültüründen o kültürü de dilinden ayirmak mümkün deildir aksan savinda bir ulusun yaayi biçimi inançlari gelenekleri dünya görüü çeitli nitelikleri ve hatta tarih boyunca bir toplumda meydana gelen çeitli olaylar üzerinde hiçbir bilgimiz olmasa yalnizca dilbilim incelemeleriyle bu dilin söz varliinin söz hazinesinin derinliine inerek bütün bu konularda çok deerli bilgiler ve güvenilir ipuçlari edinebiliriz ayni biçimde bir an için tek baina dili ele alarak belli bir dilin belli bir dönemindeki bir metnini yalnizca yabanci etkiler açisindan inceleyerek dili konuan toplumun o süre içinde hangi kültür hareketlerine 8

[close]