Embed or link this publication

Popular Pages


p. 1



[close]

p. 2

Уолба оскуолатын о±олоругар. О±олоор, улаатан да баран Умнубат эбиккин ааспыккын, Ґірэхтээх буоларга ба±аран Биллэрбин ханнык диэн аахпыккын. Оо, хаhан мин то±о умнуомуй Олорбут, µірэммит паартабын, Таптаабат, хоhуйбат буолуомуй Талахтаах, талааннаах Тааттабын. Таптыырбыт оскуола дьиэбитин, Таптыырбыт о±о саас ырыатын, Таптыырбыт киэІ алаас киэлитин, Таптыырбыт тіріібут тылбытын. Ол кµнтэн кэрэтик санаппыт Алаастар, тай±алар, киэІ кµіллэр, Ґірэммит, дьолломмут куораппыт Кыайыыттан кыайыыга кµµрдэллэр. Ґірэх баар -µрдµк дьол, сырдык кµн, Кинини ким бары биhириир, Ґірэнии µтµікэн тµмµгµн Мин дьолбун киниттэн буллум диир. Иhэр кэм илгэтин эрэнэн СыаналааІ о±о саас сылларын, ҐірэниІ, кытаатан µірэниІ, ТолоруІ Ильичпит тылларын. О±олоор, биґиги тиийиэхпит Бутэґик кыайыыны ситиґэн Оскуола дьиэтигэр киириэхпит Кыайбыттар µірµµнэн кірсµґэн! Макар Хара

[close]

p. 3

Умнуллубат киэІ Уолбам Унаарыйар алааґа, Иитиллибит оскуолам Сырдык, ыраас кылааґа… Макар Хара Кµндµ аа±ааччы! Уолба±а 19-с µйэ бµтµµтµгэр Дьуонап политссыльнай аан маІнай сахпыт кыымыттан кµідьµйэн, 1907с. тірµттэммит Ґірэх Кыґата бэйэтин ыччатын таґынан уонунан аа±ыллар чугастаа±ы нэґилиэктэр билиигэ-кірµµгэ ба±алаах о±о дьонноругар бµтµн биир µйэ тухары олох, µµнµµ-сайдыы мэктиэтинэн буолан кэллэ. Ааспыт сµµс сыл устатыгар Уолба оскуолата дойдубут историятын бары кэрдиис кэмнэрин тиґигин аа±а билэн, бэйэтин кэмигэр муІутуур урдµк ааты иІэриини дьиІ чахчы сыралаах µлэнэн ситиґэн уонна чиэстээхтик сµгэн, ханнык да тµгэІІэ ис сµрµнµн сµтэрбэккэ, µрдµктµк тутан кэлбит µірэхтээґин биир кырдьа±ас кыґата. Оччоттон бачча±а диэри, тыа сиригэр ханна ба±арар курдук, биґиги оскуолабыт – нэґилиэк оло±ун эргийэр киинэ, кэм ирдэбилигэр сіп тµбэґэр саІаттан-саІаны, µµнµµнµсайдыыны кі±µлµµр сµрµн кµµґэ. Бµгµн, 21-с µйэ±э, µірэхтээґин ситимигэр саІа са±ахтары арыйар улахан уларыйыылар киирэр кэмнэригэр, Уолба оскуолата бэйэтин туруктаах буолуутун ураты суолун-ииґин тобулунар. Ґтµмэн µгµс ыччаты µтµі±э-кэрэ±э уґуйбут, ыраахха-µрдµккэ кітµппµт кµндµтµк саныыр, ахтар кыґабыт – Уолба нэґилиэгин оскуолата – 100 сааґын туолар µбµлµійµн кірсі оскуолабыт историятын балачча сиґилии сырдатар маІнайгы кинигэбитин бар дьоммутугар анаан таґаардыбыт. Манна кэнчээри ыччакка сµрэхтэрин сылааґын, дууґаларын иэйиитин иІэрбит, µтµі саастарын, олохторун бµтµннµµ биэрбит учууталлар, иитээччилэр, оскуола бары атын µлэґиттэрин тустарынан истиІ-иґирэх ахтыылар, сайдыы суолун кэрэґэлиир докумуоннар киирдилэр. Оскуола - µірэнээччилэринэн. Тыґыынчанан аа±ыллар кірчіх гынан кітµтэр, олох киэІ суолугар бигэтик µктэннэрэр µірэнээччилэринэн, кинилэр истэригэр политика, наука, искусство, культура µрдµк чыпчаалларын дабайан Сахабыт сирин сайдыытын тµстэспит, уоттаах сэрии сылларыгар Ийэ дойдуларын туруулаґан кімµскээбит, эйэлээх олох сылларыгар норуот хаґаайыстыбатын бары салааларыгар уйгуну-быйаІы уґансар бары кілµінэ дьоґунмааны дьоммутунан уонна µµнэр µтµі ыччаппытынан, оскуолабыт µйэлэргэ ааттана туруо. Дойдугут,оскуола±ыт аатын куруутун µрдµктµк тутуІ, дьоллоох-саргылаах буолуІ!

[close]

p. 4

Уолба нэґилиэгэр µірэхтээґин тірµттэниитэ Уолбатаа±ы чочуобуна. 1870-с сылларга Јймікіін атыыґыта Кривошапкин Николай Осипович µбµгэр тутуллубута. Олохтоох оскуола музейын архыыбыттан. Байа±є антай улууґа 1784 сылтан ыла 1827 сыллаахха диэри улуус солото(статуґа) Баайа±єа Томторугар кииннэммитин кыраайы µірэтээччи Е.Д. Андросов ыйар. Уолба Байає±антайга киирэрэ. 1897 сыллаає±ы нэґилиэнньэ биэрэпиґинэн Байає±антай улууґа 9 нэґилиэктээє±э, 9269 дууґалаа±єа. Улууска 4 таІара дьиэтэ, 3 чочуобуна, соє±отох оскуола (Баайа±єа) бааллара. Баайа±ає Томторугар таІара дьиэтэ 1841 сылтан µлэлээбитэ. Е.Д. Андросов 1793 - 1917 сылларга Байа±є антай улууґугар кулубалаан олорбут 32 киґини киллэрбит. Олортон тиґэх кулуба Слепцов Николай Симонович (1877 - 1956) эбит. Нэґилиэнньэ сµрµн дьарыга сµіґµ иитиитэ этэ. В. М. Ионов дьиэ-кэргэнэ до±отторун кытта Уолба±а. Чіркііх музейын архыыбыттан. В. М. Ионов Царицыннаа±ы гимназияны бµтэрэн Петербурдаа±ы технологическай институкка µірэнэ киирбитэ, итинтэн 1875 с. революционнай-пропагандисткай дьайыыларын иґин уґуллубута. 1876 с. кіІµлэ суох литератураны тар±аппытын иґин тутуллубута, 1877 с. бэс ыйыгар быраабын быґан туран 5 сыл хаатырга±а бириигэбэрдэммитэ. Хаатырга±а НовоБелгородтаа±ы централга (1878-1880сс.), Мценсктаа±ы политическай тµрмэ±э уонна Кара±а сылдьыбыта. Хаатыргата бµппµтµн кэннэ Саха сиригэр кіскі кэлбитэ. 1883 с. от ыйын 11 кµнµгэр кэлбитэ уонна «Чупчу уолбата» диэн 4-с Байа±антай нэґилиэгин Байа±антай улууґун сиригэр анаммыта. От ыйын 17 кµнµгэр Байа±антайга кэлбитэ.Ґгµс сыылынайдар Саха сиригэр олорон µгµс ірµттээх чинчийэр-µірэтэр µлэнэн, бэйэлэрин таптыыр идэлэринэн (учууталлаан, дьону эмтээн о. д. а.) дьарыктаммыттара, элбэх научнай µлэни суруйбуттара. Всеволод Михайлович учуутал буоларын быґыытынан, Саха сиригэр педагогическай ій – санаа сайдыытыгар, саха о±олорун µірэххэ угуйууга улахан іІілііх, Байа±антайга-Уолба±а, Боотурускайга-1 Дьохсо±оІІо, Дьокуускайга учууталлаабыта. 1897 с. Якутскайдаа±ы епархиальнай училище сµбэ муньа±ын сурунаалыгар суруллубут: «Ытык-Кµіллээ±и таІара дьиэтигэр ханнык да оскуола суо±ун иґин, бу таІара дьиэтин приходугар билии оскуолата баар. Барыта саха о±олоро 10 о±о µірэнэр, кинилэртэн 6 уол, 4 кыыс. Кинилэри государственнай сыылынай Ионов µірэтэр. Ґірэтии кыґамньылаахтык уонна ситиґиилээхтик барар…». 1903 с. Дьокуускайдаа±ы реальнай училище учууталларын сэбиэттэрин иннигэр

[close]

p. 5

сыылынайдартан Ионов эрэ начаалынай уилищеларга учууталлыыра кіІµллэнэр диэн быраабы кімµскээбитэ. Андросов Н. Х. матырыйаалыттан «Коммунист» от ыйын 23 кµнэ, 1987 с. Дьуонап оскуолатыттан µктэл ылан. Байа±антай, Боотурускай улуустартан Уолба±а ордук элбэх судаарыскайдар олорбуттар. Оччолорго бу улуустар баайдара, кыаллар сэниэ дьоно µірэххэ, сырдыкка тардыhаллара кµµстээх эбит. Јссі сорохторо до±ордоспуттар. АІардас Байа±антай улууhун 2- с Игидэй нэhилиэгэр баай Симон Васильевич Слепцов дьиэтигэр Халымньыйа±а (билигин Сиимэн Кµілэ дииллэр) олорбуттар, олохтоохтору кытары бодоруспуттар: Всеволод Михайлович Ионов (Таатта±а 16 сыл, онтон 6 сылыгар Уолба±а олорбут), Николай Алексеевич Виташевскай (саха оло±ун-дьаhа±ын чинчийбит), Войнаральскай Порфирий Иванович (олохтоохтор судургу Малдьаарыскай диэн ааттыыллар), Яровой Василий Александрович (Ионов кэнниттэн о±олору µірэппитэ), Соколов уо. д. а. Э. К. Пекарскай сотору – сотору кэлэ сылдьар, саха биллэр дьоно А.Е. Кулаковскай, Јймікіінтін Н. Кривошапкин Сиимэн кырдьа±аhы быhа ааспыттар. С. В. Слепцов, іссі Дьахтар УІуо±ар, Чэкчэлгэ (Таатта уІуор) чааhынай дьиэлэргэ оскуола астаран, В.М. Ионов о±олору µірэтэригэр усулуобуйа тэрийэр. Ити оскуолаларга Дµпсµнтэн тиийэ, Тааттыныскайтан, Дьиэрэнньээкэн, Игидэй уонна да атын сиртэн кэлэн µірэммиттэр. Дьохсо±оІІо кіhін, Сэлээрхиннэр бала±аннарыгар МэІэ Алааска (2 – с Игидэй, Боотурускай улуус); Улахан Сайылыкка Андриан Слепцов дьиэтигэр (1-кы Дьохсо±он, Боотурускай улуус): МэмэлдьиІІэ Егор Николаев бала±аныгар (I-кы Дьохсо±он, Боотурускай улуус) – кыанар сэниэ дьон ійіін-ійдіін, бу µс сиргэ Таатта±а дьиэтээ±и оскуола аґан, ситэтэ суох чахчынан Уолбалыын сµµрбэттэн тахса о±ону-киhини µірэппит. Дьуонап оскуолатыгар Уолбаттан µірэммиттэр (Уолба±а) Халымньыйа±а (2-с Игидэй, Байа±антай улууhа): 1. Филиппов Дмитрий Иванович 2. Слепцов Николай Симонович 3. Баланов Дмитрий – Мииккэ 4. Слепцов Симон Васильевич 5. Потапов Семен Иванович 6. Слепцов Михаил Митрофанович (6 саастаах) 7. Андросов Федор Тихонович 8. Данилов Василий – Баhымыар 9. Слепцов Прокопий Александрович 10. Андросова Мария Николаевна (кэлин тохтуохпут) Боотурускай улуустан (Тааттаттан) Сэлээриннэр бала±аннарыгар МэІэ Алааска 1. Сысолятин Василий 2. Сысолятин Феокрит Андриан Слепцов дьиэтигэр Улахан Сайылыкка, I Дьохсо±он 1. Слепцов Поликарп Сергеевич 2. Оросин Роман Иванович 3. Слепцов Петр Ванифетьевич Егор Николаев бала±аныгар МэмэлдьиІІэ, I Дьохсо±он 1. Давыдов Афанасий Васильевич 2. Слепцов Михаил Нестерович I 3. Слепцова Мария Нестеровна (Е. Егасов кэргэнэ) 4. Николаев Виктор Георгьевич – I Дьохсо±он, 1886 с.т.

[close]

p. 6

5. Николаева Мария Егоровна – Тааттаттан бастакы µірэхтээх дьахтар 6. Попов Пантелеймон Васильевич 7. Попов Николай Васильевич 8. Слепцов Михаил Нестерович II Дьуонап оскуолатыттан µктэл ылбыттарын сорохторун билсиэ±иІ. Кулуба Ньэдээр Слепцов µірэх µчµгэйин ійдіін, кыыhын Маайаны, икки уолун Михаил I, Михаил II µірэттэрбит. Икки Михаилтан биирдэрэ кыhыл армеец – партизан, Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара» романыгар Кеша Гидекаев. Бандьыыттар муІнаан-эрэйдээн ілірбµттэрэ. Бэл, баай Сиимэн Слепцов кытта µірэнэн, µірэх уйатын билэн Уолба±а µірэхсырдык тар±анарыгар кіміліhір. Андросов Федор Тихонович – дьиІнээх бассабыык, Дойдутугар Баайа±а±а улахан дьон оскуолаларын астаран, уонтан тахса киhини µірэхтээбитэ (кір. «Кыым» 11/Х-83 И.Федосеев «Большевитскай кырдьык кµµhэ»). Оросин Роман Иванович. 1917 с. тэриллибит «Саха аймах» культурнай-сырдатар общество чилиэнэ, тэрийсээччитэ, В.В. Никифоровы, С.А. Новгородовы о.д.а. кытары бииргэ µлэлээбитэ, А.И. Софронов до±оро. Попов Пантелеймон Васильевич – живописец-художник, кыраайы µірэтээччи. Сµрµн µлэлэринэн а±ыннахха: «Романовка» (1930), «Якутск XVIII столетия. Крепость Головина» (1936) уо.д.а. Дьуонап дьиэтээ±и оскуолатыттан µктэл ылбыт µірэнээччилэр – Саха дьонун чулуу уолаттара, кыргыттара этилэрэ, бары Саха сирэ сайдарын туhугар µлэлээбиттэрэ. Ґіhээ эппиппит курдук, Андросова-Ионова Мария Николаевна±а тохтуохпут. Андросова М.Н. В.М. Ионовтыын 1893 сыллаахха холбоспуттара. Маарыйа о±о эрдэ±иттэн Байа±антай, Боотурускай, Дµпсµн улуустар олоІхоhуттарын, ырыаhыттарын, ойууттар-удахаттар илбирэххомуhуннаах тылларын, алгыстарын, ырыаларын умсугуйан туран истэн, олоІхоhут, ырыаhыт буоларыгар олук уурдарда±а. Кини пьеса±а да µчµгэйдик-дьоhуннук оонньуура, артыыс дьо±урдаа±а. 1906 сыл тохсунньуга Бирикээсчиктэр кулууптарыгар аан бастаан сахалыы испэктээкил µс оонньуулаах «Бэрт киhи Бэриэт Бэргэн» турар. ОлоІхоhуттар, ырыаhыттар оонньообуттар: П.А. Охлопков, М.Н. Андросов-Ионова о.д.а. – 352. 1909 сыллаахха Инородческай кулуупка В. Никифоров – Кµлµмнµµр «Манчаары тµікµнэ» (саха бастакы суруйааччыларын пьесата) турар. Манчаары ийэтин Бэрт Маарыйаны –Андросов - Ионова М.Н., Манчаарыны - А.Е. Кулаковскай, Сылгыhыты – И.Ф. Афанасьев, Мотуруонаны – Е.Н. Аверинская, Чоочону – Т.В. Слепцов, кинээс Шишигинû – учуутал И.Т. Чижиков, Хачакааты – П.В. Слепцов толорбуттар – 380 (А.А. Калашников «Якутия 16321917»). Мария Николаевна Э.К. Пекарскай тылдьытыгар кіміліhір, В. М. Ионовка саха оло±ун - дьаhа±ын, норуотун айымньытын, тылын - іhµн, итэ±элин туhунан билиhиннэрэр. Олору В.М. Ионов научнай µлэлэригэр туhаммыта. Чахчылар оччотоо±у кэм бастыІ представителлэрин кытары Андросова-Ионова М.Н. алтыспыт, судаарыскайдары барыларын кірбµт-истибит. Ол барыта кини айар µлэтигэр сабыдыаллаабыта чахчы. Дьуокка оскуолатыгар µірэммитэ, олоІхолорун, ырыаларын, ыстатыйаларын суруéàрыгар µктэл уурдахтара. М. Н. Андросова кыыґынаан Ольгалыын.Чіркііх музейын фондатыттан Андросова–Ионова М.Н. ырыалара: «Дьыл кэлиитин ырыата», «Аан дойду айыллыбыт ырыата», «Таатта ырыата», «Балыксыттар», «Алгыс баhа арыылаах», «КэІир Былатыан ырыата». «Јймікіін ырыата». М. Н. Андросова-Ионова Петербурга антропология этнография уонна музейыгар µлэлиир кэмигэр. Чіркііх музейын фондатыттан

[close]

p. 7

ОлоІхолоро: «Кµлкµл Бі±і о±онньор икки Силлирикээн эмээхсин икки», «ҐрµІ аас бэйэлээх ҐрµІ Айыы Тойон ыччаттара», «Орто дойдуну туттарарга тµспµт хара тыа иччитэ Баай Барыылаах». 134 таабырыны суруйбута. Ыстатыйалара: «Ынах, сылгы туhунан», «Хат дьахтар харыhа». 1925 с. «О±уруот аhын µµннэриитэ» кинигэтэ тахсыбыта. В.В. Никифоров-Кµлµмнµµр М.Н. Андросованы – Ионованы саха бастакы бэйиэтинэн билиммитэ.Сахалартан бастакынан Россия Академиятыттан аччыгый кыhыл кімµс мэтээлинэн на±араадаламмыта. Бу балар саха норуотун атын омуктары кытары до±ордоhуутун биир дьоhуннаах холобура. Ыстатыйа А.А. Колмиников «Якутия 1632-1617», Е.И. Коркина, Андросова-Ионова М.Н. «ОлоІхолор, ырыалар, этнографическай бэлиэтээhиннэр ыстатыйалар – кинигэлэригэр, Андросов Н.Х. хомуйбут ахтыыларыгар оло±уран сурулунна. МаІнайгы хардыылар 1906-1910 сыллар 1906 сыллаахха кулун тутар ыйга Якутскай округ министерствотын народнай училищетын инспектора т. Кузьма Атласов кэлэ сылдьан, олохтоох былаас представителлэрин кытта кірсін ДьіІкµµдээйигэ начальнай училище а´ар ту´унан кэпсэтии буолбута. Онтон бу сыл ахсынньы 20 кµнµгэр политсыльнай В.М. Ионовка µ³рэммит олохтоохтор Слепцов Симон Васильевич, Петров Арсен Афанасьевич, Слепцов Прокопий Александрович, Михаил Тяптиргянов Байає±антай улуу´ун II Игидэй нэ´илиэгэр Дь³²кµдэйгэ биир кылаастаах училище а´ар ту´óнан общественнай приговор о²орбуттар. Бу ту´унан архив док.(цг А. ЯАССР ф.288к.оп.1 дело 135,л.2) кэпсиир. Ахсынньы бµтэ´игэр (бу сыл) Кириэс-Халдьаайыттан т³нн³н и´эн Якутскай уобалас народнай училищетын инспектора т. Огородников таарыйан ааспытыгар олохтоохтор оскуола астарарга к³рд³спµттэригэр, 1907с. кµ´µнµгэр астарыах буолан мэктиэлээбит. 1907с. атырдьах ыйын 3 кµнµгэр II Игидэй нэ´илиэгин старостата Семен Потапов тойон инспектортан Кириэс-Халдьаайы оскуолатын учууталын Василий Иванович Софроновы са²а а´ыллар оскуолає±а учууталынан аныыр ту´унан ходатайствоны илдьэ кэлбитэ. 1907с. áалає±ан ыйын 12 кµнµгэр Дь³²кµдэй биир отделениялаах училещата, Сэмэн Николаевич Аянитов, ньиэмэскэй муннуктаах, орто кээмэйдээх, муосталаах са²а балає±аíûãàð а´ыллыбыта. Оскуола 14 µ³рэнээччилээє±э. Бастакы учууталынан Якутскай реальнай училищетын бµтэрбит Андреев Георгий Федорович ананан кэлбитэ. Бастакы оскуола С. Н. Аянитов дьиэтэ. Олохтоох оскуола музейын архыыбыттан Георгий Фёдорович Андреев Ар±аа ХаІаластан Малтааны нэґ. тірµттээх, Байа±антай улууґугар сырдык, µірэх тар±аныытыгар µтµілээх бастакы учууталлартан биирдэстэрэ. Кэлин Саха сирин µірэ±ин наркомунан µлэлээбитэ, Саха сиригэр эргиэн сайдыытыгар кылаатын киллэрсибитэ. 1919 с. сайын «Холбос» эргиэнин µлэґиттэрин 2 чрезвычайнай съеґин боломуочунайдарынан барабылыанньа±а быыбардаммыта.

[close]

p. 8

1922 с. бала±ан ыйын 27 кµнµгэр Саха АССР ревкомун пленумун мунньа±ын 82-с №-х боротокуолугар сурулларынан Кыґыл Армияны таІаґынан, аґынан хааччыйыы боппуруоґа кірµллµбµтэ. ПленумІа Саха сирин Сэбилэниилээх кµµстэрин командующайа К. К. Байкалов, ис дьыала наркома С.Аржаков, промышленность уонна эргиэн наркома А. Бахсыров уо. д. а. эппиэттээх салайаачылар ортолоругар «Холбос» барабылыанньатын председателя Георгий Федорович Андреев кыттыбыта. ДьіІкµµдэй оскуолатын бастакы µірэнээччилэрин испииґэктэрэ: Улахан отделение: 1.Петровъ Арсений Арсеньевъ 2, инор. 2-го Игидейского насл. Баяг. ул.; Ортоку отделение: 1.Слепцова Акулина Иннокентьевна, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; Кыра отделение: 1.Андросова Мария Иванова, инородка 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 2.Андросовъ Семен Никифоровъ, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 3.Андросовъ Николай Варлаамовъ, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 4.Белолюбский Дмитрий Петровъ, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 5.Балановъ Иван Дмитриевъ, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 6.Винокуровъ Николай Павловъ, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 7.Егорова Екатерина Иванова, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 8.Егоровъ Пантелеймон Ивановъ, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 9.Егоровъ Порфирий Гаврильевич, инор. 2-го Игид. насл. Баяг.ул.; 10.Мосоркинъ Иван Васильевъ, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 11.Неустроевъ Василий Семеновъ, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 12.Неустрооевъ Еримей Филипповъ, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 13.Неустроевъ Константин Федоровъ, инор. 4-го Баяг. насл. Баяг. ул.; 14.Правиловъ Василий Исидоровъ, инор. Сасыльского насл. Баяг. ул.; 15.Потаповъ Филипп Ивановъ, инор. 2-го Игид. насл.Баяг. ул.; 16.Рахлеева Харитина Семенова, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 17.Сыромятникова Анна Николаева, 3-го Баяг. насл. Баяг. ул.; 18.Слепцова Екатерина Петровна, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул.; 19.Слепцов Иван Андреевъ, инор. 2-го Игид. насл. Баяг. ул. Ассистенты: выборный Н. Ондуруоґап Димитрий Слепцов И. д. учит. Г. Ф. Андреев Ґірэнээччилэр сыаналара (испиэґэк толорута суох): 3 Мария Андросова 3 4 Николай Андросовъ 3 5 Иванъ Балановъ 3+ 6 Екатерина Егорова 4 7 Пантелеймонъ Егоровъ 3 8 Василий Неустроевъ 3- 9 Еримей Неустроевъ 3 10 Константинъ Неустроевъ 4 11 Василий Правиловъ 3- 12 Филиппъ Потаповъ 3 13 Харитина Рахлеева 4 14 Анна Сыромятникова 4 15 Иванъ Слепцовъ 3 Младшее отделение 1-ое 16 Харлампий Андросовъ 4 17 Дмитрий Белолюбский 4 18 Хрисанфъ Бояровъ 2+ 19 Порфирий Егоровъ 2+ 20 Иванъ Мосоркинъ 3- 21 Даниил Протопоповъ 4 22 Леонтий Слепцовъ 3- 3 3 34 3 3 3+ 4 2 444 4 3+ 533 2 5 4 3 4 3 4 3 3 3 5 2 4 4 4 4 3 5 3 3 2 5 4 33 33 33 44 3- 3 33 4- 3 5- 4 2- 2 44 44 4+ 4 4+ 4 33 55 3+ 3 3- 3 2- 2 5- 5 4- 4 3- 4+ 3 33 3+ 3 43 33 2+ 3? 3+ 4+ 2 34- 5 4- 4+ 4 43- 4- 3 4+ 44 23 3- 4 3 33+ 344

[close]

p. 9

Олохтоох оскуола музейын архыыбыттан 1908 сыллаахха оскуола балає±антан Аммос Слепцов диэн 23 саастаа±ає р эмискэ ыалдьан ³лбµт баай ки´и 1850 сыллаахха туттарбыт икки хостоох дьиэтигэр к³´³р. Мантан ыла оскуола икки курууппаланар уонна 10 миэстэлээх пансион аґыллар. Пансион ороскуотун нэґилиэнньэ бэйэтэ уйунар. Ол эрээри Байа±антай улууґун 9 нэґилиэктэриттэн, атыттарга холоотоххо, саамай хаалыылаахтара 2-с Игидэй нэґилиэгэ (ДьіІкµдээйи) этэ, ол гынан баран сир оІоґуута уонна сµіґµ иитиитэ соччо сайдыбатах сиригэр µірэ±ирии тар±аныытын бастакы акылаата ууруллубута. Оскуола попечителлэрэ сиэртибэ хомулларын туґунан лиистэригэр маннык суруйбуттар: «Лица прочитавшие и услышавшие вышеизложенное войдут в положение сего наслега и отнесутся вероятно, сочувственно и с сожалением к их стремленью, потому с добродушности не соблаговолят ли помочь материально пожертвованием. Вспомните пословицу «Где открывается школа, там закрывают тюрьму» диэн киэІ ійдібµллээх нуучча норуотун бэргэн этиитинэн ба±алаахтары кіміліґіргі ыІырбыттара. 1909 с. тохсунньу бастакы кµнµттэн народнай училище инспектора дьаґалынан пансиону земскэй сметэ кірµµтµгэр биэрэр. 1909 сыллаахха балає±ан ыйыгар оскуола 3 отделениеланар. Аянитов дьиэтэ уонна Омуос дьиэлэрэ эргэ буоланнар элбэх ірімµін эрэйиллэрэ. Оскуола бастакы учуутала Андреев Г.Ф. оскуола±є а аналлаах саІа дьиэни туттарыыга, бу сыл сиэртибэ бы´ыытынан 311 солк. 60 харчы нэ´илиэнньэттэн хомуллубута. 1909 ñûë àëòûííüû 3 êµíµãýð Áàé౺ àíòàé óëóó´óí II Игидэй нэ´илиэгин уураає±ынан Андросов Никифор Михайлович-26 саастаах, Потапов Семён Èванович-31 саастаах дьоннор попечителлэринэн талыллыбыттар. Омуос дьиэтэ. Олохтоох оскуола музейын архыыбыттан Олохтоох нэ´илиэнньэттэн хомуллубут харчыттан остуол, олоппос, дуоска булуллар, учуутал олороругар кыра дьиэ тутуллар. Г.Ф. Андреев икки сыл µлэлээбитин кэннэ КириэсХалдьаайыга аныыллар. Èти са±є ана Байа±єантай 4 оскуолалаає±а: Áààéà±àº íà÷àëüíàé ó÷èëèùåòà, Òàíäà óîííà Êèðèýñ-Õàëäüààéû öåðêîâíàé ïðèõîäñêîé, Äü³²êµäýé (Óîëáà áûëûðãû ààòà). (Саха АССР ЦГА ф288, оп.1, д.213,л.17) Арсений Арсеньевич Петров 1910 сылга Петров Арсений Арсеньевич биир сыл учууталлыыр. 1000 сµіґµлээх Охонооґой Петров (1868 - 1923) баай, Ытык – Кµіл «Мойуонатыгар» олорбут. Бу киґи Арсенийы ииппит. Арсений Афанасьевич Уолба кµілµн со±єуруу іттµгэр олорбут. Ииппит ає±ата чаастаан биэрбит сµіґµтµнэн байбыта µґµ. Эдэр сааґыгар бэрт кылгас кэмІэ суруксуттаабыта. Икки Арсенийдар диэн уолаттардаа±є а. ХоІко Дьігµір диэн ииппит уоллаа±є а, икки кыыстаа±є а. Арсенийдартан улахана Слепцова Лидия Гаврильевнаны (Оруоґуттар кыыстарыттан тіріппµт, кырдьає±ас фельдшер) кэргэннэммит. Кинилэр 1911 сыллаахха биир Марфа диэн кыыґы тіріппµттэрэ.

[close]

p. 10

Оскуола попечителлэрин договора. Олохтоох оскуола музейын архыыбыттан. Оскуоланы тэрийсээччи Слепцов Николай Симонович А.Н. Модунская -Слепцов Н С. кыыґа «Эґиги «Бэлэм буол» хаґыат муус устар ый 20 кµнµгэр 1969 сыллаахха №32 бэчээттэппит ыстатыйа±ытын барытын сиґилии аа±ан баран, мин эґиги кірдіґµµгµтµн ылынан, «Уолба» оскуолатын туґунан тіріібµт а±ам Слепцов Николай Симонович аан бастаан тэрийсибитин, тірµттэспитин уонна бэйэм да µірэнэ сылдьыбытым быґыытынан, тіґі ійдµµрбµнэн, билэрбинэн ааспыт соро±о ба±ар сыґыана суох курдук буолуо, ол эрээри оччотоо±уга бу биир эрэ нэґилиэккэ, ыраах хараІа сиргэ, политсыылынайдар диэн ааттанааччы дьон хайдах аан бастаан саха бала±аныгар тµмсэн олороннор µірэх-сайдыы кыымын са±ан сырдык µірэ±и олоххо киллэрбиттэрэ саас µйэ тухары умнуллубат суол. Мин эґэм Слепцов Симон Васильевич дьиэтин иґигэр, кини утуйар ороннорун µрдµгэр политсыылынайдар Ионов В.М., Виташевскай Н.А., Пекарскай Э.К. фотокарточкалара тустуспа рама5а сыґыарыллан туралларын ійдµµбµн. Эґэм аах кинилэри куруук ахтар, саныыр буолаллара, ытыктыыр, кэрэхсиир этилэр. Арай ийэм Слепцова П.И. кэнники кэпсиир этэ: кинилэргэ эґэм Слепцов С.В. анаан биэрбит 2 хостоох чуулан дьиэтигэр тµµн ыґыырынньык (сыа арыытынан) сырдатынан мунньустан сарсыарда ынах ыамар дылы олорор буолаллара диэн. Онно Кириэс-Халдьаайыттан уонна µіґэ Дьиэрэннээхтэн-Игидэйтэн политсыылынайдар кэлэллэрэ µґµ. «Јтіхтµµ» диэн нэґилиэккэ «Сайылык-Кµіл» диэн сиргэ саха бала±анын, Винокуров о±онньор дьиэтин, оскуола±а анаан атыылаґан ылан баран (ити 1910-1911 сылларга этэ) куораттан бэйэтэ политсыылынай Яровой Василий Александрович диэн Благовещенскай куорат олохтоох киґини таґааран бэйэтигэр илдьэ олорон уонча кэриІэ о±ону µірэттэрбитэ. Яровой В.А. сµрдээхтик бултуурун таптыыра. Кылгастык туораан бэлиэтээтэхпинэ, а±ам Слепцов, оччолорго «Искра» диэн уонна эмиэ ханнык эрэ хаґыаты сурунан ылар этэ, ол киниэхэ бандирольнай аадырыстаах кэлэр буолара. Бу µіґэ ахтыллыбыт Яровой учууталга биґиги «Јтіхтµµ» о±олоруттан, мин ійдµµрбµнэн, µірэммиттэрэ: Неустроев Еримей Филиппович, Неустроев Василий Семенович. Бу киґи 1930 куоракка Совпарт оскуола±а µірэнэн баран Уус Маайа оройуонугар баран Райком секретарынан µлэлии олорон ілбµтэ. «Уолба» оскуолатын маІнайгы учуутала Андреев Георгий Федорович Ар±аа-Кангаласс Малтааны нэґилиэгин киґитэ этэ. Киниэхэ µірэммиттэрэ, мин ійдµµрбэр, Уолба олохтоохторуттан бастаан специалист ылбыт фельдшер Андросов Николай Варламович. Мин а±ам Слепцов Н.С. куораттан саІа учуутал Кочкин Семён Мефодьевич илдьэ тахсан бэйэтигэр – «Сайылык кµілгэ» оскуола аґыллыар дылы илдьэ олорбута. Уолба±а, «Аммосдьиэтигэр» а±ам Слепцов Н.С. пансион диэІІэ хас-да µірэнэр о±олору дьаґайан, аґатан олорбута. Биґиги µірэнэр кэммититтэн манныктары ахтыахпын сіп: µірэхпититтэн ураты «трудчас» диэн уруогу учуутал Васильев диэн салайар этэ, онно, маґынан баайарга сіп гына оІостон баран, шарф былааты баайарга µірэнэрбит. Ґірэнэ сылдьан учууталларбыт ортолоругар уонна улахан да о±олор сµрдээх эйэлээх этибит, арай а±атын быґыытынан чорботон, Семен Мефодьевичтан сµрдээ±ин толлор этибит. Кыґын да, саас да таптаан оонньуур сирбит «Булгунньах-Томтор» этэ. СаІа дьылга астаах ёлка буолбута, онно ыалдьыттар, учууталлар кэлэллэрэ Байа±антайтан уонна Кириэс-Халдьаайыттан, холобур: Сизых Илья, Черемкин С.Н. бырааґынньыктарга µірµµлээх кылгас митинг кэнниттэн инцинировка-концерт оІорорбут. «День Парижской коммуны», «8-го марта» бырааґынньыктарга кыттыыны ылар кыргыттар бары эбиґээт кыґыл былааты баанар этибит. Физкультура нµімэрин Неустроев Леонтий Николаевич (Уус-Таатта) салайар этэ. Онно син араас фигуралары толороммут кірііччµлэртэн биґирэбиллээх ытыс таґыныытын истэрбит. Ырыалартан ордук таптаан нууччалыы революционнай ырыалары ыллыыр этибит. Холобур: «Рабочая – Марсельеза», «Смело, товарищи в ногу», «Варшавянка» уо.д.а., сахалыы ырыалартан оччотоо±уга ырыа элбии илик буолан «Саргылардаах-сахаларбыт», «Дыгын кырдьа±ас са±аттан», «Кыґал±алаах-дьылларбыт» диэннэри. Кэнники хору Местников Тарас Павлович салайар этэ. Саас томтор тэллэ±эр ньургуґунунан иилии оІостон тібібµтµгэр кэтэн бары кыратык µІкµµгэ µірэнэр этибит.

[close]

p. 11

Учууталбыт Новгородов Иван Дмитриевич салалтатынан. Саас хонуу кууруутун са±ана оскуолабыт таґын итиэннэ «Часовня» таґыгар тыа иґигэр кыра лоскуй хонууну «Стадион» диэн бі±µн - сыыґын ыраастыыр буоларбыт. Сир µчµгэйдик куурбутун кэннэ, бэйэбититтэн ійµілээх тыа быыґыгар эбэтэр Таатта µрэх µрдµгэр «Маевка» диэн кµµлэйдиир, оонньуур этибит. Учууталларбыт барытыгар тэІІэ сылдьаллар этэ … µірэх бµтэн тар±аґарбытыгар эмиэ итинник тµмµктэнэр буолара.» . Революция иннинээ±и µірэх Олох кэрдиис кэминэн, уларыйбыт кэми кытта тэІинэн оскуола±а µірэтии (предметэ, программата) эмиэ уларыйар. Октябрьскай революция (1917) арыый иннинээ±и µірэ±ин туґунан Саха АССР оскуолаларын µтµілээх учуутала А.Д. Баланов 1969 сыллаахха муус устардаа±ы ахтыытыттан быґа тардыыны билиґиннэрэбит: «Ґірэнэр предметтэрэ: таІара сокуона – сурук, нуучча тыла, ахсаан (арифметика), география (физическэй). Ырыа, гимнастика, уруґуй экзамен маІнайгы кылаастан ыла барар. ТаІара сокуонугар а±абыыт славянныы тылынан µірэтэрэ: таІаралар, аппостоллар тустарынан. Ґгµс малыыппаны ійгµттэн этэргэ (нойосуус) µірэтэ±ин. Ґірэ±эр µчµгэй о±о иккис, µґµс кылаастан ілбµт киґиэхэ саалтыыр аа±ар. ТаІара сокуона – сµрµн µірэх. Хас сарсыарда аайы малыыппа. 9 чааска чуораан тыаґыыр, учуутал киирэр. Ґірэнээччилэр кылааска киирэллэр, кыра кылаастар бастакы кэккэ±э иккилии кэккэлэґэллэр, кэннигэр учуутал турар, инники дьуґуурунай о±о, муннукка икона, иннигэр лампа умайар. Дьуґуурунай хас да малыыппаны аа±ар («Во имя отца», «Слава богу», «Закон божий», ол быыґыгар «Отче наш» диэн уґун малыыппаны ыллыыр. Ол кэнниттэн о±олор бары эргийэн, учуутал биилигэр (поясной поклон) диэри сµгµрµйэн «Дорообо» дииллэр, паарта±а олороллор. Киэґэ уруок бµттэ±инэ «Слава богу» дьуґуурунай аа±ар. Онтон «Благодарим тебя» диэн уґун малыыппаны хор ыллыыр, онтон бары учууталга эргиллэн тоІхойолллор, «Быраґаай» дииллэр. Учуутал кіІµллээтэ±инэ дьиэлииллэр. О±о буруйу оІордо±уна, накаастанар: эбиэтэ суох хаалыы, кырыылаах харда±аска тобуктааґын, сµµґµнэн тµннµк сыныа±ар ійµµр о.д.а. Ол иґин мэник о±о кээнчэтин иґигэр тобугар туос уктан кэлэр. Оскуола±а атын культурнай сынньалаІ (куруґуок, оонньуу дакылаат, µІкµµ, киинэ) суох. Ол оннугар ойуун кыырыытын кірµµ, мэнириги истии, абааґыны кэпсээґини истии, таІха иґиллээґин, хаарты оонньууларын кірµµ. Эгэ радио, хаґыат кэлиэ дуо?!» А. Д. Балаанап ахтарынан, оскуола бастаан аґыллыытыгар Уолба±ає µс баай оє±онньоттор бааллара. Ґґµін биирдии ає±а ууґун баґылыга этилэр. Сорохторо µірэххэ ба±єалаах, сорохторо утары, сорохторо онтон кытыыга туран хаалар ійдііх этилэр. Слепцов Симон Васильевич µірэххэ улахан бає±алаає±а. Кµґµн µірэх аґыллыыта бэйэтин ає±атын ууґун ыалларын кэрийэ сылдьан оє±ону оскуолає±а биэрэр туґунан сµбэлиир, µірэх µтµітµн хайгыыр. Ол тµмµгэр Уолба нэґилиэгин Јтіх Таатта а±є атын ууґун о±єото барыта кэриэтэ эрдэ кэлимсэ µірэхтээх буолтара. Слепцов Иннокентий Дмитриевич Тікі ає±атын ууґун баґылыга, µірэє±и улаханнык утарара. О±єону оскуолає±а биэрэри буойара, µірэхтээх киґи ыраахтаа±єы саллаата буолар диэн куттуура. Ол тµмµгэр Тікі ає±атын ууґугар оскуола±єа о±оє ну µірэттэрии бэрт бытааннык барбыта. Слепцов Кузьма Платонович - улуу кімµс ууґа, сиэмэх, бэригимсэх. Киниэхэ Мииккэ о±оє нньор улахан о±є отун Уйбааны 1907 сыллаахха оскуола±є а биэрээри, суруйар матырыйаал кірдіґі барар. Онуоха Кузьма Платонович биир эргэ бірµінµ ньалбаанынан уруучукалаан оІорон биэриэх буолар уонна Мииккэ оє±онньору «тыа±єа тахсан маста кэрт» - диир. Мииккэ балтараа кµн тыа±а мас кэрдэр уонна «уруучукалаах бірµітµн» ылар. Бірµітэ эргэ, былыр Дьуонаптан ылан хаалбыт, айа±ын аппыт, дьэбин сиэбит эргэ бірµінµ биэрбит эбит, онон олох суруйбат. Мииккэ о±оє нньор уолун міІір:- « Онноєо±ор улахан µірэхтээх Дьуонап нуучча суруммут бірµітэ диэбиттэрэ дии,» - диир. 1910-1916с. Ксения Петровна Хаенко 1910 сылга бала±ає н ыйын 21кµнµгэр µірэх 24 µірэнээччилээх аґыллыбыта. Арсен Петров биир сыл учууталлаабытын кэннэ Хаенко Ксения Петровна кэлэр. Кини икки сыл µлэлиир, нэґилиэнньэ±єэ сырдатар µлэни ыытар. Кини кэргэнэ политсыылынай Д. Хаенко маґынан уґанара, кистээн дьоІІо олох, политика, баттыгас туґунан

[close]

p. 12

кэпсиирэ. Ону истээри ыаллыы нэґилиэктэртэн тиийэ кэлэллэрэ. Оскуола 4 отделениеламмыта, толору начальнай училище буолбута. К. П. Хаенко Олохтоох оскуола музейын архыыбыттан 1912 с. оскуола µірэнээччилэрин саастара: № Фамилия, имя, отчество 1 Андросовъ Петръ Спиридоновъ 2 Баишевъ иванъ Матвеевъ 3 Баишевъ Василий Матвеевъ 4 Рахлеевъ Романъ Семеновъ 5 Андросовъ Филиппъ Спиридоновъ 6 Потаповъ Михаил Макаровъ 7 Егоровъ Пантелеймонъ Ивановъ 8 Басовъ Василий Павловъ 9 Егоровъ Иннокентий Петровъ 10 Винокуровъ Семенъ Николаевъ 11 Потаповъ Филиппъ Ивановъ 12 Балановъ Илья Петровъ 13 Протопоповъ Даниил Семеновъ 14 Андросовъ Николай Варлаамовъ 15 Белолюбский Дмитрий Петровъ 16 Меккюсяровъ Никита Григорьевъ 17 Слепцовъ Иванъ Андреевъ 18 Слепцовъ Никифоръ Петровъ 19 Неустроевъ Василий Семеновъ 20 Туласыновъ Василий Дмитриевъ 21 Бояровъ Хрисанфъ Митрофановъ 22 Рахлеева Харитина Семеновна 23 Сыромятниковъ Матвей Прокопьевъ Возраст 9 лет 11лет 9 лет 9 лет 10 лет 10 лет 13 лет 15 лет 10 лет 10 лет 12 лет 10 лет 13 лет 14 лет 14 лет 14 лет 13 лет 10 лет 15 лет 16 лет 16 лет 12 лет 13 лет Олохтоох оскуола музейын архыыбыттан 1913 сыл балає±ан ыйын 1 кµнµттэн Иркутскайдаає±ы тыа хаґаайыстыбатын училищетын педагогическай отделениетын µірэнэн бµтэрбит Семен Мефодьевич Кочкин кэлэр. Кочкин Јлµіхµмэ±є э I Малдьа±єар нэґилиэгэр, Аба±є а сэлиэнньэтигэр 1887 сыл атырдьах ыйын 28 кµнµгэр тіріібµтэ. Семён Мефодьевич Кочкин Кочкин Семёí Ìåôîäüåâè÷ (1887-1961) 1913 ñûëãà Èðêóòñêàéäàັû ó÷óóòàë ñåìèíàðèÿòûí áµòýðýí, Óîëáà îñêóîëàòûãàð µëýòèí ñà±àº ëààí, îëóí тиґэх кµннэригэр диэри µлэëýýáèòý, îëîðáóòà. Í.Êðóïñêàÿ ààòûíàí Ìîñêâàòàà±ûº êîììóíèñòè÷åñêàé èèòèè Àêàäåìèÿòûí áµòýðáèòý. Óîëáັà áàñòàêû êîìñîìîëüñêñàé, ïàðòèéíàé ÿ÷åéêàëàðû òýðèéñèáèòý. 1924-1925, 1927-1928ññ Óîëáà êîìñîìîëóí û÷÷àòûòòàí äðóæèíà òýðèéñэн, Артемьев, Боссоойко баандаларын эґиигэ ûûòàëààáûòà. Ґйэтин устатыгар Уолба оскуолатыгар µірэх-èиòèè µëýòý òóïñàðûãàð, ìàòåðèàëüíàé базата бі±іргµµрµгэр, айыл±єаны харыстааґыІІа бары билиитин биэрбитэ. С.М. Кочкин-Ñàõà АССР оскуолаларын µтµілээх учóóòàëà, Ëåíèí îðäåíûí êàâàëåðà. СаІа учуутал оскуола малын-тэрилин К. Хаенкоттан аа±ыє нан туппутун туґунан äîêóìóîí Ñàõà ÀÑÑÐ Êèèí Ãîñóäàðñòâåííàé àðõèâûãàð áààð. А.Д.Баланов ахтыытыттан: «1913 с. Кочкин М.С. куораттан атынан, о±уґунан оскуола±а типовой тэрил а±албыт. Ол иґигэр 24 о±о±о тиийэр 12 паарта (сирэйэ хара, ата±а кыґыл, ійінірі саґархай), кылаас остуола – 1, ійінµµлээх олоппос – 1, хара линолеум дуоска – 1, эриэн

[close]

p. 13

указка – 1, сир каартата – 1, глобус – 1, кылаас суота – 1, арифметическай дьааґык (фребелевские даты), икона – 1, лампаада – 1, ыраахтаа±ы Николай II ыраахтаа±ы мэтириэтэ – 1, оскуола аата – 1 (кµіх іІІі кыґыл кімµс букванан суруллубут рамалаах ылтаґын), луом – 1, собуок – 1, солуур – 1, суунар иґит – 1, библиотека ыскааба – 1, 5 солкуобайдаах библиотека, чэрэниилэ иґитэ – 12, кµлµµкэ – 1, эрбии – 1, ітµйэ – 1, чааскы – 1, хайытар сµгэ – 1, лаппаакы – 1, суотка – 1, а±ыйах хартыына уонна да атын.» 4 êóðóóïïàëààõ îñêóîëà ñаІа дьиэтэ тутуллан бµтээри, ис тэрилэ оІоґулла сылдьара. СаІа сэбиэдиссэй, учуутал С.М. Кочкин нэґилиэнньэни µмµрµ тардан, тутуу µлэтин тµргэтэттэрбитэ. Онон сэтинньи 27 кµнµгэр оскуола саІа дьиэтигэр µірэнээччилэр кіґін киирбиттэрэ. Амос дьиэтигэр ó÷óóòàллары олордубуттара, оскуола аґыллар µірµµлээх сиэрин- ñèëèãèí ñèòýðèè àõñûííüû 1 êµíµãýð áóîëáóò. Îííî îëîõòîîõ Байа±є антайдаа±ыє Богородскай таІара дьиэтин а±є абыыттара ìýëèèáýí ûëëààáûòòàð. Малааґын тэриллибит. 4 курууппанан 28 оє±о µірэммит. Бастаан утàà 4 êóðóóïïàíû áàðûòûí Семен Мефодьевич бэйэтэ µірэппит. Ханныгын да иґин, тіґі да о±є ото а±є ыйах буоллар, 4 курууппаны кытта тэІІэ µлэлиир уустук буоллає±а. Онно 8-18 саастаахтар µірэнэллэрэ. Тус- туспа ньыма, методика, оє±олорго сыґыан эмиэ атын-àòûí áóîëàðà. Ïðåäìåò ààéû àðààñ кірдірін µірэтэр тэриллэри оІостуохха наадаòà. Ó÷åáíèê ñóîõ, ñóðóéàð êóìàັû, õàðàíäààñ, уруучука кэмчи. Ол да буоллар µлэлиир оскуолатын базатын бі±іргітµµгэ, µчµгэй бэлэмнээх учууталларынан оскуоланы хааччыйыыга элбэ±є и оІорор. 1914с. бэс ыйыгар Дьокуускай Саха Уобалаґын народнай училищеларын инспектора Васильевскай В.П. салайааччылаах I педагогическай курстар ыытыллыбыттара. Элбэх истээччилээх, киэІ ыІырыылаах курстар учууталлар квалификацияларын µрдэтиигэ балачча биллэр-кістір хамсааґыны оІорбута. Кууруска 86 учуутал, ол иґиттэн дьахталлара-24, 9- церковно-приходской оскуолаттан, дьахтара- 5, 14 учуутал дуоґунаґыгар кандидаттар-барыта 114 киґи кыттыыны ылбыта. Практическай уруоктары биэрэргэ анаан µс отделение±а 30 о±ону, іссі эбии саха о±олоруттан бэлэмниир курууппа хомуйбуттар. Бэс ыйын 26 кµнµттэн 9 чаастаах 3 уруок, онтон ырыа±а дьарык ыытыллыбыта. Киэґээтин уруоктары ырытыы уонна теоретическай билиини µрдэтиигэ, методика боппуруостарыгар лекциялар аа±ыллыбыттара. Итини таґынан µірэтэр пособиелар кабинеттара уонна педагогическай музейга µірэнээччилэр оІоґуктара, методическай литература, педагогическай сурунааллар, µірэнээччилэр библиотекаларын подборката кірдірµллµбµттэрэ. 1914 с. учуталлар съезтэрин кыттыылаахтара бастакы Аан дойду сэриитэ биллэриллибитин кэннэ. Инники мобилизацияламмыт учууталлар. Григорьева Л. Н. архыыбыттан. Бу курстар µлэлиир кэмнэригэр 1914с. бэс ыйын 30-31 кµннэригэр уобалас учууталларын съезтэрэ инспектор В. П. Васильевскай председателлээх ыытыллыбыт. Бастакы кµн µлэ уонна ыраастык суруйуу уруоктарын биэрии боппуруостара кірµллµбµттэр. Манна о±олор оІоґуктарын быыстапката тэриллибитэ, дакылааттар аа±ыллыбыттар. Таатта икки кылаастаах училищетын сэбиэдиссэйэ М.М. Сивцев «Улуус оскуолаларыгар арааґынай ремесло±а µірэтиини тэрийии» диэн дакылаатын председатель Васильевскай аахпыт. Иккис кµнµгэр таІара дьиэтигэр сыґыан туґунан, ырааґырдыы уонна µірэнээччилэр дисциплиналарын туґунан кэпсэппиттэр. Оскуола±а бэрээдэги кэґээччилэргэ ханнык накаастыыр миэрэ туттулуохтаа±ар міккµір буола сылдьыбыт. Сµнньµнэн бэрээдэги ійдітір µлэнэн ситиґиллиэхтээх диэн этии биґирэммит. Учуутал Надеин муннукка туруоруу, тобуктатыы, эбиэтэ суох хаалларыы сібі суохтарын ыйбыт. Онтон Никитин диэн учуутал бу курдук эппит: «Не согласен с нежными наказаниями, этим ничего не добьетесь в

[close]

p. 14

инородческих училищах. Такое нежное наказание внушение на сознание ученика-якута не допустимо, необходимо наказывать более ощутимо…». Бу этиини учууталлар олох сібµлээбэтэхтэр. Пылков диэн учуутал: «Занимаясь инородческой школе в течение шести лет, я достигал дисциплины путем внушения, а таких недопустимых, непедагогических грубых наказаний, на которых стоит Никитин я не допускал и считаю их варворскими». Тµмµгэр Пылков этиитэ съеґинэн ійіммµт: «Заключения съезда – допускать выговоры, внушения и другие способы действующие на сознание ученика, но избегать оставление без обеда, становки в угол и на колени, тем более телесных наказаний». Бу съездка Байа±антай улууґуттан Г. Ф. Андреев, С.М. Кочкин уо. д. а. кыттыыны ылбыттара. Протокол вечернего заседания съезда учителей Якутской области 30 июня 1914г. Председатель В.П. Васильевский Вопросы преподавания ручного труда, рукоделия и чистописания. Председатель прочел доклад учителя Таттинского 2-х классного училища гр.Сивцева. В докладе указывалось на отсутствие в улусах хороших ремесленников и кустарей. Необходимо обучать детей ремеслам, бондарному ремеслу для посуды, для заготовки молочных продуктов. Ф.57, оп.1, д. 887 Тыыл, пед. µлэ ветерана, норуот µірэ±эриитин туйгуна А.П. Васильева хомуйбут матырыйаалыттан. Чіркііх музейын фондатыттан 1915 бала±ан ыйын 10 кµнµгэр µірэх 16 µірэнээччилээх са±аламмыта. Бу ñûëãà ахсынньыга Саха уобалаґын народнай училищеларын инспектора К.К. Атласов эдэр учуутал С.М. Кочкин µлэтин бэрэбиэркэлиир. Кини ДьіІкµµдэй оскуолатын уопсаé µëýòèí õàéãûûð. Ó÷óóòàë óðóîêòàðûãàð ñûëäüàí áаран µірэнэр оє±олоро чиІ бэлэмнээхтэрин, нууччалыы µчµгэйдик саІаралларын, таба суруйалларын, каллиграфияны тутуґалларын, арифметика±єа çàäà÷àëàðû сіпкі суоттуулларын бэлиэтээбит (Саха АССР ЦГА ф. 288, оп. 1, д. 580, л. 61). Алтынньыга 1916 с. начаалынай училище 1 кылаастаах министерскай народнай просветительскай училище буолар. 1917-1921 с. Кочкин кі±µлээґининэн, нэґилиэнньэ ійібµлµнэн оскуола 5 курууппаланар, онон 1917-1918сс. 72 µірэнээччилэнэр. Ити кэмІэ Байа±є антай улууґун илин эІэригэр 5 êóðóóïïàëààõ îñêóîëà ñóà. Îëóííüóòà౺ û ðåâîëþöèÿíàí ñèáýýñòýýí ó÷óóòàëëàð µëýëýðèí бэрэбиэркэлээн барбыттара. Ґірэх ити дьылын 굴µнµгэр Саха уобалаґын народнай ó÷èëèùåëàðûí èíñïåêòîðà Ê.Ê. Àòëàñîâ, îíòîí êóëóí òóòàðãà èíñïåêòîð Â.Â. Ïîïîâ îñêóîëà ñýáèýäèññýйэ С.М. Кочкины революцияны аґа±єастык э±эє рдэлээбитин, таІара µірэ±єэ µірэтиллибэт буолбутун сэмэлээбиттэрэ. Олохтоох былааска оє±ону µірэтиигэ кытаанах хонтуруолу олохтуурга уонна революционнай ійµ-ñàíààíû òàð±àº òûûíû áîáîðãî ýïïèòòýðý. Îíîí Ñ.Ì. Êî÷êèí êýòýáèëãý êèèðáèòý. Бу сыл 3 нэґилиэк олохтоохторо (II Игидэй, Јтіõ Òààòòà, ДьіІкµµдэй) биир кылаастаах училищены икки кылаастаах гынар туґунан ходатайство тµґэрэллэр. 1917 ñûëãà äèýðè óëóóñêà 7 îñêóîëà áààðà. Îñêóîëàëàðûíàí î àõñààíà: Ûòûê-Кµіл22, Áààéັà-13, Êèðèýñ-Õàëäüààéû-14, ×û÷ûìàõ-18, Чіркііх-30, Óîëáà-21, МэІэ-Àëäàí-24, барыта 132. Биир да кыыс µірэммэтэх. 1919 ñûë, áàë౺àí ûéûãàð Ñ.Ì. Êî÷êèí òóðóîðñóóòóíàí 6-с курууппа аґыллар. Оскуола ýëáýõ áèýðýñòýëýýõ ñèðè õàáàð-дьиІнээх культура, саéäûû êèèíý áóîëáóòà. Ãåîðãèé Àëåêñååâè÷ Àôàíàñüåâ Саха АССР оскуолаларын µтµілээх учуутала, «Бочуот Знага» орден кавалера. 1894 сыллаахха Дµпсµн улууґун I £ñï³õ íý´èëèýãýð ò³ð³³áµòý. ¥³ðý±èðèè óîííà êóëüòóðà ýéãýòèãýð áýéýëýðèí êûëààòòàðûí êèëëýðáèò, áèëëèèëýýõ ìåöåíàò Àôàíàñüåâòàð äüèý êýðãýííýðèòòýí ò³ðµòòýýõ. Êèíèíè ïîëèòñûûëûíàé Ñ.Ä. ßñòðåìñêàé µ³ðýïïèòý. Ðåàëüíàé ó÷èëèùå±à êèèðýðýðãý Àììà ñîëîáóîäàòûãàð ñûûëêà±à îëîðáóò Â.Ã. Êîðîëåíêî µ³ðýíýý÷÷èòý, ýðäý ³ëáµò à±àòûí ñîëáóéáóò Í.Å. Àôàíàñüåâ áýëýìíýýáèòý. Ñ.À.Íîâãîðîäîâ ñàõà îñêóîëàòûãàð àíààí áóêóáààð î²îðîðóãàð ê³ì³ë³ñïµò µòµ³ëýýõ. 1914 ñûëëààõõà ßêóòñêàéäàà±û ðåàëüíàé ó÷èëèùåíû áµòýðáèòý. Àôàíàñüåâ Ã.À. ó÷óóòàë µлэтин 1919 сыллаахха Таатта улууґун Уолба оскуолатыгар са±алаабыта. Кини бастыІ

[close]

p. 15

ìàòåìàòèê, µòµ³êýí èèòýý÷÷è ýòý. ¥ãµñ áèðèýìýòèí µ³ðýõòýðèãýð ûàðûð±àòàð î±îëîðãî àíûûðà, áýéýòèí ïðåäìåòèãýð ÷è² áèëèèíè ûëàðà, êûàõòààõ î±îëîðó ê³±µëµµðý, ýáèè äüàðûêòûûðà. Ó÷óóòàëëàð àòûðäüàõ ûéûíàà±û ìóííüàõòàðûãàð àêòèâíàéäûê êûòòàðà, µëýíè ûðûòàðà, µ³ðýòèè èòý±ýñòýðèí ûéàðà, ó÷óóòàë µëýòèãýð ýïïèýòèíýñòýýõ áóîëàðûí èðäèèðý, ïåäàãîã ó´óéóëëàí òàõñûûòûãàð îñêóîëà ñàëàëòàòà óëàõàí îðóîëëàà±ûí ûéàðà. Ãåîðãèé Àôàíàñüåâè÷ µòµ³êýí ñµáý´èò ýòý. Ñà²à ñà±àëûûð ó÷óóòàëëàð êûðà äà ñèòè´èèëýðèí áýëèýòèèðý, µëý±ý ê³±µëµµðý, òý²íýýõòýðèí êóðäóê ñµáýëý´ýðý. Êèíè µãµñ èèòèëëýý÷÷èëýðý µ³ðýõòýýõ ñïåöèàëèñò äüîí áóîëáóòòàðà. ¥ëýòèí óîïóòà «Трибуна передового педагогического опыта» рубрика±а 1967 сыллаахха бэчээттэммитэ. Улус дьаґалтата бэйэтин предметигэр уґулуччу ситиґиилэрдээх бастыІ математик учууталга сыл аайы бэриллэр Г.А. Афанасьев аатынан бириэмийэни олохтообута. Ксенофонт Иннокентьевич Неустроев Тіріппµттэрэ дьадаІы эрээри, бэйэтин кµµстээх ба±атынан, дьулуурунан Ленинградка тиийэн µірэнэр. Ґрдµкµ Уус-уран техническай училищены ситиґиилээхтик бµтэрэр, муосчут идэлээх дойдутугар эргиллэр. Кини саха бастакы муосчуттарыттан биирдэстэрэ. «Дыгын башнята», «Чороон», «Ат» уо.д.а. µлэлэрэ олус тупса±ай, намчы, уран кістµµлээхтэринэн уратылаахтар. 1920-21 µірэх дьылыгар µлэ уруоктарыгар инструкторынан µлэлээбитэ. ДьіІкµµдэй сэбиэскэй кэлим трудовой оскуола Óëóу Октябрьскай революция кыайыыта оскуола±єа саІа соруктары туруорбута.1921 ñûë бала±єан ыйыттан ДьіІêµдэй сэбиэскэй кэлим òðóäîâîé îñêóîëàòà äèýí ààòòàíàð, èòèýííý 7 курууппаланар. Колчаковщина кэмигэр оскуоланы быстахтык саба сылдьыбыттара. Уолба±є а советскай былаас, син биир атын сирдэргэ курдук, букатыннаахтык олохтоммута, оскуола µлэлиир, хабар эйгэтэ кэІээбитэ, сабыдыала улааппыта. Байає±антай уонна Таатта улуустарын уонтан тахса нэґилиэктэрин чулуу о±єолоро кэлэннэр µірэммиттэрэ. III Байа±є антай, II Игидэй, Јтіх Таатта, Тааттыныскай, МэІэ-Алдан, Соє±уй Амма, ЫІаа, Саґыл Ичигэс, Эґэ, Ґігэн, IV Байа±ає нтай, Алдан олохтоох ДьіІкµµдэй, I Èãèäýé, Äüîõñон нэґилиэктэрин оє±олоро кэлэр буолбуттара. Уолба кµілµн тула олорор ыалларга о±є о лыык курдук буолбута. Ол кэмІэ Áààéັà, Êèðèýñ-Õàëäüààéû îñêóîëàëàðûãàð 7 кылаастара суоє±а. МэІэ-Àëäàí, Èãèäýé, ÓóñÒààòòà, Ûòûê-Кµіл оскуîëàëàðà áàðû íà÷ààëûíàé ýòèëýðý. Р. С. Ф. С. Р. Центральное ГОСУДАРСТВЕННАЯ статистика народного образования (текущая) № по списку ………………. Статистическое Управление Работники просвещения! Без статистики – невозможно народное образование. Вы должны заполнить бланк требуемыми сведениями с наибольшей тщательностью и вниманием. Статистические сведения на 1 января 1922 года. Губерния Якутская Уезд Якутский Город……………………………………………… Волость Баягантайский Селение Олба Улица………………Дом №………………… 1) Полное название и тип школы Дженкюдейская Советская трудовая школа смешанного типа 2) Школа предназначается для детей, подростков или взрослых школа предназначается для детей и подростков 3) Какой ступени школа первой ступени 4) Общеобразовательная, профессиональная……………………………………….. 5) Какой профессии или специальности …………………………………………… 6) На каком языке ведется обучение на якутском и на русском языках 7) Какой срок полного обучения семь лет 8) В ведении какого учреждения находится (Отд. Народн. Образ., професс. Союза, кооперац. Цектрана и проч) отдел Народного образования 9) На чьи средства содержится (Отд. Нар. Образ. (Н. К. Пр.), Проф. Союза, кооперации, частных лиц и проч Наркомпроса и волости

[close]

Comments

no comments yet