Къатышла

 

Embed or link this publication

Description

Къатышла

Popular Pages


p. 1

КЪАТЫШЛА (Халкъда жюрюген хапарладан) Нальчик 2017 1

[close]

p. 2

ББК 83.3(2Р–6КБ) К29 К29 Къатышла. Халкъда жюрюген хапарладан. (Смута. Устами участников и очевидцев / [Сост. Б. Б. Темукуев]).– Нальчик: Издательство М. и В. Котляровых, 2017. − 404 с. ISBN 9785-93681-011-4 Воспоминания участников и очевидцев событий, происходивших в 1918–1958 годы в Черекском ущелье на территории Кабардино-Балкарии и за ее пределами, записанные Борисом Темукуевым. © Темукуев. Б. Б., 2017 © Издательство М. и В. Котляровых, 2017 2

[close]

p. 3

Окъуучулагъа Адамны ёмюрю – къысха, эси уа – андан да аз, ауарасы кёпден, тюнене болгъан ишле бюгюннге башха тюрлю кёрюнедиле, тамблагъа уа унутулуп къаладыла китапны бир чапырагъы бирси бла жабылгъаныча. Алай хар инсанны да, жаны сау къадарда, эсинден кетмей тургъан бир затла боладыла. Къуру бир адамны угъай, битеу халкъны да. Таулу халкъ кёп жылланы ичинде эсинден кетералмагъанды урушда бла кёчгюнчюлюкде кёрген къыйынлыкъларын. Онбеш жылны ичинде кёп къан тёгюлгенди, кёп жан жоюлгъанды, кёз жашла уа не уллу тирменни да тохтатмай бурдурлукъ эдиле. Ол къыйынлыкъладан ётюп сау къалгъанла, ёлюп кетгинчи, аланы унуталмагъандыла, хапар нени юсюнден барса да, ахыры не уруш жыллагъа, не уа кёчгюнчюлюкге къайтып болгъанды. Бюгюнлюкде аллай хапарла эшитилмейдиле, адам, дуниядан кетсе, хапары бла бирча жерге тумаланады. Биз, урушну сабийлери, аллай хапарланы кёп кере эшитгенбиз, Казахстанда да, мында да, алай толусу бла не болгъанын, халкъны не сылтау бла кёчюргенлерин ангыламай эдик. Хар ким, кеси кёрюп, эсинде къалгъан затланы айта эди, алай, бирге тизип ишле былай-былай болгъандыла деп айталгъан адам болмагъанды. Малкъар ауузда жашагъан адамланы сёлшгенлери бирси таулуладан башхаракъды, аны себепли ала кеслерича сёлешмегенлеге ары жанлыла дей эдиле. Малкъар ауузунда жашагъанлагъа ары жанлыла уа айтыучу эдиле, бизни малкъарлыланы хатасындан кёчюргендиле деп. Алай Малкъар ауузундан миллетге не хатахайыр тюшгенин ала да хазна билмей эдиле. Бюгюнлюкде уа, мажарып аны айталлыкъ адам окъуна къалмагъанды. Энтта бир къауум жыл ётсе, ёсе келген тёлю таулуланы уа анса да кёчюргенми этгендиле деп соруп башлар. Терсни-тюзню сюзе турмай, мени аллай эркинлигим да, онгум да, билимим да жокъду, мен Малкъар ауузда болгъан ишлени юсюнден халкъда жюрюген хапарланы жыйышдырыргъа кюрешгенме. Адамла, аланы кёбюсю бюгюнлюге дуниядан кетгенди- 3

[close]

p. 4

ле, жаннетли болсунла, эслеринде къалгъанларыча, кеслери кёргенлерин, эшитгенлерин айтадыла. Мен кеси аллыма къоша-къората айланмагъанма, адамланы 30-25 жыл мындан алгъа айтхан хапарлары жазылгъан къагъытларымы алып, халатларын тюзеталгъанымча тюзетип чыгъарама. Адамланы айтханларын, асыры ашыкъгъандан, къысхартып жазаргъа тюшгенди. Бу хапарланы басмаларгъа эсимде да жокъ эди, алай бюгюнлюкде 75 жыл мындан алгъа къатышланы къалай башланнганы бла арты неге келгенин жаш тёлю билсе, хата болмаз эди деп чыгъарама бу китапны. Темукуланы Борис 08.12.2016 4

[close]

p. 5

Бурун хапарла Бир кишини сабийи болмайды да. Ол бири бири ызындан юч къатын алады. Ол адам ёлгенден сора, была, кишибизни къабырын къоюп къайры кетебиз деп, жашап боладыла. Адамла: «Анда юч тул къатын барды», – деп болгъандыла. Андан Уштулу болуп кетгенди шёндю Уштулу деген жер. Къарчалары жашап болгъандыла Уштулуда. Анда арбазны къарын кюрей тургъанды бир киши, арып, кюрегин чанчады. Анга, келип, къаргъа олтурады. «А маржа, энишгеде бир жылы жер болур», – деп, бу энишге тебиреп кетеди. Ол заманда Шаурдат бла Кюнлюм ортасында болмаса, башха жерде адам жашамагъанды. Была, Уштулудан кёчюп, шёндю Сауту эл болгъан жерде тохтайдыла, от этедиле. Ол заманда, къарап, отларын кёрюп, была не адамладыла деп билир ючюн, итге артмакъ бла гыржын салып жибередиле – аны алсала, ёлтюрюрбюз деп. Была итни жууушдурадыла, эт ашата кетип. Гыржынны орунуна эт саладыла. Ит эт бла келгенден сора, эл айтады: «Была аман адамла болмазла». Къарчаланы Жикирия *** Кёнделенде ныгъышда айтып эшитгенме. Бий бла къул айырылгъандан сора, Чегемде кёп адам жерсиз къаладыла. Ала башларына бош болуп, алай жерлери болмагъанды. Бир жол жерсизле эшитгендиле, Къабартыгъа жарым патчах келеди деп, анга адам жиберирге оноу этедиле. Къудайладан бир мазаллы кишиге бир къауум адам жёнгер этип жибередиле: «Ол, келсе, Хатажукълагъа (Атажукин) келликди, ары барыгъыз», – деп. Была барадыла, Чегем ыфчыкдан аууп, Басхан ауузуна. Ары келселе, кёредиле Кёнделен суу Басханнга къошулгъан жерде бир уллу оюнла. Алайгъа жыйылып, халкъ анда чариш, тепсеу, тутушуу эм башха затла эте. Жарым патчах да анда. Была анга жууукълашыргъа умут этедиле, алай къабартылыла, аланы таулула болгъанларын билип, къоймайдыла. Андан сора чегемлиле дагъыда бир къауум кюн сакълайдыла, жарым патчах кетгинчи. Ол каретагъа минип кетип баргъанда, Къудай улу, тап заман марап, адамланы бир жанына тюртюп, атланы аллына жатады. Каретадан 5

[close]

p. 6

Атажукин бла жарым патчах чыгъадыла. Аны бир жанына кетерирге умут этедиле, алай жарым патчах сорады: «Бу не этеди? Не керекди?» Къудай улу айтып башлайды. Тауча ангылагъан къабартылы бар эди да, аны жумушун билдирмез ючюн, бу бош телиди дейди. Ол заманда каретадан чыгъады ючюнчю адам. Ол, акъ чепкени бла юсюнде, сорады тауча: «Не керекди сизге?» Къудай улу жумушун айтады, бу кёчюреди. Акъ чепкен, таулу эсе да, къарачайлы эсе да, Урусбийладан болады. Чегемлилени жазылгъан тилек къагъытлары да бар эди биргелерине, аны да узатадыла. Жарым патчах айтады: «Сизни ишигизни этербиз. Мен патчахха билдирирме. Къарарбыз». Сора, тёгерекге къарап, шёндю Кёнделен тургъан жерге кёргюзтюп сорады: «Бу кимни жериди? Анда ким жашайды?» Атажукин айтады: «Анда адам жашамайды, жер а меникиди». Жарым патчах: «Была анда жашай турсунла, биз къагъытланы къурап жиберирбиз, санга уа ол жер ючюн казна жерледен берирбиз». Аны бла алайда айырыладыла. Чегемлиле элге кетип айтадыла, жерсизле тебирейдиле, алай ала келгенден сора, Атажукин къояргъа унамай, барын да къыстайды: «Къагъыт – жокъ, болса, къоярма». Бу хапарны Жабелланы Идрис эшитеди. Жабеллары Думалада жашагъандыла. Идрисни беш къарындашы болгъанды. Ол, юч къатын алмагъан жашын алып, барады жангы жерге. Мынга да кет дейди Атажукин, алай ол къош салып тохтайды шаудан къатында, ол шёндю эсгертме болгъан жерни тийресинде. Жашладан бирин а жибереди Думалагъа: «Бизни тукъум да, жууукъларыбыз да – жашла – келсинле эрттенликге бери», – деп. Эрттенликде бир жюз атлы алайгъа (Жабеллары, Къалабеклары, Тёппелары) келип тохтайды. Алайда, къан тёкдюрмей, ишни оюннга буруп къоядыла. Атажукин айтады: «Алай эсе, барыгъыз да тохтагъыз ол суу къошулгъанны башында» (ол шёндю бизни юйню тийресиди. Табчанукъ суу Кёнделен суугъа къошулгъан жерде). Бек эрттегили къабырла алайдадыла. Жабелланы Идрис, барып, алайда тохтайды. Аны юсюне, келип, бирсиле да орналадыла, элчик болады, старшина айырадыла. Ол заманда жерге къагъыт келгенди деп билдиредиле Нальчикден. Старшина барады, анга айтадыла: «Кёнделен суудан ёргеси бериледи Чегем ауузундан жерлери болмай чыкъгъанлагъа». 6

[close]

p. 7

Старшина ол къагъытны алып келе тургъанлай, Атажукин жолугъады. Старшина хапарны айтады. Атажукин аны юйюне чакъырады, сыйлайды, кеф этеди, къагъытын, окъуп, отха атады. Старшина, келип, элде хапарын айтады. Аны чыгъарып, орунуна Идрисни жашын Жабелланы Къазийни саладыла. Ол бир 1900 жылда ёлген болур. Жабелланы Ако Дин Малкъар ауузуна ислам дин кеч киргенди. Аллын бир эфенди, келип, халкъны намаз этерге юйретирге кюрешгенди. Бир къауум адам, ол айтханнга тынгылап, ангылагъанларыча этип тургъандыла. Башха эфенди, келип, халны кёргенден сора, къутурады – сиз хар затны да терс этесиз деп. Андан сора ол аз-маз диннге къайта баргъан адамла окъуна намазын-несин да къоюп къоядыла – сен алай уста эсенг, кесинг эте тур деп. Андан сора ол биринчи келген эфендини къайтарадыла. Аз-аздан алай бла жангы диннге айландыргъандыла. Бурун заманлада Шаурдат элде Раубазы деген терекге, Холам- Бызынгы жанында Байрым деген ташха къуллукъ этгенле да болгъандыла. Ислам дин Малкъар ауузуна кеч киргени эски къабырладан да кёрюне эди – ала бир тюзге салынмай эдиле. Те- мукуланы элини къабырлары ислам диннге кёре салыннгандыла. Малкъар ауузунда адам ёлсе, элден бир-эки жашны жибе- риучю эдиле башха эллеге бушуу хапарны билдирирге. Ала, ба- рып, межгитде неда ныгъышда тургъанлагъа билдирип кете эдиле, ёлгенни элде къысха жууукълары болса, алагъа да. Элледен ду- уагъа бир-эки адамны къурап жибере эдиле, ала, келип, элни атындан дууа тутдуруп, артха къайта эдиле, ансы элден элге, шён- дюча, жыйылып баргъан адет болмагъанды. Эрттен дууаны къабырлада этгендиле: къошда тургъан адам ишинден бёлюнмез ючюн, ол, ингирде юйюне келип, эрттенликде, дууа борчун толтуруп, артха кетип къалырча. Дууаны жети кюнден тохтата эдиле. Ёлгенни аты бла тууар мал союлмагъанды. Соя эдиле бир къой, аны да, учаны биширгенлей (санламагъанлай) уллу къазанда биширип, анга гит- черек четен бла бир локъум къошуп, межгит аллына салып кети- учю эдиле. Алайда къартла, дууа тутуп, бичакълары бла учадан 7

[close]

p. 8

кесип, бир зат къабып, локъумланы сабийлеге юлешип, этни уа, элде жарлыла болсала, алагъа жиберип къоя эдиле. Ёлген кюнюнден санап, 52-чи кюнде эфенди дууа окъуй эди, анга жик дууа дей эдиле: аллай бир заман керекди ёлюкню жиги жикден айырылыр ючюн деп. Аны бла ёлгенни ауарасы бошала эди. Артда хар ким, онгуна кёре, ёлгенни аты бла садакъа берирге, зикир этдирирге кюреше эди. Ансы, шёндюча, ёлгенни ызындан болгъанны къуйгъан адет болмагъанды – хар ким сау заманда кеси къолу бла садакъасын берирге керекди деп. Азаматланы Гажи деп болгъанды. Ол элден кетип, чюйютлюле бла жашап тургъанды. Къарт болгъандан сора, къайтады артха, ёледи. Дууагъа кёп адам келеди, алай халны билгенден сора, жайылып кетедиле. Гажини жаназысын этмейдиле, къабырлада салмайдыла. Ол заманда эллени шёндюча къабырлары болмагъанды, хар ким (не тукъум), кеси сабаныны къыйырында къабыр къазып, ёлюкню ары салыучу эди. Гажини Азаматлары къабырларында бир жанында саладыла: алай этмесек, халкъ бузлукъ боллукъду деп. Шёндю ол къабыр жолну Черек жанындады. Темукуланы Биязуркъа *** Шаурдат башында Раубазы терекни кесгенди Улбашланы Мусса. Малкъарда терекге къуллукъ этедиле, аны къурутургъа керекди дегенди ол сохталарына. Ала, Тёбен Чегемден ырбынла бла, этекле бла келип, терекни кесип кетип къалгъандыла. Раубазы терек аугъанлай бир 2–3 жыл тургъанды. Аны артда Лелюкаланы кишиси юйюне келтирип кюйдюргенди. Аны ючюн Улбашлары жаулап тургъандыла Лелюкаланы. Шёндю китаплада Раубазыны Энейланы Али эфенди кесгенди деген ётюрюкдю. Гадийланы Шилли *** Мухолда бек артда тонгузланы къурутхан Токълулары эдиле. Аланы тонгуз тутхан бауларыны хуналары шёндю да Чайнашкы сууну боюнунда оюлмай турадыла. Мен жаш заманда биз къойла бла Хызны-Башында тура эдик. Бир жол къошха бир сокъур къартны алып келедиле. Ол хапар да, жыр да иги айтыучу эди да, аны, къошдан къошха жюрютюп, хар 8

[close]

p. 9

къошда бир къауум заман тутуп болгъандыла. Бизге келтиргенде, анга атап, къой соядыла. Этни салгъан заманда баш жартыны мынга бередиле, алай ол ашаргъа унамайды: «Бу къаты башды, аллын жумушакъ башла болуучу эдиле, алай аланы бу хайырсыз жашла жюрютюрге къоймайдыла ансы», – деп. Асанланы Мухажир Аш-суу Кюзде, жаздан окъуна, сютню эркин заманында айран этип башлай эдиле къышха. Айран тутдуруп, уллу кюштеллеге къуя эдиле. Бузулмаз ючюн, кюштелни тюбюне къалияр сала эдиле. Къалиярланы халыгъа тизе эдиле. Аны алай этедиле, айранны алгъан заманда къалияр ёрге келмез ючюн. Аллай айран туруп туруучу эди, бузулмай. Ол таш окъуна ашатыр эди, асыры татыулудан. Мал эркин болса, кюз артында, къышха деп, эт-жау этип къоя эдиле. Юч эчкини союп, бирин гыбытха сыдыргъанлай сыдырып, барын да бишире эдиле. Мал семиз болургъа керек эди. Эти сюегинден айырылгъынчы бишире эдиле. Шорпасын тёгюп, этни кесин къоюп къоя эдиле. Этни, сюекден айырып, гыбытха жыйып, аны, башын къысып, ёрге тагъып къойса, ол туруп турады. Бир айдан ол ашарча болуучу эди. Андан сора, башын ачса да, зат болмай эди. Эт-жау этип, гыбытны ыстауатда мешхут тюбюне сугъуп кетип, кюз артында, жаз башында къайтып чыгъарыучу эдиле. Аш-суугъа жюрюте эдиле женгиленнген кюштел бла женгилленнген чыккырла да. Чыккыр кюштелден уллуду, экисин да къангаладан ишлейдиле, къуршоула салып. Мерке – 24 кг, бир мерке 28 сап бола эди, фитир аякъ – 7 кг. Темукуланы Биязуркъа *** Къойну сойсала, андан 16 жилик этедиле: арт бутларында – сегиз, ал бутларында – алты, боюнуна келген къабыргъа сюеклеринде – эки. Жегилери (къабыргъаны) бла сырт сюегин тиширыулагъа бериучю эдиле. Асанланы Орусбий 9

[close]

p. 10

Юй, журт Къоспарты бек эрттегили элледен бири болур эди. Анда тёрт жаны да хуна болгъан, чорбатлары да топуракъ къалын къуюлгъан юйле кёп эдиле. Аллын Малкъар ауузунда уллу терекле ёсгендиле, аланы, кесип, юйлени башларына салгъандыла деп, алай айтыучу эдиле къартла. Къоспартыда бир юй болгъанды, аны чигинжиси терекни тюп жаны эди. Терекни башын кесип, къалгъанын, тамырларына тиймегенлей, чигинжиге къоюп къойгъандыла. Эски юйледе хунаны тёрт да жанындан ишлегендиле. Артда, ал жанына чигинжиле салып, орталарына чалман эшип, аны эки жанын да сюртюп къойгъандыла. Чигинжилени юслери бла ётген тёртгюл жонулгъан агъачха чардар дегендиле (ал чардар). Чардар юйню артында хунагъа да салыннганды (арт чардар). Ал чардарны юйню эки жанында хуналагъа миндиргендиле. Чигинжини тюбюне таш салгъандыла, аланы аты – чигинжи таш. Чардарланы юслерине салгъандыла хырыкланы. Хырыкланы бир 1,5–2 метрге юйню ал жанына чыгъарадыла, анга да чардар деп болгъандыла. Хырыкла жонулсала да, жонулмасала да, бир кибик болургъа керекдиле. Хырыкланы юслерине кёнделен салынадыла басдырыкъла, аланы къабукъларын кетерип къоядыла, жонмаучудула. Ала бир кибик болургъа керекдиле. Эки басдырыкъны ортасында бир басдырыкъ сыйынырча жер къоядыла. Басдырыкъланы юслерине салынадыла чалманла, аланы юслерине уа – салам. Саламны юсюне къуйгъандыла топуракъ. Къоспартыда бирбир эски юйлени башларында топуракъны къалынлыгъы бир метрге жууукъ болгъанды. Аны башына чорбат дегендиле. Юйню ичинден ёрге къарап кёрюннгеннге чырды дегендиле. Бир аман къаргъыш болгъанды: «Чырдыгъа къарап къал», – деп. Тёнгек болуп, сыртынга жатханлай къал деген магъанада. Чардар салыннган хунагъа чырды хуна дегендиле. Алай шёндю бир къаты хунагъа, арты тёшге тирелген, къаллай болса да – чырды хуна деп къоядыла. Темукуланы Биязуркъа 10

[close]

p. 11

Мал тутхан эм башха ишле Сукан бла Уштулу жанында, Зылгы тарда жылны узунуна къалауурла тургъандыла. Ала мал, бош адам ётдюрмегендиле, къарагъандыла. Бызынгы жанында Ирициде къалауур болмагъанды. Темукуланы Биязуркъа *** Таулула 600 къойдан кёп этип болмагъандыла сюрюуню. Андан кёп болса, алда баргъанла, малтап, ашар къырдык къоймайдыла артдагъылагъа, ала уа, къарыусуз болуп, ёлюп кетедиле деп. Асанланы Орусбий *** Агъач тюбюнде жерледе хар ким да кюте эди къойланы, анымуну жерлери деп тюйюл эдиле, кютюу жерле. Бу Ынцытыдан ёргеси Жылкъыбайланы болуучу эдиле ансы. Дагъыда бир тукъумну жери болгъанды. Темукулары да бир жерде тура эдиле. Чертлеуюк ашагъан къойланы союп, этлерин сууда биширсенг, шорпалары сютча акъ болуучу эди. Эртте заманда къатынла жюн бла кюреше эдиле. Къойланы къыркъгъандан сора, жюнню келтирсенг юйге, ала агъын акъгъа, къарасын къарагъа, узун-къысха деп айыра эдиле. Бизде этген чепкенни бек сюйюп ала эдиле Тау Артындан келип эбизеле. Эбизеле келтириучю эдиле къазан, бичакъ эм башха темир затла. Жюнню чепкенден къалгъанындан жамычы, къалфакъ, башлыкъ эте эдиле. Эбизеле, келип, бизден мал да бек ала эдиле. Ууаныкланы бек сюйюп алыучу эдиле. Чепкенлени бла ууаныкланы алтын ахча бла алыучу эдиле. Алтын ахча аз жюрюучю эди, кёбюсю – къагъыт ахча. Артда къагъыт ахчаны кёбюсю зыраф болгъан эди. Асанланы Мухажир *** Ындыр къышхыда басыучу эдиле. Ындырны тюз этип, ингирден юсюне суу къуюп къоя эдиле, эрттенликге ол, бузлап, ариу болса, аны юсюне ашлыкъны не уа башха затны чулгъамларын ата эдиле. Ортагъа бир ёгюзню, аны жанына ууакъ малны бир къауумун тагъып, тёгерекге сюре эдиле, ала аякълары бла ууарча. Сора, сенек бла чулгъамын кётюрюп, саламын бир жанына, ашлыгъы бла 11

[close]

p. 12

къууун башха жанына ала эдиле. Саламын бла къууун малгъа ашата эдиле. Эшек бла не ат бла бир заманда ындыр басмаучу эдиле. Темукуланы Биязуркъа Элле, тукъумла Малкъар Къара суу башында тахта бары да къабырладыла. Бабугентде юч кере эл къуралгъанды, юч кере къуругъанды. Бёзюланы Гитче *** Бабугентни интернатыны тёбен жаны, къолну арты (Къашхатау жаны), бары да къабырладыла, жол да къабырланы юсю бла барады. Жемтала кёпюрюнден башлап, Къашхатаугъа дери жолну тёбен жаны къабырладыла. Ала Къашхатауну шёндю эли къуралгъынчы салыннгандыла. Къашхатауда мен билген заманда бир орам болуучу эди: къолдан ёрге жаны, шёндю больницагъа бурулгъан орамгъа дери. Ол да суу боюну бла. Бу элни биринчи къабырлары шёндю аптека болгъан жерде, къолну тёбен жанында салыннган эдиле. Жемтала кёпюрню ишлеген заманда, аны къатында къабырларыны ташларын жыйгъан эдиле, алайда къабырла болгъанын окъуна билмей. Къабырланы башында хуру къуюлуп болгъанды, аланы барын да алып, ишленнген кёпюрге къуйгъан эдиле. Мени бла бирча больницада жатхан киши ишлеген эди анда. Темукуланы Биязуркъа *** Догъуатда Мысакаланы жерлери болгъанды, ала анда бир 9– 10 юй салып тургъандыла. Аланы къуллары да болгъанды. Догъуатда къабырла да бардыла, шёндю да кёрюнедиле. Мысакалары жерлерин ишлерге берип, алай жашай эдиле. Ансы хазна маллары жокъ эди, жетгенден мал тилеп айланыучу эдиле. Бирлери бир 9–10 ийнек тута эдиле, бирсилери уа зат да тутмай эдиле, ол жерден не тюшсе да, аны бла жашау этген болмаса. Жерлери болгъанлыкъгъа, бош, бары да жазлыкъла эдиле. Ол Басхан жанында бар эдиле байла. 12

[close]

p. 13

Мындагъыла – Айдаболлары-нелери да, ким не береди деп, къарап тура эдиле. Темукуланы Мукай *** Ортакъгъа ишлеген – эки тенгнге ишлей эди. Къошмагъан ортакъ – жарашып, беш жылгъа ишлерге. Ненча къойгъа жарашса да, ол къойланы жюнюн алып турады, аладан туугъан къозуланы да жартысын. Бек кёп 100 къой бола эди (ким эсе да аллай бир къой келтирип биледи мени атам Мухажир). Алай бла, ишлегенлени кёбюсю жюзден аз къой келтире эдиле. Асанланы Орусбий *** Бёзю, Къонгур, Доту – къарындашла. Бёзю Къоспартыда къалгъанды, Конгур тохтайды Зылгыда, Доту, энишге кёчюп, анда къабартылы къатын алгъанды, андан Къабартыда Бёзюлары жайылгъандыла. Ол эртте заманда болгъанды. Аланы бизникиле жюрютюп тургъан эдиле. Мен жаш заманда христиан Дюгерден окъуна келип айланнган эдиле Бёзюлары, ала да бизден эдиле. Алагъа жети мал берген эдик, ала уа, тил юйретебиз деп, эки жашны алып кетедиле, юч жыл тутуп келтиредиле. Ол жашла, келгенде, тауча окъуна сёлешмей эдиле. Аладан бири шёндю да сауду Бабугентде. Бёзюланы Гитче *** Бабугентни таласы Мухол бла Тёбен Элни жери эди. Заводну ёрге жаны Къоспартыны жери эди. Атабийланы Махамет *** Мухолда жашагъан тукъумла: Ажолары, Алиюкълары, Асанлары, Асханлары, Атабийлары, Атталары (2–3 юй), Баттулары (Къарамусса), Биттулары, Гыдайлары (жерлери болмагъанды), Заландылары, Зезалары, Къадырлары, Къарабашлары, Къарабийлары, Мамуколары (жерлери болмагъанды), Мишалары, Мырзантлары (жерлери болмагъанды), Османлары, Темукулары, Токълулары, Хасаулары, Цаталары (Чаталары), Шауталары, Шаханлары. Цатта- 13

[close]

p. 14

лары (Чатталары) бир юй эди, адам ёлтюрюп, элден кёчедиле. Шаханлары бийле эдиле, аланы жерлери – Ирици, Суканны тёбен жаны, Байтерек. Заландылары, хар затларын сатып, кёчюп кетедиле Тёбен Жемталагъа, аланы жерлери – Сукан, Хашки, Чегет, Зылгыны тёбен жанында – Кюнлюм. Асанланы Мухажир *** Зылгыда юй саны: Гасылары – 2, Ностулары – 10, Кючюклары – 9, Бийлары – 1, Заниюкълары – 1, Нёгерлары – 12, Жангуразлары – 24, Гуталары – 5, Къонгурлары (Бёзюлары) – 6, Тотукалары (Бёзюлары) – 6, Къартлыкълары – 4, Тогъузалары – 13, Ногъайлары – 2. Юйлени узун саны – 95. Жангуразланы Салих (Сысы) *** Атам Шаурдатдан 42 адам къайтмай къалгъанды аскерден деп санаучу эди. Улбашланы Магъадин, кёчер жыл, юйюрлеге саналып, 148 юй бар эди Шаурдатда, деучю эди. Гадийланы Шилли *** Урушда Шаурдатдан 100-ге жууукъ адам болгъанды. Уяналаны Шарабудин *** Шаурдатны урушха кетген жашлары: Улбашланы Таллай бла Кажок – Чуини жашлары, къарындашла Жаммек бла Къыралбий, Магъадин бла Мурадин, Хызыр бла Крым, Асой бла къарындашы, Мухаммат бла къарындашы, Абулла, Акы, Хусей, Хаджи-Бекирни жашы Магомет, Къасай, Элдар, Индрис; Уяналаны Рамазан, Къурманны къарындашы, Огъурлу, Таукъан, Хажмет, Аскер, Башчыны жашлары – Махмут бла Омар, Къызылбекни жашлары – Мухаммет, Ухай бла Мухтар, Алимни жашлары – Камаш, Дадаш эм Хасан, Османны жашлары – Мустафа, Жагъафар эм Муталиф; Гадийланы Аусо, Масхут, Назир, Капалау, Аныуар, Мурай; Бийнёгерланы Аккой, Ташокъан, Къаллай; 14

[close]

p. 15

Лелюкаланы Рамазан, Окъуф, Абдуллах, Занхот, Зарахмат, Шашмакъны жашлары – Таукъан, Шаухал, Чачук эм Суфиян; Заммайланы Элжоркъа, Аскер, Али; Заммойланы Ортайны жашлары Мухммет, Зулкарний эм Муталиф, Марусяны къарындашы Къонакъ, [Хаджи-Дауут] – урушдан къайтмагъанды, [Харун] – урушдан къайтханды. Уяналаны Дулдузхан *** Айдаболланы Азнорну бар эди бир оруслу къагъытчысы, Башийланы Элмурза болуучу эди аны атчысы. Азнорну къуллукъ этген жери Огъары Малкъарда межгитни къатында, сууну бу жанында. Асанланы Мухажир *** Айдаболланы Жаммек (Айдаболланы Азнорну тукъум къарындашы) Тёбен Чегетни межгитини къатында жашай эди. Андан сора да ол тукъумдан бир 2–3 юй жашай эди Тёбен Чегетде. Кече, атха минип, элде бош, замансыз, белгили жумушлары болмай айланнган адамланы тыйып, тазир салып тургъанды. «Отун да, огъун да ичинге къуярма», – деучю эди ол, адам айтханын этмесе. Жаммек тойчу, оюнчу адам болгъанды. Аны эл тутуп тургъанды. Кеси юйюне, малына да къарагъанды. Темукуланы Биязуркъа *** Атам Сюлейден эшитгенме: «Зылгыда 105 юй бар эди, колхозда уа 22 минг къой тута эдик». Кючюкланы Ахмат *** Зылгы, Тёбен Чегет, Темукулары, Тамакъла – 300 юйге санала эдиле. Ностуланы Тенгиз *** Ностулары, Хусей бла Мукаммейни санап, 14 юй бола эдиле. Хусейни бар эди бир къызы, Мукаммейни – юч къызы бла бир 15

[close]

Comments

no comments yet