p. 1

.Ü lahiyat fakültesi dergisi güz 2010 12 1-21 kur an-i kerim de bâha fade eden emir siygalarinin Çeviri problemi zülfikar durmu Özet-bu çalima kur an in ifade üsluplarindan emir siygasinin ibâha anlamini ele almaktadir Çalimanin amaci ayetlerde emir siygasinin karinelerle tespit edilen di anlamlarindan ibâhaya yapilabilir delâlet eden ifade biçimlerinin önemine ve bunlarin meallere aktarimindaki yanliliklara dikkat çekmektir gerek tefsirlerde ve gerekse fikih usulünde bu hususa dikkat çekildii hâlde mevcut meallerin bu konuya gerekli önemi verdikleri söylenemez bir baka ifadeyle emir siygasinin bu anlami hatali bir ekilde vücub zorunlu olarak türkçeye aktarilmaktadir bu çalima meallerde allah in muradini ortaya çikarmada daha dikkatli olunmasina bir katki çabasi taimaktadir anahtar kelimeler Çeviri emir emir siygasi ruhsat zorunlu abstract -translation problem of imperative siyga expressing ibaha in the holy qur an this study deals with ibaha meaning of imperative mood siyga which is one of the expression ways of the holy qur an the aim of the study is to draw attention to the importance of expression ways alluding ibaha can be made which is one of the outer meanings determined by imperative mood siyga in the verses of the holy qur an and the mistakes made in translating them although this point gets its due importance both in interpretation and canon law it can t be said that the existing translation give due importance to this point in other words this meaning of the imperative mood siyga is translated into turkish mistakenly as vücub necessary this study aims to contribute to the true understanding of the allah s will key words translation imperative imperative mood licence necessary giri bir dilde bulunan ifadeler veya hitap ekilleri haber ve inâ olmak üzere temel iki kategoriye ayrilmitir haber cümleleri di dünyada mevcut olan veya mevcut olacak bir eye delâlet edeni ifade etmektedir nâ cümlelerinin ise di dünyada mevcut olan herhangi bir eyi ifade etmesi söz konusu deil prof dr nönü Üniversitesi lahiyat fakültesi Öretim Üyesi zdurmus@inonu.edu.tr

[close]

p. 2

2 zülfikar durmu dir.1 bu nedenle bir dildeki bütün ifadeler dorulanip dorulanamayacai ölçütüne bali olarak ihbârî ve inâî olmak üzere ikiye ayrilmitir buna göre dorulanabilir-yalanlanabilir ifadeler ihbârî ifadeleri dorulanip-yalanlanamaz ifadeler ise inâî ifadeleri oluturmaktadir.2 biz aratirma alanimiz gerei bunlardan inâî olanlar üzerinde duracaiz dil üzerindeki aratirmalarin kendisine dayandii asli kavramlardan biri olarak belagat disiplininin meânî bölümünün temel konularindan birini oluturan inâ mantik kelam ve fikih disiplinlerinin yani sira özellikle fikih usulünün yakindan ilgilendii bir konudur biz aratirdiimiz alan ve konu gerei talep cümlelerinin inâî ifadelerinden 3 emir/talep emrin de ibâha yapilabilir anlami üzerinde duracaiz emir kavrami hem bütün belagat hem de fikih usûlü kaynaklarinda otoriter bir kimsenin daha aai konumdaki birinden/muhataptan bir iin yapilmasini talep etmesi eklinde tanimlanir.4 emrin asil anlami bu olmakla beraber bu istek kimi zaman küçükten büyüe kimi zaman da sosyal statüleri ayni kimselerin birinden dierine yönelebilir.5 bir iin yapilmasini talep etmek için ya hakikî ya da mecaz emir kipleri kullanilir hakikî emir kipleri ,namazi kilin ve zekâti ve 6 ,emredildiin gibi dosdoru ol!7 ayetlerinde olduu gibi rin muhataba yönelik emr-i hazir olabilecei gibi ,sizden her kim ramazan ayina ulairsa o ay oruç tutsun8 ayetinde yer aldii üzere üçüncü ahsa yönelik de emr-i gâib olabilir mecazî emir siygalari ise haber kiplerinin bn haldûn abdurrahman mukaddime kahire ts iii 1273-1274 tehânevî muhammed ali b ali keâfu istilâhâti l-fünûn beyrut 1996 i 282 akdemir hikmet belaat terimleri ansiklopedisi zmir 1999 s 130 bilgegil m kaya edebiyat bilgi ve teorileri 1 belâgat ankara 1980 s 46 2 cârim ali-emin mustafa el-belâatü l-vâdiha stanbul 1984 s 137-169 görgün tahsin ,nâ dil bilimi terimi olarak nâ da stanbul 2000 xxii 339 3 talebî inânin yaygin olarak kullanilan ve bilinen kisimlari unlardir emir nehiy istifham dua temennî ve nidâ geni bilgi için bk kazvînî hatib telhîsü l-miftâh stanbul ts s 68 vd taftazânî sa düddîn mes ûd b Ömer erhu l-muhtasar yy 1349 i 199 vd bilgegil s 46-52 4 kazvînî s 75 taftâzânî i 217 bâbertî mahmud b ahmed erhu t-telhîs trablus 1983 s 361 sâ ali el Âkûb el-mufassal fî ulûmi l-belâgati l-arabiyye dubâî 1996 s 251 abdülazîz atîk lmü l-meânî beyân bedî yy ts s 70 muhammed ebu zehra slâm hukuku metodolojisi tür abdülkadir ener ankara 1986 s 153 karaman hayreddin fikih usulü stanbul 1967 s 99 ebü l-bekâ eyyûb b mûsâ el-külliyyât beyrut 1993 s 176 5 bilgegil s 48 6 bakara 2/43 7 hûd 11/112 ûrâ 42/15 8 bakara 2/185 1

[close]

p. 3

k.kerim de bâha fade eden emir siygalarinin Çeviri problemi 3 yardimiyla elde edilir mesela ,boanmi kadinlar 9 ayetindeki beklerler ifadesi ,bekkendi kendilerine üç ay hali beklerler lesinler anlamindadir.10 ayni ekilde hz peygamber in ,hâkim öfkeli iken hüküm vermez.11 hadisinde geçen ,hüküm vermez ifadesi de ,hüküm vermesin anlamindadir hem belagat hem de fikih usulü açisindan emir siygasi ilk planda farzi/vücûbu yani o iin kesin ve balayici tarzda yerine getirilmesinin istendiini ifade eder.12 bir baka ifadeyle emir emre muhatap olan kiinin emredileni yapmak suretiyle itaat etmesini gerektiren sözdür.13 ancak her emir siygasi mutlaklii yani vücubu ifade etmeyip deiik anlamlara da gelebilmektedir bu deiik anlamlarin anlam alani ancak di karine ile tespit edilebilir ve o mânaya hamledilir bu durum emrin sözün söyleni tarzi amaci taraflarin konumu emredilen hususun mahiyeti gibi di unsur ve karinelerin yardimiyla bilinebilir ancak u hususu ifade etmekte fayda görüyoruz emrin asil mânasi olan vücubun diinda kullanilmasi arap dilinin doasi gereidir bir baka ifadeyle dilin kullaniminda zaten mevcut olan bir durumdur bu durum sadece arap diline has bir olgu olmayip dier dillerde de mevcuttur 14 imdi de konunun daha iyi anlailmasi için di karinelerin delâletine göre yani kullanildiklari yer ve zamana göre emir siygalarinin balica hangi anlamlara geldiini örnek ayetlerle tespit etmeye çalialim emir siygasinin kur an daki balica anlamlari 1 tehdit/korkutma ,imdilik dilediinizi yapin bakalim nasil olsa allah yaptiiniz her eyi görüyor.15 ayetindeki emri tehdit anlamindadir.16 bakara 2/228 kurtubî ebû abdullah muhammed b ahmed el-câmi li ahkâmi l-kur an beyrut 1996 iii 75 11 buhârî ,ahkâm 13 müslim ,akziye 16 12 bn kuteybe ebû muhammed abdullah b müslim te vîlü mükili l-kur an beyrut ts s 281 hallâf abdülvahhâb lmü usûli l-fikh stanbul 1984 s 230 13 gazzâlî ebû hâmid mustasfâ slâm hukuk metodolojisi ter yunus apaydin stanbul 2006 ii 47 14 emir siygasinin yer ve zamana göre çeitli anlamlara geldiine ilikin türkçe örnekleri için bk bilgegil s 48-49 15 fussilet 41/40 9 10

[close]

p. 4

4 zülfikar durmu 2 ta cîz/aciz birakma ,ey mürikler kulumuz muhammed e indirdiimiz kur an in allah kelami olduundan mademki kuku duyuyorsunuz o halde kur an in özelliklerine sahip bir sure getirin de görelim eer iddianizin arkasinda duruyorsaniz allah tan baka güvendiiniz herkesi de yardima çairin!17 ayetindeki emri ta cîz anlamindadir.18 3 teshîr/zillete düürmek cumartesi günü av lanma yasaini ihlal eden srailoullarina `hepiniz aailik maymunlar olun de dik.19 ayetindeki emri küçümseme teshîr anlamindadir.20 birçok müfessir buradaki emrin tahvîl ve tekvîn anlaminda olduu görüündedir.21 4 tesviye/eitlik ,girin cehenneme orada ister sabredip dayanin ister dayanmayip feryat edin sizin için deien bir ey olmayacaktir bouna sizlanmayin sadece yaptiklarinizin cezasini çekeceksiniz!22 ayetindeki emri tesviye anlamindadir.23 5 dua ,ey rabbim beni de neslimi de namazi özenle kilan kullarindan eyle ey rabbim bu yakariimi kabul buyur!24 ayetindeki ve emirleri dua anlamindadir.25 6 hanet/küçümseme ,tat bakalim azabi sendin de il mi o çok erefli pek kudretli adam sifatiyla boy gösteren 26 ayetindeki emri 27 ihanet tahkîr anlamindadir 7 nedb ,köle ve cari yelerinizden azatlik sözlemesi yapmak bedelini ödeyerek özgürlüe kavumak isteyen beavî ebû muhammed muhyissünne meâlimü t-tenzîl beyrut 1995 i 52 râzî fahreddîn mefâtîhu l-gayb beyrut 1997 ix 568 kurtubî xv 239 hâzin ali b muhammed lübâbü t-te vîl fî meâni t-tenzîl beyrut 1995 i 51 Âlûsî ihâbüddîn rûhu l-meânî beyrut 1994 xii 378 sâbûnî muhammed ali safvetü t-tefâsîr beyrut 1981 iii 125 gazzâlî ii 52 17 bakara 2/23 18 beavî i 52 kurtubî i 161 kâsimî cemâleddîn mehâsinü t-te vîl kahire 2003 i 296 19 bakara 2/65 20 gazzâlî ii 52 21 bk beavî i 91 hâzin i 91 22 tûr 52/16 23 kurtubî xvii 44 ebû hayyân muhammed b yûsuf el-bahru l-muhît beyrut 2002 viii 145 gazzâlî ii 52 24 brâhîm 14/40 25 bk râzî vii 107 ebû hayyân v 423 26 duhân 44/49 27 kurtubî xvi 101 sâbûnî iii 177 gazzâlî ii 52 16

[close]

p. 5

k.kerim de bâha fade eden emir siygalarinin Çeviri problemi 5 olursa ve siz de onlarin maddi imkan bakimindan elverili durumda olduunu görürse niz o sözlemeyi yapin.28 ayetindeki emri nedb/mendub anlamindadir.29 ayetteki emrinin ibâhaya örnek olarak verildii de görülmektedir.30 bize göre söz konusu emir siygasi ibâha deil nedb bildirmektedir mendup/nedb âri tarafindan yapilmasi kesin ve balayici olmayan bir tarzda istenen fakat terki halinde ceza gerektirmeyen fiildir bâhaya gelince yapilip yapilmamasi serbest birakilan fiil ve davranilardir.31 buna göre mendup ile ibâha arasindaki fark açiktir mendup kesin ve balayici olmayan bir tarzda yerine getirilmesi istenen bir tutum ve davrani ibâha ise yapilip yapilmamasi tamamen muhatabin/mükellefin tercihine birakilmi bir tutum ve davranitir ayetteki emir siygasinin hemen devamindaki ,siz de onlarin maddi imkân bakimindan elverili durumda olduunu görürseniz kaydiyla bu sözlemenin yapilmasi istenir gibidir bu tarz fikih metodolojisinde mendup/nedb olarak isimlendirilmektedir ayrica bu durum ibâhanin genel mantiina da uygun dümemektedir nitekim birçok müfessir ve âlim de söz konusu emrin mendup/nedb için olduunu belirtmilerdir.32 8 tedip/terbiye etmek ,siz müminlerden iki dürüst kiiyi de bu konudaki ee tekrar dönü veya boama karariniza ahit tutun ey ahitler siz de ahitlik görevinizi allah için hakkiyla yapin!33 ayetindeki emri tedip anlamindadir bunun irad anlamina gelmesi de mümkündür.34 nûr 24/33 gazzâlî ii 52 30 bn kuteybe s 280 suyûtî celâleddîn b abdurrahman el-tkân fî ulûmi l-kur an stanbul 1978 ii 105 taköprüzâde ahmed b mustafa efendi mevzûâtü l-ulûm beyrut ts ii 452 31 daha geni bilgi için bk atar fahrettin fikih usûlü stanbul 1988 s 125 129 a ban zekiyyüddin slâm hukuk lminin esaslari ter kafi dönmez ankara 1990 s 213 220 koca ferhat ,mendup da ankara 2004 xxix 128-130 32 taberî muhammed b cerîr câmiu l-beyân an te vîli Âyi l-kur an beyrut 1992 ix 312-313 zemaherî mahmûd b Ömer el-keâf an hakâiki t-tenzîl yy ts iii 238 bnü l-cevzî ebü l-ferec cemâleddîn abdurrahman zâdü l-mesîr fî lmi t-tefsîr beyrut 2002 v 37 beyzâvî abdullah b Ömer envâru t-tenzîl ve esrâru t-te vîl beyrut 1988 ii 123 nesefî abdullah b ahmed b mahmûd medâriku t-tenzîl ve hakâiku t-te vîl stanbul 1984 iii 142 bn Âûr muhammed b tâhir et-tahrîr ve t-tenvîr tunus ts xviii 220 gazzâlî ii 52 hallâf s 231 33 talâk 65/2 34 gazzâlî ii 52 28 29

[close]

p. 6

6 zülfikar durmu 9 râd/yol gösterme ,ey mü minler birbirinize belli bir vade ile borç verip aldiinizda bunu yaziyla kayda geçi rin.35 ayetindeki emri irâd anlamindadir.36 10 krâm ,cennete girite `esenlik ve güven içinde girin oraya denilecek.37 ayetindeki emri ikram anlamindadir.38 11 tibâr/bret alma ,bitkiler meyve verip olgun latiinda her birinin meyvesine ibret nazariyla bakin!39 ayetindeki emri 40 ibret alma anlamindadir 12 taaccüp/hayret etme ,ey peygamber hele bak senin hakkinda nasil da çirkin yakitirmalarda bulunuyorlar dorusu onlar büsbütün sapitmi durumdalar artik onlar bu sapkinliktan kurtulu yolu bulamazlar!41 ayetindeki emri taaccüp anlamindadir.42 13 nzâr/korkutma ,onlar putlari allah in ilahliina ortak yaptilar ve böylece halki o nun yolundan saptirdilar de ki onlara `bir süre daha dünyadaki hayatin tadini çikarin bakalim nasilsa sonunda cehennemi boylayacaksiniz!43 ayetindeki emri inzâr anla mindadir.44 14 devam ,ey müminler allah a elçisine ve gerek elçisine indirdii kur an a gerekse daha önce indirdii kitaplara/vahiylere imaninizda sebatkâr olun.45 ayetindeki emri devam anlamindadir.46 emrin sayilan bu anlamlarindan baka temennî47 ve bir de çalimamizin esasini oluturan ibâha anlami daha var ki bu husus etraflica ele alinacai için bakara 2/282 kâsimî ii 278 sâbûnî i 177 ayrica bk ferrâ ebû zekeriyyâ meâni l-kur an beyrut 1983 i 183 37 hicr 15/46 38 gazzâlî ii 52 39 en âm 6/99 40 sâbûnî i 409 41 furkân 25/9 42 bk sâbûnî ii 356 43 brâhîm 14/30 44 sâbûnî ii 97 gazzâlî ii 52 45 nisâ 4/136 46 sâbûnî i 311 47 temennîye örnek olarak cahiliye devrinin mehur airlerinden mruü l-kays in ,ey uzun gece sabah ile aydinlanmaz misin hâlbuki sabah aydinlii senden üstün deildir beyti örnek gösterilmektedir beyitteki emri temennî bildirmektedir kazvinî s 75 taftazânî i 219 35 36

[close]

p. 7

k.kerim de bâha fade eden emir siygalarinin Çeviri problemi 7 burada ona yer verilmeyecektir konunun fikih usulü ile çok yakin ilikisi olmakla beraber konumumuz gerei daha ziyade emir siygasinin ibâha anlamini dilbilim ve dil felsefesi perspektifinden inceleyip bir sonuca ulamaya çaliacaiz bir usul-i fikih terimi olarak da ibâha mükellefin yapip yapmamakta dinen serbest birakildii fiilleri ifade eder.48 problem ibâha ifade eden emir siygalarinin mevcut meallerin büyük çounluunda mutlak emir yani yapilmasi mutlaka istenen emir gibi dilimize çevrilmesidir bu durumda söz konusu edilen ibâhanin mutlak emir gibi gereinin yerine getirilmesi gerekmektedir oysa -ileride görülecei üzere atifta bulunulacak olan emirler yapilabilirlik/tavsiye nitelii taimaktadir deilse belirtilen hususlara ilikin ,emirler yapilmadii takdirde inananlar ,günah ilemi olacaklardir Çünkü emredilen yerine getirilirse emredenin honutluunu ve mükâfati yerine getirilmezse kinamayi ve cezayi hak eder fikih usulü âlimlerinin terminolojisinde ,vücubun ifade ettii anlam budur 49 bu konuda iki tür problemden söz edilebilir birincisi türkçe mealler olanca hiziyla yazilmaya devam etmekle beraber göz ardi edilen dikkat edilmeyen birçok mesele de hâlâ gözükmektedir hemen hiç dikkat edilmeyen meselelerden biri de ibâha yapilabilir/izin anlamina gelen emir formunun hedef dil türkçeye çeviri problemidir aaidaki örneklerde de görülecei gibi ibâha ifade eden emir formlarinin yerine getirilmesi gereken mutlak emir olarak dilimize çevrilmesidir bunu dikkate alinmayan bir üslup özellii olarak ta ifade edebiliriz kincisi ise söz konusu emirler ,mutlak emir ise mükellef yapmadii veya yerine getirmedii zaman günah iliyor anlamina gelecektir bu çalima söz konusu problemin kur an-i kerim in anlailmasinda vazgeçilemez olan belagat ilminin yardimiyla çözülebileceinin altini çizmektedir Çünkü arapça olarak indirilen kur an arapçanin bütün özelliklerini bünyesinde barindiran bir kitaptir kur an yorumcusuna düen görev ise arapçanin dil özelliklerini ve hükümlerini bilip onlari yorumuna mutlaka yansitmasidir aksi takdirde anlam kaydirmasina sebep olur 48 49 geni bilgi için bk dönmez brahim kafi ,mubah da stanbul 2005 xxx 341-344 Öüt salim ,emir da stanbul 1995 xi 120.

[close]

p. 8

8 zülfikar durmu bu çalimanin yöntemi olarak da söz konusu edilecek ayetlerdeki emir formunun öncelikli olarak tefsirlerde hangi anlama geldii sonra da meallere nasil yansitildii mevcut meallerden hareketle tespit edilecektir.50 konuyla lgl ayetler i bakara 2/187 a tefsirler bazi tefsirlerde bu ayetin iniinden sonra oruç gecelerinde kiinin hem eiyle cinsel ilikiye girmesine hem de gecenin karanlii ile sabahin aydinlii birbirinden ayirt edilinceye kadar yenilip içilebileceine izin verildii ifade edilmektedir bir baka ifadeyle kimi müfessirlerce bu ayetteki ve emirler mutlak olarak yerine getirilmeyi deil ibâha yani yapilabilir oluu ifade etmektedir.51 50 bu çalima süresince 31 meal incelenmi olup bunlarin listesi öyledir 1 elmalili kur an-i kerim ve meali erifi haz erturul Özalp st 2000 2 h b Çantay kur an-i hakîm ve meali kerim st 1981 3 Ö r dorul tanri buyruu st 1980 4 h atay-y kutluay kur an-i kerim ve türkçe anlami ankara 1965 5 h zmirli kur an-i kerim ve türkçe anlami ma âni-i kur an st 1977 6 h karakaya vd kur an-i kerim ve türkçe meali st 1986 7 a Özek vd kur an-i kerim ve açiklamali meâli medine 1987 8 s ate kur an-i kerim ve yüce meali st ts 9 t koçyiit cerraholu kur an-i kerim meal ve tefsiri ankara 1990 10 s yildirim kur an-i hakîm ve açiklamali meali st 1998 11 m hamidullah aziz kur an çev a hatip-m kanik st 2000 12 z kazici-n taylan kur an-i kerim meali st 1993 13 y n Öztürk kur an-i kerim meali st 1994 14 a bulaç kur an-i kerim ve türkçe anlami st ts 15 m esed kur an mesaji çev c koytak-a ertürk st 1999 16 e yüksel mesaj kur an Çevirisi st 2000 17 m Çakir kur an-i kerim ve türkçesi ankara ts 18 Ö dumlu-h elmali ayet ayet kur an-i kerim ve türkçe anlami zmir 2003 19 h döndüren nsanlia son Çari kur an-i kerim ankara 2003 20 mevdûdî tefhîmu l-kur an meali çev d bulgur konya 2003 21 s akdemir son Çari kur an ankara 2004 22 h altunta-m ahin kur an-i kerim meali ankara 2005 23 m z duman beyânü l-hak ankara 2006 24 h karaman vd kur an yolu türkçe meal ve tefsir ankara 2006-2008 25 a Ünal allah kelami kur an-i kerim ve açiklamali meali zmir 2007 26 m Öztürk kur an-i kerim meali anlam ve yorum merkezli Çeviri ankara 2008 27 y iicik kur an meali konya 2008 28 a ener vd yüce kur an ve açiklamali-yorumlu meali zmir 2008 29 m kisa kisa açiklamali kur an-i kerim meali konya 2008 30 h t feyizli feyzü l-furkan açiklamali kur an-i kerim meali st 2008 31 m slamolu hayat kitabi kur an stanbul 2010 51 bn kuteybe tefsîru garîbi l-kur an beyrut 1978 s 74 mâtürîdî ebû mansûr muhammed b muhammed te vîlâtü ehli s-sünne beyrut 2004 i 139 cassâs ebû bekir ahkâmu l-kur an,

[close]

p. 9

k.kerim de bâha fade eden emir siygalarinin Çeviri problemi 9 b mealler 1 ,kadinlara yaklain kadinlarinizla cinsel ilikiye girin elerinize yaklain ve ,yiyin için yiyip için eklinde mutlak emir olarak çevirenler dorul zmirli Özek vd ate altunta-ahin dumlu-elmali duman,52 yildirim hamidullah bulaç y n Öztürk karaman vd 53 döndüren akdemir m Öztürk feyizli ve slâmolu 2 ,onlara yaklaabilir ve ,yiyip içebilirsiniz eklinde ibâha olarak çevirenler atay-kutluay,54 koçyiit-cerraholu esed yüksel Çakir Ünal kisa ener vd iicik oruç tutulan günün gecesinde kiinin eiyle ilikiye girebileceini ve gecenin karanlii ile sabahin aydinliinin birbirinden ayirt edilinceye kadar yiyip içilebileceini ifade eden bakara 187 ayeti elmalili nin son derece yerinde tespi tiyle söyleyecek olursak emri gibi ibâha için olup böyle olmasinda ittifak vardir yani einizle cinsel ilikide bulunun demek cinsel ilikiye girebilirsiniz demektir.55 eer iliki mutlak emir olsaydi her müslümanin bu emre mutlak olarak itaat etmesi gerekirdi taat etmeyen günah ilemi sayilirdi oysaki mübaeret fiilini yapip yapmama elerin yiyip içme ise kiilerin tercihine birakilmitir zira bu gibi hususlar insan iradesi psikolojik durumu ile çok yakindan ilintilidir emirlerin delaleti de böyledir 56 fikih metodolojisinin genel anlayiina göre de yasaktan sonra gelen emir vücub ve nedb deil ibâha ifade eder.57 52 beyrut 1993 i 313-314 nesefî i 96 ebû hayyân ii 82 kâsimî i 453 455 reid riza muhammed menâr kahire 1947 ii 177-178 bn Âûr ii 183 tabersî ebû ali el-fadl b hasen mecmeu l-beyân fî tefsîri l-kur an beyrut 1997 ii 17 elmalili muhammed hamdi yazir hak dini kur an dili stanbul 1982 i 671 koçyiit talat-cerraholu smail kur an-i kerim meal ve tefsiri ankara 1990 i 347 ayrica bk râzî ii 271 bn kesîr ebü l-fidâ smail b Ömer tefsîru l-kur ani l-azîm stanbul 1984 i 319-320 Âlûsî i 462-463 ,artik onlara yaklaip allah in size yazdii eyi arzu edebilirsiniz eklinde doru çevrilmiken emirleri ,yeyin için eklinde mutlak emir olarak çevrilmitir duman iii 65 tefsir kisminda ,isteyenin ramazan gecesinde eiyle cinsi temasta bulunabilecei açiklamasiyla mealde mutlak olarak çevrilen emrin böylece ibâha ifade ettii belirtilmitir karaman vd kur an yolu türkçe meal ve tefsir ankara 2007 i 286 54 emirleri ise ,yiyin için eklinde mutlak emir olarak çevrilmitir 55 elmalili i 671 56 koçyiit-cerraholu i 347 57 cassâs i 314 53

[close]

p. 10

10 zülfikar durmu yukarida da geçtii üzere birçok tefsirde söz konusu emirlerin ibâha anlaminda olduu vurgulanmasina ramen meal hazirlayanlarin çounluu emrin ibâha anlamini hiç dikkate almadan mutlak emir olarak çevirmilerdir ki bu çeviri ekli hem dil kurallarina hem de kullanima aykiridir ayrica bu balamda hz peygamber in sahura kalkilmasini tavsiye ettiini hatirlatmakta fayda vardir deilse oruç tutacak herkesin mutlaka sahurda bir ey yiyip içmesi zorunlu olurdu 58 ayetin doru çevirisi öyle olabilirdi bundan böyle oruçlu geçirdiiniz günün gecesinde elerinizle ilikiye girebilir ve allah in sizin için takdir buyurduu neslin arayii içinde olabilirsiniz gecenin karanlii ile sabahin aydinlii ayirt edilinceye kadar yiyip içebilirsiniz ardindan o gün akama kadar oruç tutun ii bakara 2/222 a tefsirler ayetteki emir siygasi kimi müfessirlerce mutlak emir olmayip ibâha yani âdetleri sona erip temizlendikleri vakit kiinin eiyle cinsel ilikiye girebilecei eklinde ifade edilmektedir.59 b mealler 1 ,onlara yaklain onlarla cinsel ilikiye girin eklinde mutlak emir olarak çevirenler elmalili Çantay dorul atay-kutluay zmirli ate Özek vd yildirim koçyiit-cerraholu akdemir bulaç hamidullah altunta-ahin karaman vd esed yüksel dumlu-elmali y n Öztürk döndüren ener vd duman m Öztürk iicik feyizli ve slâmolu 2 ,onlara yaklaabilirsiniz onlarla birlikte olabilirsiniz eklinde ibâha olarak çevirenler Ünal Çakir ve kisa Âdetleri sona erip temizlendikleri vakte kadar kendileriyle cinsel ilikiye girilmesini yasaklayan ancak temizlenmelerinden sonra onlarla allah in izin verdii ekilde ilikiye girilebileceini bildiren bakara 222 ayetindeki emrinin birçok müfessirce ibâha anlaminda olduu belirtilmesine ramen meallerin birkaçi hariç çounluunda emrin bu anlamina dikkat etmeden anlamlandirilmitir buna göre eler temizlenir temizlenmez bu ilikinin yapilmasi gerekmektedir oysa bu iliki tamamen elerin istei ile olabilecek bir durumdur.60 buhârî ,savm 20 nesâî ,siyâm 18-19 24 tirmizî ,savm 17 taberî i 398 mâtürîdî v 132 cassâs i 479 bn atiyye ebû muhammed abdülhak b gâlib el-muharrerü l-vecîz beyrut 2001 i 299 kurtubî iii 60 bn kesîr i 380 ebû hayyân ii 270 Âlûsî i 517 bn Âûr ii 369 tabersî ii 67 60 mâtürîdî v 132 58 59

[close]

p. 11

k.kerim de bâha fade eden emir siygalarinin Çeviri problemi 11 mesele dilbilim yaninda fikih usulü açisindan da deerlendirilecek olursa genel ve yaygin anlayia göre de yasaktan/nehiyden sonra gelen emir mutlak vücubu deil ibâha anlamini ifade etmektedir.61 ayetin doru çevirisi öyle olabilirdi temizlenmelerinden sonra elerinizle allah in izin verdii ekilde cinsel ilikiye girebilirsiniz allah içtenlikle tövbe edenleri ve temiz olanlari sever iii nisa 4/3 a tefsirler ayetteki emri kimi müfessirlerce mutlak emir olmayip istee bali oluu yani ibâhalii ifade etmektedir.62 b mealler 1 ,evlenin nikâh edin nikâhlayin eklinde mutlak emir olarak çevirenler Çantay zmirli yildirim esed hamidullah kazici-taylan y n Öztürk bulaç döndüren akdemir kisa m Öztürk iicik mevdûdî karaman vd feyizli ve slâmolu 2 ,evlenebilirsiniz eklinde ibâha olarak çevirenler atay-kutluay karakaya vd yüksel Çakir dumlu-elmali ener vd Ünal ve duman 63 elmalili,64 dorul,65 ate,66 Özek vd 67 koçyiit-cerraholu68 ve altuntaahin nin69 meallerinde mutlak emir olarak çevrilmise de gerek tefsir kisminda cassâs i 479 bnü l-arabî ebû bekir ahkâmü l-kur an beyrut ts i 172 mâtürîdî ii 7 cassâs ii 80 bn kesîr ii 182 seâlebî abdurrahman b muhammed ebû zeyd cevâhirü lhisân fî tefsîri l-kur an beyrut ts i 348 sâbûnî muhammed ali revâiu l-beyân tefsîru ayâti l-ahkâm mine l-kur an stanbul ts i 425 elmalili ii 1290 ate süleyman yüce kur an in Çada tefsiri stanbul 1989 ii 197-198 ayrica bk Âlûsî ii 402 tabersî iii 13 63 ancak tefsirinde ,evlensin demektir denilerek mutlak emir olduu izlenimi verilmitir duman iii 219 64 tefsir kisminda ,evlenin/nikâhlayin emrinin esas itibariyle sadece bir müsaade ve ibâha haksizlik yapma durumunda ise mekruh olduuna kuku yoktur açiklamasina yer verilmitir elmalili ii 1290 65 düülen dipnotta ,bu ayet bir takim artlar içinde birden fazla kadinla evlenmeye cevaz veriyor fakat birkaç zevce almayi emretmiyor bir kaide deil bir istisnadir açiklamasina yer verilerek söz konusu emrin mutlaklik ifade etmedii ifade edilmektedir dorul s 117 66 tefsirde ,buradaki `evleniniz emri vücub deil ibâha ifade eder açiklamasina yer verilerek mealdeki anlama açiklik getirilmitir ate ii 197 61 62

[close]

p. 12

12 zülfikar durmu gerekse düülen dipnotlarda söz konusu evliliin bir ruhsat ve izin olduu açiklamasina yer verilerek emrin ibâha anlaminda olduu vurgulanmitir teaddüd-i zevcât konusunun ele alindii himayeleri altinda bulunan yetim kizlar ve dul kadinlarla evlilik yapilmasi söz konusu olduunda haklari çinenmekten endie edildiinde dünyada evlenilecek kadin tükenmediine göre onlarla deil hoa giden dier kadinlardan biriyle evlenilmesi hatta ikisi üçü ve dördü ile evlenilebileceine izin veren nisâ 3 ayetindeki emri pek çok meal yazari tarafindan ,evlenin/nikahlayin tarzinda emrin ilk akla gelen vücub anlamiyla çevrilmitir bu çeviriye göre herkesin en az iki hanimla evlenmesi gerektii anlailmaktadir oysaki yukarida da geçtii üzere birçok müfessirin de dikkat çektii gibi ayetteki emir ruhsat bildirmektedir ayetin maksadi kaç kadin alinacaini belirtmek deil yetimlere zulmü önlemek için baka kadinlarla evlenme yolunu göstermektir ayet mutlaka u kadar kadinla evlenmeyi emretmiyor ancak zaruret halinde buna izin veriyor bu izni de alinacak eler arasinda adil davranma artina baliyor.70 söz konusu emir ifadesini ,evlenebilirsiniz nikâhlayabilirsiniz eklinde çevirenler kur an in ruhuna uygun olarak isabetli çevirmilerdir ayette ,ikisi üçü ve dördü ile eklinde seçenek sunulduu için söz konusu emir mutlai deil ruhsati izni ifade eder nitekim kâdî ebu ya lâ ayetteki atif ,vavlarinin ibâha olduunu belirterek71 bunun bir ruhsat olduunu ifade etmektedir aslinda ayetteki emrin vücub deil ibâha ifade ettiine ilikin karine ayetin devamindan da anlailmaktadir ,ama eer eler arasinda adaleti yerine getiremeyeceinizden endie ederseniz o zaman sadece bir kadinla yetinin ayette ,bir kadinla yetinin ifadesine yer verilmesi atifta bulunulan emrin ibâha oluunu açik-seçik olarak dile getirmektedir aksi takdirde ayette ona yer verilmezdi diye düünüyoruz ayetin doru çevirisi öyle olabilirdi ,himayeniz altinda bulunan yetim kizlarla evlilik yapmaniz söz konusu olduunda haklarini çinemekten endie ederseniz zahinda ise bunun bir izin olduu ifade edilmektedir kur an-i kerim ve açiklamali meâli medine 1987 s 76 68 ancak tefsirde bunun bir ruhsat olduu ifade edilmektedir koçyiit-cerraholu ii 334336 69 ancak dipnot düülerek ,nikahlayin emri gereklilik anlami deil ruhsat ve cevaz anlami taimaktadir denilerek bunun bir kural deil gerektiinde bavurulacak istisnai bir durum olduu açiklamasina yer verilmitir kur an-i kerim meâli ankara 2005 s 76 2 dipnot 70 elmalili ii 1290 derveze zzet et-tefsîrü l-hadîs beyrut 2000 viii 14 17-18 ate ii 197198 71 bnü l-cevzî ii 8 67

[close]

p. 13

k.kerim de bâha fade eden emir siygalarinin Çeviri problemi 13 onlarla deil hounuza giden dier kadinlardan biriyle evlenin hatta ikier üçer dörder kadinla evlenebilirsiniz iv nisâ 4/4 a tefsirler ayet tefsirlerde erkeklerin evlenecekleri hanimlarina bir hak ve ayni zamanda bir bai olarak gönül holuuyla vermeleri emredilen mehirleri eleri aldiklari bu mehrin eer bir kismini gönül rizasiyla kocalarina bailarlarsa onu içlerine sindire sindire yiyebileceklerini ifade etmektedir bir baka ifadeyle ayetteki emrinin mutlak balayici bir emir olmayip ibâha ifade ettii hatta ,afiyetle kelimesinin ibâhada airilii mübalaa dile getirdii belirtilmektedir.72 b mealler 1 ,gönül rahatliiyla faydalanin afiyetle yiyin onu içinize sine sine harcayin eklinde mutlak emir olarak çevirenler elmalili Çantay dorul zmirli atay-kutluay yildirim ate esed hamidullah karakaya vd kazici-taylan y n Öztürk bulaç akdemir döndüren dumlu-elmali m Öztürk iicik mevdûdî karaman vd Özek vd koçyiit-cerraholu altunta-ahin duman ener vd feyizli ve slâmolu 2 ,harcayabilirsiniz yiyebilirsiniz eklinde ibâha olarak çevirenler yüksel Çakir Ünal ve kisa eleri tarafindan aldiklari mehrin bir kismini gönül rizasiyla kocalarina bailadiklari takdirde kocalarin onu afiyetle yiyebileceklerini ifade eden nisâ 4 ayetteki emrinin dilsel analizlere airlik veren müfessirlerce ibâha anlaminda olduu belirtilmitir buna karin çok az sayidaki meal yazari bu dilsel kullanimi dikkate alabilmitir dierlerinin çevirisi ise mehrin mutlaka yenilmesi veya harcanmasi zorunlu imi gibi bir anlam içermektedir hâlbuki yemeiçme harcama kiinin tercihiyle ilikili bir durumdur sterse yer harcar istemezse yemeyebilir harcamayabilir ayet verildii takdirde mehrin kullanilabileceini yenilebileceini anlatmaktadir ayetin doru çevirisi öyle olabilirdi eer onlar aldiklari mehrin bir kismini gönül rizasiyla size bailarlarsa onu afiyetle yiyebilirsiniz v mâide 5/2 72 cassâs ii 86 zemaherî i 471 râzî iii 493 nesefî i 207 ebû hayyân iii 235.

[close]

p. 14

14 zülfikar durmu a tefsirler hramdan çiktiktan sonra karada yaayan hayvanlarin avlanmalarina ilikin olarak müfessirlerin hemen tamamina yakini ayetteki emrinin mutlaka yerine getirilmesi gereken balayici bir emir olmadiini bir baka ifadeyle dileyenin avlanabileceini ibâha ifade etmektedirler.73 hatta buradaki ibâhanin icma olduu belirtilmektedir.74 b mealler 1 ,avlanin eklinde mutlak emir olarak çevirenler dorul akdemir y n Öztürk ve slamolu 2 ,avlanabilirsiniz isterseniz avlanin eklinde ibâha olarak çevirenler elmalili Çantay zmirli atay-kutluay kazici-taylan ate yildirim karakaya vd bulaç yüksel esed hamidullah Özek vd Çakir dumlu-elmali döndüren altunta-ahin ener vd Ünal kisa mevdûdî karaman vd duman m Öztürk iicik ve feyizli kâbe yi ziyaret amaciyla ihrama girildiinde -deniz avi hariç avlanmayi yasaklayan fakat hac ibadetleri bitirilip ihramdan çikildiktan sonra harem bölgesi diinda isteyenin avlanabilecei ifade edilen mâide 2 ayetindeki emrinin ibâha anlamina geldii hususunda tefsirlerle mealler arasinda neredeyse tam bir uyum göze çarpmaktadir bunun böyle olmasinin nedenini gerek belagat gerek tefsir ve gerekse fikih usulü kaynaklarinda ibâha konusuna en çok örnek gösterilen ayetlerin bainda gelmi olduuna balayabiliriz söz konusu ifadenin meallerin tefsirlerle uyumlu olduu açikça görülmektedir ncelediimiz mealler içinde sadece dorul akdemir ve y n Öztürk ün meallerinde atifta bulunulan emir siygasi mutlak emir olarak çevrilmitir dolayisiyla bu üçü hariç dier bütün meallerin bu ayete ilikin çevirilerinde baarili olduklarini söylemeliyiz pek çok mealde yapildii gibi ayetin doru çevirisi öyle yapilabilirdi hramdan çiktiinizda avlanabilirsiniz vi cum a 62/10 73 bn kuteybe tefsîru garîbi l-kur an s 139 taberî iv 401-402 zeccâc ebû shâk brâhîm esseriyy meâni l-kur an ve râbuh beyrut 1988 ii 143 mâtürîdî ii 7 cassâs ii 428 beavî ii 211 zemaherî i 602 bnü l-arabî ii 536 bn atiyye ii 148 râzî iv 282 beyzâvî i 254 kurtubî vi 31 nesefî i 269 hâzin ii 211-212 ebû hayyân iii 588 mahallî-suyûtî celâleyn stanbul ts i 96 ebussuûd muhammed b muhammed el-mâdî râdü l-akli sselîm beyrut 1994 iii 4 bursevî smail hakki rûhu l-beyân stanbul 1389 iii 339 Âlûsî iii 229 bn Âûr iv 85 tabersî iii 201 enkitî muhammed emin advâu l-beyân mekke 1426 ii 5-6 74 bn atiyye ii 148 ebû hayyân iii 588.

[close]

p. 15

k.kerim de bâha fade eden emir siygalarinin Çeviri problemi 15 a tefsirler ayetteki ve emir siygalarinin birçok tefsirde mutlaka ye rine getirilmesinin zorunlu bir ey olmadii bir baka ifadeyle ibâha olduu ifade edilmektedir yani cuma namazi kilindiktan sonra herkesin hemen camiden/mescitten çikmasinin zorunlu olmayip allah in verdii bir izin olduu hemen bütün müfessirlerce dile getirilmektedir ayrica söz konusu ayet ibâha konusunda atifta bulunulan yegâne ayetlerden biri olarak karimiza çikmaktadir.75 buna göre isteyenin camiden çikabilecei istemeyenin de camide/mescitte kalip ibadet etmek tefekkür etmek zikir ile megul olmak ve ilmî faaliyetlerde bulunmak gibi ileri de yapabilecei ifade edilmi olmaktadir namazdan sonra insanin mutlaka ticaret yapmasi gerekir diye bir ey söz konusu deildir 76 ayetin devamindaki cümlesindeki emir siygasi da ayni ekilde ibâha anlaminda olduu belirtilmektedir.77 b mealler 1 ,yeryüzüne dailarak allah in lütfundan aramaya devam edin tekrar dailip rizkinizi arayin yeryüzüne dailin ve nasibinizi arayin gidip rizkinizi arayin eklinde mutlak emir olarak çevirenler elmalili,78 dorul atay-kutluay zmirli yildirim kazici-taylan ate,79 hamidullah Özek vd yüksel bulaç mevdudi y n Öztürk altunta-ahin akdemir esed,80 dumlu-elmali döndüren karaman vd m Öztürk iicik ener vd karakaya vd Çakir kisa duman feyizli ve slâmolu mukâtil b süleyman tefsîru mukâtil b süleyman beyrut 2003 iii 361 ferrâ iii 157 bn kuteybe te vîlü mükili l-kur an s 280 taberî xii 96-97 zeccâc v 172 mâtürîdî v 131 132 cassâs iii 672 mâverdî ebü l-hasen ali b muhammed en-nüket ve l-uyûn beyrut ts ii 7-8 bnü l-cevzî viii 55 bn atiyye v 309 râzî x 542 kurtubî xvii 71 nesefî iv 256 ebû hayyân viii 374 mahallî-suyûtî ii 223 bn aûr xiii 227 tabersî x 10 elmalili vii 4991 ate ix 440 el-Âkûb s 254 76 zeccâc v 172 ebu hayyân viii 374 77 cassâs iii 672 beavî vi 197 bn atiyye v 309 râzî x 542-543 hâzin vi 197 elmalili vii 4991 78 tefsirde ,namaz tamamlandi mi dailabilir ali-veri yapabilir ziyarete gidebilir istirahat edebilirsiniz eklinde izah yapilarak ibâha oluuna dikkat çekilmitir elmalili vii 4990 79 tefsirde ,dileyen çikar dileyen mescidde oturur zikir ve fikrine devam edebilir denilerek emrin bir ruhsat yani ibâha olduu ifade edilmektedir ate ix 440 80 ancak düülen dipnotta ,vaktinizi dünyevi kazançlara ayirabilirsiniz denilerek doru anlama iaret edilmitir esed iii 1149 11 dipnot 75

[close]