Αειφόρο ελατόδασος Περτουλίου

 

Embed or link this publication

Description

Αειφόρο ελατόδασος Περτουλίου

Popular Pages


p. 1



[close]

p. 2

1 Αειφόρο Ελατόδασος Περτουλίου

[close]

p. 3

Συγγραφική ομάδα ΚΚΠΚοοαυτόπρτκώσακΤώανβζνηαλέηλησΜςιιςολΕαυΘευρίΕωοάίαυυμγτ-γάΧυΤεςχερλ,ρήίοαΠέσςζ,τ,ΕαοΠΠ,ς1Ε,2ΕΠ.Π11Ε110Ε40.07640 ISBN: 978-618-81777-2-7 Το περιεχόμενο του παρόντος βιβλίου και των φύλλων εργασίας αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Κ.Π.Ε. Περτουλίου - Τρικκαίων και επιτρέπεται η αναπαραγωγή του για εκπαιδευτικούς σκοπούς με αναφορά της πηγής προέλευσης.

[close]

p. 4

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος 5 Εισαγωγή 7 Πρόγραμμα Κ.Π.Ε. «Αειφόρο ελατόδασος Περτουλίου» 8 Κριτήρια επιλογής του θέματος 8 Στόχοι του προγράμματος 9 Οικοσύστημα 10 Ο κύκλος της ενέργειας 11 Φωτοσύνθεση 14 Μηχανισμός φωτοσύνθεσης 14 Δασικό οικοσύστημα 16 Ζώνες βλάστησης 18 Κλίμα 19 Παραδασόβιοι οικισμοί. Το Περτούλι 20 Χλωρίδα ελατοδάσους 23 Υβριδογενής ελάτη (Abies borisii regis) 23 Μαύρη πεύκη (Pinus nigra) 24 Δασική πεύκη (Pinus sylvestris) 25 Οξιά ή φηγός (Fagus Sylvatica) 25 Σφένδαμος (Acer) 26 Δρυς / Βελανιδιά (Quercus) 27 Ιξός/Μελάς/Γκι (Viscum album) 27 Αρκουδοπούναρο / Ίληξ / Ου (Ilex) 28 Οστριά (Ostrya carpinifolia) 28 Φλαμουριά (Tillia) 29 Αγριοτριανταφυλλιά (Rosa canina) 30 Αγριοφράουλα (Fragaria vesca) 30 Άρκευθος / Κέδρος (Juniperus oxycedrus) 31 Ελλέβορος ο κυκλόφυλλος / Σκάρφη / Τρελόχορτο (Helleborus cyclophyllus Boiss) 31 Κρόκος (Crocus) 32 Βρύα (Brachythecium) - Λειχήνες (Lichens) 33 Μανιτάρια (Fungi) 34 Πανίδα ελατοδάσους 34 Θηλαστικά Καφέ αρκούδα (Ursus arctus) 34 Λύκος (Canis lupus) 36 Αγριόχοιρος ή αγριογούρουνο (Sus scrofa) 36 Ζαρκάδι (Capreolus capreolus) 37 Αλεπού (Vulpes vulpes) 37 Σκίουρος ή βερβέρα (Sciurus vulgaris) 38

[close]

p. 5

Σκαντζόχοιρος (Erinaceus concolor και Erinaceus roumanicus) 39 Πτηνά 39 Γεράκι (Falco) 39 Κίσσα (Garrulus glandarius) 40 Ερπετά 40 Ελατόδασος Περτουλίου 41 Σκοποί 42 Η Διαχείριση του δάσους 43 Α. Χαρτογράφηση - οριοθέτηση - φύλαξη 43 Β. Ξυλοπονία και πολιτική ξύλου - Κοπή δέντρων 44 Γ. Αναγέννηση του δάσους 51 Δ. Απαγόρευση βόσκησης 51 Ε. Δάσος - Πρότυπο 52 Απειλές για τα δάση 52 Πυρκαγιές 52 Οικοπεδοποίηση 53 Παράνομη υλοτομία 53 Όξινη βροχή 54 Υπερβόσκηση 54 Κλιματική αλλαγή 55 Το ήξερες ότι... 56 «Περπατώ εις το δάσος» - Συμβουλές για μικρούς εξερευνητές 57 Φύλλο εργασίας 1 58 Φύλλο εργασίας 2 59 Φύλλο εργασίας 3 60 Φύλλο εργασίας 4 61 Φύλλο εργασίας 5 62 Φύλλο εργασίας 6 63 Φύλλο εργασίας 7 64 Φύλλο εργασίας 8 65 Φύλλο εργασίας 9 66 Φύλλο εργασίας 10 67 Φύλλο εργασίας 11α 68 Φύλλο εργασίας 11β 69 Φύλλο εργασίας 12 70 Φύλλο εργασίας 13 71 Φύλλο εργασίας 14 73 Φύλλο εργασίας 15 74 Λύσεις των μεσοστοιχίδων 76 Βιβλιογραφία 77 Πηγές φωτογραφιών 79 Το δάσος μας προσφέρει 80

[close]

p. 6

Πρόλογος Αειφόρο Ελατόδασος Περτουλίου Ό πως μια κοινωνία ανθρώπων αναπαράγεται και τα μέλη της έχουν μεταξύ τους συγγένειες, συγκεκριμένες λειτουργίες και ρόλους, έτσι και μια κοινωνία δέντρων, άλλων φυτών και ζωικών οργανισμών, που λέγεται «δασικό οικοσύστημα», επίσης αναπαράγεται και τα μέλη της έχουν μεταξύ τους συγγένειες και εκτελούν εξειδικευμένους ρόλους. Άλλα δεσμεύουν ενέργεια και χτίζουν οργανικά υλικά, άλλα ανακυκλώνουν τα γενετικά στοιχεία, άλλα αποικοδομούν τα υλικά ώστε αυτά να ανακυκλοφορήσουν κλπ. Όπως μια κοινωνία ανθρώπων χρησιμοποιεί πόρους, σαν το έδαφος, τη θάλασσα, τα ορυκτά κ.α., έτσι και το δασικό οικοσύστημα χρησιμοποιεί παρόμοιους πόρους (ηλιακή ενέργεια, γλυκέα ύδατα, έδαφος). Για να συνεχίσει να αναπαράγεται κατά το δυνατόν αυτόνομα και ομαλά μια κοινωνία ανθρώπων θα πρέπει στο εσωτερικό της να καλύπτει κατά το δυνατόν όσες γίνεται περισσότερες απαραίτητες εξειδικευμένες λειτουργίες και να μην καταναλώνει περισσότερα απ’ όσα παράγει. Έτσι ακριβώς και το δασικό οικοσύστημα για να λειτουργεί ομαλά και να παράγει συνεχώς, θα πρέπει ο άνθρωπος να μην καρπώνεται από αυτό περισσότερο ξύλο, θηράματα ή βοσκήσιμη ύλη απ’ όση παράγεται. Θα πρέπει επίσης να παραμένουν ισόρροπες οι λειτουργίες του (η βοσκή να μην εμποδίζει την αναγέννηση των δέντρων και την υλοτομία, η υλοτομία να μην εμποδίζει τη μελισσοκομία, η μελισσοκομία να μην εμποδίζει το κυνήγι, το κυνήγι να μην εμποδίζει την υπόλοιπη αναψυχή κλπ). Αυτή είναι και η έννοια της αειφορίας: α) να μη υπερκαρπώνονται οι τωρινές γενιές εις βάρος των μελλοντικών (διαγενεακή βιωσιμότητα) και β) να μην λειτουργεί ο ένας τομέας εις βάρος των άλλων (ενδογενεακή- διατομεακή βιωσιμότητα). Η Επιστήμη της Διδακτικής μπορεί τρόπον τινά να αποτελέσει έναν «μετασχηματιστή» που θα μετατρέπει την ειδική γνώση σε γενικώς κατανοητή προς όλα τα μορφωτικά και εκπαιδευτικά στρώματα και προς όλες τις ηλικιακές ομάδες. Αυτή ακριβώς είναι η μεγάλη πρόκληση που έχει ν’ αντιμετωπίσει η Διδακτική. Όπως οι δασολόγοι, οι βιολόγοι κ.α. επιστήμονες που άπτονται δασικών θεμάτων είναι οι πλέον ειδικοί στο να παράγουν γνώση επί αυτών, έτσι και οι παιδαγωγοί είναι οι πλέον ειδικοί στη μετάδοσή της μέσω της Διδακτικής. Ιδίως στα γνωστικά πεδία του Δασικού Οικοσυστήματος, η Διδακτική μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στο: α) να κατανοήσουν όλοι το πώς και πόσο ισχυρά ή όχι είναι εξαρτημένος ο άνθρωπος από τα χερσαία οικοσυστήματα και, αντίστροφα, πως αυτός τα επηρεάζει, και β) –σε κάποιο ίσως πιο προχωρημένο στάδιο- να κατανοηθεί με χρήση κατάλληλων μεταφορών-παραλληλισμών η λειτουργία της ανθρώπινης κοινωνίας μέσα από τη λειτουργία του δάσους και αντίστροφα, καθώς και τα δυο αποτελούν «ζώντα συστήματα» με πολλές ομοιότητες. Για το σκοπό αυτό είναι σημαντικό να συλλέγει και να δοκιμάζει η Διδακτική διαρκώς νέες ιδέες και να εμπλουτίζεται συνεχώς: α) πραγματολογικά για να προσφέρει πιο θεμελιωμένη γνώση, β) θεωρητικά για να προσφέρει νέες οπτικές και (κοσμο-)θεωρή- 5

[close]

p. 7

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Περτουλίου - Τρικκαίων σεις, και γ) μεθοδολογικά για να γίνεται μαθησιακά πιο διεισδυτική και να κάνει όλο και ευκολότερα προσλήψιμες σε μικρότερες ηλικιακά ομάδες και «χαμηλότερα» μορφωτικά ή εκπαιδευτικά στρώματα, γνώσεις που κάποτε θεωρούνταν μόνο «πανεπιστημιακές». Το παρόν έργο συνιστά μια ιδιαίτερα αξιόλογη προσπάθεια για κατανοητή συμπύκνωση του αντικειμένου της Δασικής Οικολογίας και βασικών στοιχείων της Δασολογίας που σχετίζονται με την ανάλυση και τον χειρισμό των δασικών πόρων. Αυτά τα γνωστικά αντικείμενα είναι ιδιαίτερα πολύπλευρα, ετερόκλητα και πολύπλοκα. Για το λόγο αυτό, κάθε τέτοιο εγχειρίδιο που έχει συνταχθεί επιμελώς, ακόμη και αν φαίνεται εκλαϊκευμένο, μπορεί να φανεί χρήσιμο τόσο στους μη ειδικούς ως εισαγωγή, όσο και σε ορισμένους ειδικούς καθώς μπορεί να τους προτείνει μια διαφορετική οπτική επί του ίδιου αντικειμένου, στην οποία μέχρι στιγμής δεν είχαν συνηθίσει, ή να τους προσφέρει νέα ερεθίσματα. Ευκολοδιάβαστο είναι το πόνημα αυτό φυσικά και από μαθητές και μπορεί να τους βοηθήσει τόσο πραγματολογικά όσο και από άποψη παροχής νέων ερεθισμάτων. Ο δασάρχης Περτουλίου Νικόλαος Δ. Χασάναγας 6

[close]

p. 8

Εισαγωγή Αειφόρο Ελατόδασος Περτουλίου «Η αειφορία ως τρόπος σκέψης, συμπεριφοράς και δράσης στόχο έχει να δημιουργήσει άτομα ηθικά ενδυναμωμένα και προσωπικά ικανοποιημένα, κοινότητες που στηρίζονται στην αλληλεγγύη, την ανεκτικότητα και τη δικαιοσύνη, κοινωνίες που διέπονται από θεσμούς διαφανείς και δίκαιους και περιβαλλοντικές πρακτικές που σέβονται και υποστηρίζουν τη ζωή» Unesco, 2005:10 Λ έξεις και φράσεις όπως «αειφορία», «αειφόρος», «αειφόρος ανάπτυξη» ίσως μας είναι αρκετά οικείες, δεν είμαστε όμως πάντα σίγουροι για την έννοιά τους. Αναλύοντάς τις, λοιπόν, διαπιστώνουμε ότι τα δύο συνθετικά που τις αποτελούν είναι το επίρρημα αεί (που σημαίνει πάντα) και το ρήμα φέρω (που σημαίνει φέρνω, αποδίδω). Η αειφόρος ή βιώσιμη ανάπτυξη είναι η οικονομική ανάπτυξη που σχεδιάζεται και υλοποιείται με γνώμονα τη μέγιστη δυνατή απολαβή αγαθών από το περιβάλλον, χωρίς όμως να διακόπτεται η φυσική παραγωγή αυτών των προϊόντων σε ικανοποιητική ποσότητα και στο μέλλον. Οι φυσικοί πόροι πρέπει να υφίστανται εκμετάλλευση με ρυθμό μικρότερο από αυτόν με τον οποίο ανανεώνονται, διαφορετικά λαμβάνει χώρα περιβαλλοντική υποβάθμιση με μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα την ανικανότητα του γήινου οικοσυστήματος να υποστηρίξει την ανθρώπινη ζωή. Για την επίτευξη της αειφορίας απαιτείται η καλή λειτουργία και των τριών αλληλεξαρτώμενων συστημάτων που την αποτελούν, δηλαδή και του περιβάλλοντος και της οικονομίας και της κοινωνίας. Πιο απλά, η έννοια του όρου «αειφόρος ανάπτυξη» αναφέρεται σε εκείνο το είδος ανάπτυξης που ανταποκρίνεται στις ανάγκες των ανθρώπων του παρόντος χωρίς όμως να διακυβεύεται η ικανοποίηση των αναγκών των μελλοντικών γενεών. Η αειφορία είναι η βασική αρχή της Δασοπονίας, ο όρος αυτός όμως έχει εφαρμογή και σε άλλους τομείς. Έτσι, μπορούμε να πούμε: αειφόρος κοινωνία, αειφόρο σχολείο, αειφόρος τουρισμός, αειφόρος γεωργία - αγροτική παραγωγή. Παράδειγμα αειφορικής διαχείρισης αποτελεί η εκμετάλλευση του πανεπιστημιακού ελατοδάσους Περτουλίου από το Ταμείο Διοικήσεως και Διαχειρίσεως Πανεπιστημιακών Δασών (Τ.Δ.Δ.Π.Δ.). Η ανάδειξη του πολύπλευρου έργου που προσφέρει το Τ.Δ.Δ.Π.Δ. στην κοινωνία και στην επιστήμη αποτελεί έναν από τους στόχους του προγράμματος «Αειφόρο ελατόδασος Περτουλίου» του Κ.Π.Ε. Περτουλίου-Τρικκαίων. Στο πλαίσιο του περιβαλλοντικού αυτού προγράμματος, κάθε χρόνο πολυάριθμοι μαθητές και εκπαιδευτικοί από όλη τη χώρα επισκέπτονται, γνωρίζουν και συμμετέχουν σε βιωματικές δραστηριότητες στο πανεπιστημιακό δάσος Περτουλίου. Μέσω κυρίως των μαθητών που είναι οι καλύτεροι πρεσβευτές ιδεών και πρακτικών και πολλαπλασιαστές γνώσεων και εμπειριών, το Κ.Π.Ε. στοχεύει να καταστήσει το έργο αυτό ευρύτερα γνωστό στην εκπαιδευτική και μαθητική κοινότητα και κατ’ επέκταση σε όλη την κοινωνία. 7

[close]

p. 9

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Περτουλίου - Τρικκαίων Πρόγραμμα του ΚΠΕ «Αειφόρο ελατόδασος Περτουλίου» Το «Αειφόρο ελατόδασος Περτουλίου» είναι μονοήμερο και διήμερο πρόγραμμα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης που υλοποιείται στην περιοχή του Περτουλίου. Αυτό, όπως και τα υπόλοιπα προγράμματα που υλοποιεί το ΚΠΕ Περτουλίου-Τρικκαίων, αποσκοπεί στο να δημιουργήσει γνωστικό υπόβαθρο στους συμμετέχοντες, να τους φέρει σε επαφή με το φυσικό περιβάλλον, να τους ευαισθητοποιήσει, έτσι ώστε να αντιλαμβάνονται τα προβλήματα γύρω τους, να διατυπώνουν κρίσεις, να προτείνουν λύσεις και να ενεργούν για την επίτευξή τους. Επιπλέον, στοχεύει στη διαμόρφωση στάσεων, αξιών και κινήτρων στα άτομα και στις κοινωνικές ομάδες, προκειμένου να αποκτήσουν ενδιαφέρον και διάθεση για κοινωνική συμμετοχή. Εμείς ως εκπαιδευτικοί βάζουμε το σπόρο για αειφόρο ενσυνείδητη σκέψη του ατόμου. Η πείρα, το ενδιαφέρον και η αγάπη των εκπαιδευτικών για το περιβάλλον σε συνδυασμό με τη φαντασία των παιδιών ελπίζουμε να ξεπεράσουν τις δικές μας προτάσεις και προσδοκίες! Κριτήρια επιλογής του θέματος Το ελατόδασος Περτουλίου επιλέχθηκε από το ΚΠΕ Περτουλίου-Τρικκαίων ως θέμα προγράμματος περιβαλλοντικής εκπαίδευσης επειδή: 8 • Υπόκειται σε αειφορική διαχείριση από το Τμήμα Δασολογίας και Φυσικού Πε- ριβάλλοντος του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με αποτέλεσμα να

[close]

p. 10

αποτελεί πρότυπο διαχείρισης δασικού οικοσυστήματος. • Η ευρύτερη περιοχή του ελατοδάσους τελεί υπό την προστασία του ευρωπαϊκού Δικτύου Natura 2000 για την προστασία των δασών. • Η περιοχή του ελατοδάσους αποτελεί πρότυπο δασικού οικοσυστήματος, εφόσον η ανθρώπινη παρέμβαση γίνεται σε αρμονία και όχι εις βάρος του οικοσυστήματος, αποτελώντας ταυτόχρονα το παράδειγμα προς μίμηση και για άλλα δασικά οικοσυστήματα. • Οι παραδασόβιοι οικισμοί διατηρούν τον παραδοσιακό χαρακτήρα τους και αποτελούν πόλο έλξης μελετητών, επιστημόνων και φυσιολατρών καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. • Συνδυάζει μοναδικού κάλλους φυσικό τοπίο με την προσβασιμότητα και την ομαλότητα του πεδίου που το καθιστούν ασφαλή και ιδανικό προορισμό για όλες τις ηλικίες. Στόχοι του Προγράμματος Στο πνεύμα των γενικότερων στόχων της εκπαίδευσης για το περιβάλλον και την αειφορία κινούνται και οι στόχοι του συγκεκριμένου προγράμματος. Γενικός σκοπός είναι οι εκπαιδευόμενοι να γνωρίσουν το αειφόρο ελατόδασος Περτουλίου. Επιμέρους στόχοι είναι οι εξής: • Να εισαχθούν στην έννοια δάσος. • Να επισημάνουν τις ωφέλειες, τις αξίες και τους κινδύνους του δάσους. • Να ενημερωθούν για το ελατόδασος Περτουλίου και τους παραδασόβιους οικισμούς. • Να έρθουν σε επαφή με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της περιοχής (γεωγραφική θέση, προσανατολισμός, κλιματολογικές συνθήκες). • Να αντιληφθούν τη μοναδικότητα του εν λόγω δάσους (χλωρίδα, πανίδα, βιότοπος, μορφολογία). • Να αποκτήσουν γνώσεις σχετικά με τη συστηματική εκμετάλλευση του δάσους από τους ανθρώπους (επιστημονική ομάδα του ΑΠΘ). • Να κατανοήσουν τους λόγους για τους Αειφόρο Ελατόδασος Περτουλίου 9

[close]

p. 11

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Περτουλίου - Τρικκαίων οποίους οι άνθρωποι εκμεταλλεύονται το δάσος (πλεονεκτήματα, μειονεκτήματα). • Να εντοπίσουν στο πεδίο στοιχεία που μαρτυρούν ανθρώπινη παρέμβαση στο δάσος. • Να επισημάνουν τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της ανθρώπινης παρέμβασης στο δάσος. • Να συνειδητοποιήσουν την ανάγκη προστασίας των δασών και να προτείνουν ιδέες για την αρμονική συμβίωση ανθρώπου και φύσης. • Να καλλιεργήσουν θετικές στάσεις και συμπεριφορές ως προς τη φυσική κληρονομιά. • Να αναπτύξουν περιβαλλοντική συνείδηση μέσω των αισθήσεων. Οικοσύστημα Στην προσπάθειά του να μελετήσει τη φύση, ο άνθρωπος ακολουθεί τη διαίρεση που η ίδια ορίζει επιλέγοντας μονάδες μελέτης, όπως τα οικοσυστήματα. Ένα οικοσύστημα δεν έχει συγκεκριμένο μέγεθος. Αυτό καθορίζε- ται κάθε φορά από τον ερευνητή και από το πε- δίο μελέτης που τον ενδιαφέρει. Έτσι, ένα οικο- σύστημα μπορεί να είναι μεγάλο όσο ολόκληρη η Γη ή τόσο μικρό όσο ένα δέντρο ή ένα φυτό σε μια γλάστρα. Κάθε οικοσύστημα αποτελείται από το φυσι- κό περιβάλλον (βιότοπο) και τους οργανισμούς (βιοκοινότητα) που ζουν σ’ αυτό, περιλαμβά- νει δηλαδή τους αβιοτικούς και τους βιοτικούς παράγοντες καθώς και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους. Βιοτικοί παράγοντες ή έμβιοι οργανισμοί ονομάζονται όλοι αυτοί που έχουν ζωή: μικροοργανισμοί, φυτά, ζώα και άνθρωπος. Αντίθετα, αβιοτικοί παράγοντες ή άβιοι ορ- γανισμοί θεωρούνται όσοι δεν έχουν ζωή, αλλά δίνουν ζωή και με τον τρόπο τους επηρεάζουν τους πρώτους. Αυτοί είναι το έδαφος, το νερό, ο αέρας, ο ήλιος, το κλίμα της κάθε περιοχής. Χαρακτηριστικό γνώρισμα ενός οικοσυστήματος είναι να διατηρεί την ισορροπία του ενάντια στις κάθε είδους διαταραχές που πιθανόν το απειλούν. Όσο πιο πολύπλοκο εί- ναι ένα οικοσύστημα και όσο περισσότερη ποικιλία διαφορετικών ειδών περιλαμβάνει, 10 τόσο πιο ανθεκτικό είναι σε αλλαγές του περιβάλλοντος και στην ανθρώπινη επέμβαση. Σε περίπτωση διαταραχής, ενεργοποιεί τους αυτορρυθμιστικούς μηχανισμούς που διαθέτει, οι οποίοι επαναφέρουν την ισορροπία ανάμεσα στις σχέσεις των οργανισμών

[close]

p. 12

Αειφόρο Ελατόδασος Περτουλίου που ζουν σε αυτό. Η ισορροπία είναι ανάλογη της ποικιλότητας. Για παράδειγμα, σε ένα πλούσιο οικοσύστημα, αν ο πληθυσμός ενός είδους (το σύνολο των οργανισμών που ανήκουν στο ίδιο είδος) περιοριστεί, το είδος που τρέφεται με αυτό θα έχει εναλλακτικές επιλογές τροφής, τις οποίες δε θα είχε σε ένα περιορισμένης ποικιλότητας οικοσύστημα. Ταυτόχρονα όμως, όσο πιο πολύπλοκο είναι, τόσο πιο δύσκολα θα επανέλθει στην αρχική του κατάσταση μετά από μια έντονη υποβάθμιση. Ο κύκλος της ενέργειας Βασική προϋπόθεση για τη διατήρηση ενός οικοσυστήματος αποτελεί η συνεχής προσφορά ενέργειας σε αυτό, η οποία εξασφαλίζεται από την ηλιακή ακτινοβολία. Αυτή την ενέργεια τη δεσμεύουν και την αξιοποιούν οι αυτότροφοι οργανισμοί (φυτά, κυ- 11

[close]

p. 13

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Περτουλίου - Τρικκαίων ανοβακτήρια, φύκη), οι οποίοι αποτελούν τους παραγωγούς του συστήματος. Χρησιμοποιώντας και ορισμένα ακόμα από τα άβια στοιχεία του οικοσυστήματος, νερό, ανόργανα άλατα από το έδαφος, διοξείδιο του άνθρακα από τον αέρα, παράγουν την τροφή τους (γλυκόζη) με τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης. Η χημική αυτή ενέργεια που είναι εγκλωβισμένη στη γλυκόζη αποθηκεύεται στους αυτότροφους οργανισμούς και σε επόμενο στάδιο μεταφέρεται στους ετερότροφους (φυτοφάγα ζώα, παμφάγα ζώα, άνθρωπος) με την κατανάλωση των πρώτων, κυρίως των φυτών. Η ενέργεια αυτή μεταφέρεται περαιτέρω και στα σαρκοφάγα ζώα μέσω της κατανάλωσης των φυτοφάγων και παμφάγων ζώων. Οι ετερότροφοι αυτοί οργανισμοί, οι οποίοι παίρνουν έτοιμες τις οργανικές ενώσεις, ονομάζονται και καταναλωτές. Όπως εύκολα αντιλαμβανόμαστε, όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί χρειάζονται οργανική ύλη για την επιβίωσή τους, μόνο όμως τα φυτά φωτοσυνθέτουν και την παράγουν. Αυτά, λοιπόν, αποτελούν την αφετηρία για τη ροή ύλης και ενέργειας προς όλους τους άλλους οργανισμούς με τη μορφή τροφής. Η μεταφορά αυτή της τροφής δημιουργεί τις τροφικές αλυσίδες. Γενικά, οι ισορροπημένες τροφικές σχέσεις σε ένα οικοσύστημα διασφαλίζουν τη διαθεσιμότητα της ενέργειας σε όλους τους οργανισμούς του. Η ενέργεια όλων των προαναφερθέντων οργανισμών μεταφέρεται μετά το θάνατό τους στο έδαφος, εξασφαλίζοντας έτσι τα στοιχεία που είναι απαραίτητα για την αρχή νέας ζωής. Tα νεκρά ζώα και φυτά αποσυντίθενται με αποτέλεσμα την επιστροφή της ενέργειας στο περιβάλλον με άλλη μορφή (αποδόμηση ή αποικοδόμηση). Έτσι συντελείται η ανακύκλωση της ενέργειας στη φύση που είναι η βάση της ζωής, ώστε τα στοιχεία της ύλης να είναι διαθέσιμα για τους φυτικούς οργανισμούς. 12

[close]

p. 14

Καθοριστικό παράγοντα για την ολοκλήρωση της διαδικασίας αυτής αποτελούν οι αποδομητές (αποικοδομητές): σαρκοφάγα πτηνά και ζώα (γεράκια, γύπες, αετοί, όρνια, ύαινες), σαπροφάγα (ξυλόψειρες, σκουλήκια, σαλιγκάρια, γυμνοσάλιαγκες), δενδριτοφάγα (τερμίτες, μυρμήγκια, σκαθάρια), βακτήρια, μύκητες (μανιτάρια). Οι οργανισμοί αυτοί επιβιώνουν τρεφόμενοι με νεκρή οργανική ύλη, διασπώντας τα φυτικά και ζωικά κατάλοιπα σε ανόργανα θρεπτικά συστατικά που χρησιμοποιούνται από τους παραγωγούς. Ολοκληρώνουν έτσι τον κύκλο της ενέργειας διασφαλίζοντας ταυτόχρονα και τη συνέχισή του. Χωρίς τους αποδομητές, ολόκληρη η γη θα κατακλυζόταν από φυτικά υπολείμματα, κουφάρια ζώων, ζωικά απόβλητα και σκουπίδια, θα μετατρεπόταν δηλαδή σε ένα απέραντο νεκροταφείο. Για καλύτερη κατανόηση του κύκλου της ενέργειας παραθέτουμε ένα παράδειγμα από το δασικό οικοσύστημα. Τα φυτά και τα δέντρα του δάσους με τη φωτοσύνθεση φτιάχνουν οργανική ύλη. Τα φυτοφάγα ζώα του δάσους, όπως ο λαγός και ο σκίουρος, προκειμένου να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα στοιχεία για την επιβίωσή τους, τρέφονται με φυτά και καρπούς που υπάρχουν σε αυτό. Τα ζώα αυτά καταναλώνονται από σαρκοφάγα ζώα, όπως η αλεπού και ο λύκος. Σχηματίζεται έτσι μια τροφική αλυσίδα, όπου κάθε οργανισμός εξασφαλίζει την ενέργεια που χρειάζεται συνδεόμενος τροφικά με το προηγούμενο είδος οργανισμού, όπως οι κρίκοι μιας αλυσίδας. Αυτό βέβαια στη φύση είναι πιο πολύπλοκο απ’ ότι φαίνεται, καθώς οι τροφικές αλυσίδες πλέκονται μεταξύ τους και σχηματίζουν τροφικά πλέγματα. Έτσι, τα φυτά και οι καρποί του δάσους καταναλώνονται όχι μόνο από τον λαγό και τον σκίουρο (φυτοφάγα), αλλά και από την αρκούδα και την κίσσα (παμφάγα). Τα δε πρώτα δύο ζώα μπορούν να καταναλωθούν και από τον αετό και από το γεράκι (παμφάγα), επιπλέον της αλεπούς και του λύκου (σαρκοφάγα). Το σημαντικό είναι ότι μέσω αυτής της λειτουργίας (ροής ενέργειας) διατηρείται η ισορροπία στη φύση. Αειφόρο Ελατόδασος Περτουλίου 13

[close]

p. 15

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Περτουλίου - Τρικκαίων Φωτοσύνθεση Τα φυτά αποτελούν ένα τεράστιο φυσικό εργοστάσιο ενέργειας. Τα ζώα και ο άνθρωπος, μην έχοντας τη δυνατότητα να κάνουν φωτοσύνθεση, στηρίζονται και εξαρτώνται από τα φυτά, τα οποία είναι οι μόνοι οργανισμοί στη γη που μετατρέπουν την ενέργεια από μια μορφή σε άλλη. Τα φυτά προκειμένου να παρασκευάσουν την τροφή τους χρησιμοποιούν την ηλιακή ενέργεια και απλές πρώτες ύλες, όπως διοξείδιο του άνθρακα, νερό και ανόργανα άλατα. Πιο αναλυτικά, δεσμεύουν την ηλιακή ενέργεια με τη χλωροφύλλη που βρίσκεται στα πράσινα μέρη τους, απορροφούν με τις ρίζες τους θρεπτικές ουσίες και νερό (ανόργανη ύλη) από το έδαφος καθώς και διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα μέσω των στομάτων τους. Στη συνέχεια, τα στοιχεία αυτά μεταφέρονται στους χλωροπλάστες, όπου με πολύπλοκες χημικές αντιδράσεις, μετατρέπονται σε ενεργειακά πλούσιες οργανικές ενώσεις (υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, βιταμίνες), απαραίτητες για την ανάπτυξη και τη συντήρησή τους. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι τα φυτά μετατρέπουν την ηλιακή ενέργεια που λαμβάνουν σε χημική, την οποία χρησιμοποιούν για την ανάπτυξή τους, λειτουργούν δηλαδή ως μετατροπείς ενέργειας. Οι οργανικές αυτές ενώσεις όμως είναι απαραίτητες για την επιβίωση και την ανάπτυξη και των ετερότροφων οργανισμών, οι οποίοι τις εξασφαλίζουν μέσω της κατανάλωσης των φυτών. Τέλος, ένα ακόμη προϊόν της διαδικασίας της φωτοσύνθεσης είναι το οξυγόνο, το οποίο απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα. Μηχανισμός φωτοσύνθεσης Αναλυτικά ο μηχανισμός της φωτοσύνθεσης είναι ο ακόλουθος: Το νερό που εισέρχεται στο φυτό διαλύει και μεταφέρει το διοξείδιο του άνθρακα μέχρι τα κύτ- ταρα και τους χλωροπλάστες των φύλλων. Εκεί, 14 με την ενέργεια του φωτός που απορροφά η φωτοδεσμευτική ουσία, η χλωροφύλλη, το νερό δια- σπάται στα στοιχεία του (φωτόλυση): το οξυγόνο

[close]

Comments

no comments yet