TERKENLI

 

Embed or link this publication

Description

Η σχέση Τουρισμού-Τοπίου, εισήγηση στο συνέδριο

Popular Pages


p. 1

ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ COMENIUS REGIO Arca.dia.logue «ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟ 1950 ΚΑΙ ΜΕΤΑ: ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΠΑΡΑΛΛΗΛΕΣ» , Αθήνα 11/2/2015 Η Σχέση Τουρισμού-Τοπίου: ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΘΕΑΝΩ Σ. ΤΕΡΚΕΝΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ t.terkenli@aegean.gr

[close]

p. 2

Σκοπός και πλαίσιο της εισήγησης  Μεταξύ των Ευρωπαϊκών τοπίων, η τρέχουσα χρηματοπιστωτική/ κοινωνική κρίση αποτελεί μεγαλύτερο κίνδυνο για τα Μεσογειακά τοπία: οικονομική αναθεώρηση προτεραιοτήτων και αυξανόμενες πιέσεις στους δημόσιους πόρους (κοινά αγαθά). Οι σημαντικότερες προκλήσεις προς τις σύγχρονες κοινωνίες είναι εδραιωμένες στο τοπίο (ESF and COST 2010). Ομοίως, η επίλυση των προβλημάτων που αυτές αντιμετωπίζουν, έγκειται, επίσης, στο τοπίο. Ο τουριστικός τομέας αποβαίνει πεδίο αναψυχής, όπου διαδραματίζεται η αντίστιξη αλλά και αντιπαράθεση, από την μία πλευρά, ποικίλων οικονομικών επιδιώξεων και, από την άλλη πλευρά, της προστασίας/ σχεδιασμού, αλλά και γενικότερα διαχείρισης του τοπίου. Η εισήγηση αυτή αποτελεί μια κριτική προσέγγιση, από την πλευρά της πολιτισμικής γεωγραφίας, του δυναμικού ρόλου της σχέσης του τοπίου με τον τουρισμό και των δυνατοτήτων που αυτή προσφέρει στην επίλυση πολλών προβλημάτων της σύγχρονης Ελληνικής κοινωνίας.   

[close]

p. 3

Δομή και μεθοδολογία  Με την βοήθεια μιας σύντομης SWOT ανάλυσης, εξετάζονται παραδείγματα των διαφόρων και πολλαπλών προκλήσεων και ευκαιριών που αναπτύσσονται στον τομέα του τουρισμού—την κινητήρια δύναμη των Μεσογειακών οικονομιών—στο πλαίσιο της σημερινής ‘κρίσης’, για τα σύγχρονα Ελληνικά και Μεσογειακά τοπία.    Μέρος A: Θεωρητικό πλαίσιο Μέρος B: Η περίπτωση της Ελλάδας Μέρος Γ: Προοπτικές/ Συμπεράσματα Συζήτηση των προκλήσεων για το τοπίο και τον τουρισμό στην Ελλάδα ‘της κρίσης’ και των δυνατοτήτων που προκύπτουν από αυτήν, τόσο για το μέλλον του ελληνικού τοπίου όσο και αυτό της τουριστικής ανάπτυξης. Πρόκειται, φυσικά, για μερικές αρχικές και μόνον σκέψεις και παρατηρήσεις: τη βάση για μια περισσότερο εμπεριστατωμένη και διεισδυτική μελλοντική μελέτη των τάσεων αυτών, η οποία απαιτεί την συμπερίληψη όλου του φάσματος των σχετικών μεταβλητών και των μεταξύ τους αλληλοσυσχετισμών, στο χώρο και στο χρόνο.  

[close]

p. 4

A. Θεωρητικό πλαίσιο: ορισμός του τοπίου  ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΣΥΜΒΑΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΤΟΠΙΟ. ‘Τοπίο’: μια ζώνη ή μια περιοχή όπως γίνεται αντιληπτή από ντόπιους ή από επισκέπτες, τα οπτικά χαρακτηριστικά και ο χαρακτήρας της οποίας είναι το αποτέλεσμα φυσικών ή/και πολιτισμικών (δηλαδή ανθρώπινων) δράσεων (Council of Europe, 2000, Κεφ. 1, άρθρο 1, Παρ. 38). Στην έννοια αυτή, περιλαμβάνεται και το καθημερινό, το κοινότυπο (ordinary) τοπίο. Ο ορισμός αυτός υπογραμμίζει ότι ένα τοπίο σχηματίζει ένα σύνολο (‘όλον’), του οποίου οι φυσικές και πολιτισμικές συνιστώσες συνυπάρχουν, και ότι τα τοπία συντίθενται ως νοητικές εικόνες του χώρου, ως μορφές χωρικής αναπαράστασης, και όχι ως απλά, υλικά γεωγραφικά μορφώματα.

[close]

p. 5

A. Θεωρητικό πλαίσιο: χαρακτηριστικά του τοπίου «Τοπίο=τμήμα της γης, κατανοητό με μια ματιά» (Jackson, 1984). Αναφέρεται στον ανθρωπογενή μας περίγυρο, όπως αυτός νοείται μέσω των ανθρώπινων αισθήσεων ΚΑΙ αντιληπτικών εγκεφαλικών διεργασιών, που συνυφαίνονται μέσα από πολύπλοκους αλληλοσυσχετισμούς, ως ΥΛΙΚΕΣ και ΑΫΛΕΣ διαστάσεις του τοπίου.    Στοιχεία του τοπίου: μορφές/δομές, διεργασίες/λειτουργίες, αξίες/νοήματα Τρόποι πρόσληψης του τοπίου: α) αισθητηριακά/ οπτικά, β) γνωστικά/ συναισθηματικά και γ) βιωματικά/ εμπειρικά. Και οι τρεις αυτοί τρόποι πρόσληψης του τοπίου αναφέρονται στον ΣΥΣΧΕΤΙΣΤΙΚΟ του ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ—ίσως την σημαντικότερη διάσταση του τοπίου: το τοπίο ως διαμεσολαβητής στη σχέση ανθρώπου—χώρου (κόσμου). Τοπίο=τρόπος συσχετισμού του ανθρώπου με τον περιβάλλοντα χώρο. Τι αποκαλύπτει αυτό για τη σχέση μας με τα τοπία μας;  

[close]

p. 6

A. Θεωρητικό πλαίσιο: πολιτισμική υπόσταση τοπίου  Υποκείμενη βάση οποιασδήποτε συσχέτισης ανθρώπου-περιβάλλοντος είναι οι έννοιες περί χώρου, φορτισμένες ιδεολογικά και συμβολικά. Τέτοιες έννοιες αναδύονται από την αναζήτηση της ανθρωπότητας για νόημα και ταυτότητα, και υποδεικνύουν την κεντρικότητα του πολιτισμού/ κουλτούρας, στη συγκρότηση του χώρου/ τοπίου, μέσα στο χρόνο. Συνεπώς, όλα τα τοπία είναι πολιτισμικά (Meinig 1979, Τερκενλή 1996). Η πολιτισμική συγκρότηση του τοπίου και η πολιτισμική βάση της ‘κρίσης’ (Καρράς 2013), απαιτούν μια πολιτισμική αναθεώρηση του ρόλου του τοπίου στην ελληνική κοινωνία και υποθάλπουν ευκαιρίες που αναδύονται από τη σχέση αυτή.  

[close]

p. 7

A. Θεωρητικό πλαίσιο: τοπίο και τουρισμός  Ο ρόλος και η σημασία του τοπίου αποτελούν αναγκαία, αδιάρρηκτη και αδιαπραγμάτευτη συνθήκη για τον τουρισμό (Terkenli 2004, 2014, Roberts 2009), π.χ. η κεντρικότητα της περιήγησης στον τουρισμό, τα ‘3S’ στον τουρισμό. Στη βάση της διττής υπόστασης του τοπίου (υλική/ άϋλη), αυτό αποτελεί το σημαντικότερο πεδίο επαφής μεταξύ τουριστών και ντόπιων και χώρο διαδραμάτισης των σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ των δύο πλευρών: σχέσεων πολιτισμικής και οικονομικής ανταλλαγής, δόμησης κοινωνικής και τοπι(α)κής ταυτότητας, παιχνιδιού και αναψυχής, γνωριμίας με τον κόσμο και τον εαυτό, κλπ. (Carmichael 1998, Terkenli 2000, 2014). Για τον τουρίστα, το τοπίο αποτελεί την πρώτη και εντονότερη επαφή με τον χώρο επίσκεψής του (συσχετιστικός χαρακτήρας του τοπίου), αλλά και με τη βοήθεια της οπτικής αποτύπωσης και βιωματικής εμπειρίας του, παραμένει για πάντα χαραγμένο στη μνήμη του (αντιληπτικά, συναισθηματικά, εμπειρικά). Το τουριστικό marketing σκηνοθετεί και ενισχύει αυτές τις σχέσεις, στα ανάλογα, συγκεκριμένα πολιτισμικά, συμβολικά και κοινωνικά τους πλαίσια.   

[close]

p. 8

A. Θεωρητικό πλαίσιο: τοπία τουρισμού  Αλλά και ο τουρισμός διαχρονικά συνέβαλε ιδιαίτερα στην διαμόρφωση του τοπίου, διαχέοντας διεθνώς τοπιακές μορφές/ χαρακτηριστικά/ λειτουργίες/ νοήματα, μέσω περιηγητών, εξερευνητών κλπ. (Towner 1996). Τοπία τουρισμού:o τουρισμός επικρατεί στις χρήσεις γης και στην όψη της περιοχής (Wall in Jafari, 2000). Στην τουριστική ανάπτυξη ενέχονται δυνητικά όλες οι πτυχές και συνιστώσες του τοπίου—ανθρώπινες και φυσικές. Συχνά, κακοποίηση του τοπίου μέσω του τουρισμού, π.χ. ακαλαίσθητη ή ασύμβατη, πολλές φορές αυθαίρετη και εκτός σχεδίου, ανάπτυξη υποδομών/ ανωδομών τουρισμού, ανεξέλεγκτη αστικοποίηση, κατακερματισμός του χώρου, ομογενοποίηση των στοιχείων του τοπίου, απώλεια της ταυτότητας/ αυθεντικότητας του χώρου (Antrop 1998, Terkenli 2002).  

[close]

p. 9

Β. Η περίπτωση της Ελλάδας: το πλαίσιο  Οι Μεσογειακές κοινωνίες του 21ου αιώνα αντιμετωπίζουν πολλαπλές κρίσεις: οικονομική/ χρηματοπιστωτική, κλιματική/ περιβαλλοντική, ενεργειακή, οικιστική, κλπ. ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ=κρίση αξιών, κρίση συνειδήσεων, ιδεολογική κρίση. Τουρισμός=η πρώτη βιομηχανία της χώρας, σε άνοδο, την εποχή της κρίσης, προσφέρει περιστασιακή ανάπαυλα και εξισορρόπηση στην οικονομική κρίση. Αρχές-μέσα δεκαετίας 1990, η σχέση εσωτερικού-εξωτερικού τουρισμού στην Ελλάδα άλλαξε, υπέρ του εσωτερικού (>75% εξωτερικός τουρισμός μέχρι το1989), λόγω α) ανόδου του επιπέδου ζωής και κατανάλωσης, β) έντονη διαφημιστική δραστηριότητα από πλευράς πολιτείας και προσφοράς και γ) ανακάλυψη εναλλακτικών—και ειδικών ενδιαφερόντων—μορφών τουρισμού, και «τουρισμό του Σαββατοκύριακου», κυρίως γύρω από τα αστικά κέντρα. Μέσω του εσωτερικού τουρισμού, άρχισαν οι νεοέλληνες να ανακαλύπτουν και το ελληνικό τοπίο («φυσικό περιβάλλον») (Τσάρτας κ.α. 2001), σε αντίθεση προς τις υπόλοιπες αστικο-βιομηχανικές ευρωπαϊκές κοινωνίες.   

[close]

p. 10

B. Η περίπτωση της Ελλάδας: τοπιακή ποικιλότητα Νήσος Λέσβος (έκταση=1,636 m²) MEDSCAPES Project

[close]

p. 11

B. Η περίπτωση της Ελλάδας: τοπίο και κρίση  Τα ελληνικά τοπία υπέστησαν ιστορικά περίσσεια αδιαφορίας, κακοποίησης, ή ακόμη και ανεπανόρθωτης καταστροφής, με αποκορύφωμα την μεταπολεμική εποχή της ραγδαίας αστικοποίησης (δεκαετίες 1960 και 1970). Τα σημαντικότερα προβλήματα πηγάζουν από την απουσία συνολικού προγραμματισμού και χρηστής διαχείρισης από το κράτος, αλλά και ευρύτερη απουσία μιας συνείδησης τοπίου στην ελληνική κοινωνία. Λαμβάνουν την χειρότερή τους μορφή στην ανεξέλεγκτη, εκτός σχεδίου και αυθαίρετη δόμηση/ αστικοποίηση/ 2η κατοικία και καταστροφή φυσικών και πολιτισμικών πόρων, που επιδεινώνονται με ‘την κρίση’, π.χ. παράνομη υλοτομία. Με (πρόσχημα) ‘την κρίση’, αναίρεση/ οπισθοδρόμηση ως προς τις πρόσφατες προόδους σχετικά με το τοπίο (κύρωση της ELC, 2010, «Επιτροπή του Τοπίου» του ΥΠΕΚΑ, ‘επιστροφή στη φύση'), λόγω αναθεώρησης των κρατικών προτεραιοτήτων, σε βάρος των μη-οικονομικών. Το ελληνικό τοπίο=ένα από τα πρώτα θύματα της πτώχευσης της χώρας, και κυρίως με το μεγάλο ξεπούλημα της ελληνικής γης/ δημόσιων πόρων.    

[close]

p. 12

B. Η περίπτωση της Ελλάδας: τοπίο και τουρισμός  Σημεία αναστροφής των αρνητικών επιπτώσεων της κρίσης: α) με την επιστροφή στον αγροτικό χώρο και σε εναλλακτικούς τρόπους ζωής και β) με τον εσωτερικό τουρισμό (Terkenli 2014, Tsartas et al 2001), παρότι περιορισμένο από το 2009. Η ελληνική συνείδηση του τοπίου—που υπήρχε στις προβιομηχανικές αγροτικές, ορεινές και νησιωτικές κοινωνίες και χάθηκε με την αγροτική έξοδο—άρχισε να αναπτύσσεται στους αστικούς πληθυσμούς της χώρας τα τελευταία χρόνια προ ‘κρίσης’ με τον τουρισμό/ αναψυχή (≠Ευρώπη, βιομηχανική επανάσταση). Ως εκ τούτου, προ κρίσης, το ελληνικό αγροτικό/ εξω-αστικό τοπίο διήλθε μια σειρά μεταμορφώσεων, τόσο ως προς την συμβατική αγροτική παραγωγή (π.χ. ανάδειξη των τοπικών προϊόντων), όσο και ως προς την τουριστική του κατανάλωση (π.χ. προβολή μόνον των οπτικών και μορφολογικών του χαρακτηριστικών, γραφικών στοιχείων και οικισμών), αλλά και ως προς τις συμβολικές/ πολιτισμικές του διαστάσεις (π.χ. παγκοσμιοποίηση, τυποποίηση). SWOT ανάλυση: πώς μπορεί να συμβάλλει η σχέση τουρισμού—τοπίου στην επίλυση/ επανόρθωση των επιπτώσεων ‘της κρίσης’. Τι μπορεί να προσφέρει το τοπίο στον τουρισμό; Τι μπορεί να προσφέρει ο τουρισμός στο τοπίο;   

[close]

p. 13

B. SWOT ανάλυση. Ισχυρά σημεία/ υλικό τοπίο   Τεράστιες δυνατότητες για ανακάλυψη, αξιοποίηση και προβολή τοπίων, μέσω  της τουριστικής βιομηχανίας, με διεξόδους από την ‘κρίση’. Τοπίο= αειφόρος και προσοδοφόρος οικονομικός πόρος τοπικής ανάπτυξης, που επίσης ευνοεί το ίδιο το τοπίο: τοπιακή πολυλειτουργικότητα, ενίσχυση των τοπικών ταυτοτήτων με ταυτόχρονη βιώσιμη τοπική ανάπτυξη. Λαμπρές προοπτικές για την ανάπτυξη διαφόρων μορφών τουρισμού, στη βάση της τοπικότητας/ βιωσιμότητας/ πολυλειτουργικότητας—ιδιαίτερα συμβατές με τα ελληνικά/ μεσογειακά τοπία (π.χ. τοπικά προϊόντα, εναλλακτικός τουρισμός, γαστρονομία=1/3 των τουριστικών δαπανών στην Ελλάδα). Από πλευράς οικονομικών απολαβών, ΟΛΕΣ οι μορφές τουρισμού πουλούν εικόνες τοπίων, υπηρεσίες τοπίων, βιωματικές εμπειρίες τοπίων, προϊόντα τοπίων, γνώση και ιστορία τοπίων, κλπ. π.χ. περιήγηση πόλεων, ‘Alternative Tours of Athens’. 

[close]

p. 14

 Παράδειγμα: Γυναικείοι συνεταρισμοί  Από τα πιο επιτυχημένα παραδείγματα συμπράξεων στον αγροτικό χώρο. Ειδικεύονται σε δραστηριότητες που αναδεικνύουν και στηρίζονται στο τοπικό τοπίο, όπως προώθηση τοπικών προϊόντων, οικοτουρισμό, αγροτουρισμό και άλλες ανερχόμενες εναλλακτικές μορφές τουρισμού. Στόχος/ αποτέλεσμα: αναχαίτηση της αγροτικής εξόδου, δημογραφική ανάταση, εκπαίδευση/γνωριμία με τον τόπο/τοπίο, ανάπτυξη της γυναικείας επιχειρηματικότητας και ενίσχυση της οικονομικής τους αυτονομίας.  Γυναικείος Συνεταιρισμός Πέτρας, Λέσβος (http://womens-cooperative.elesvos.net/greek.htm).

[close]

p. 15

B. SWOT ανάλυση. Ισχυρά σημεία/άϋλο τοπίο  Μέσω του τουρισμού: προστασία, διατήρηση και προβολή των ταυτοτήτων τόπων και τοπίων, ως παρακαταθήκες ιστορίας και πολιτισμού (‘είμαστε το τοπίο και το τοπίο είναι εμείς’), π.χ. αστικός/ πολιτιστικός/ αρχαιολογικός τουρισμός. Ομοίως, σημασία του ρόλου του τουρισμού στην διαμόρφωση των ταυτοτήτων τοπίων: μέσω της πολυπληθίας των αφηγήσεων, γνώσεων και φαντασιακών κατασκευών της τουριστικής βιομηχανίας, πάντα σε διαλεκτική σχέση με το χώρο και το τοπίο των τουριστικών προορισμών. Έτσι, το τοπίο (συσχετιστική υπόσταση)= μέσο δόμησης πολιτισμικής και προσωπικής ταυτότητας και για τον τουρίστα/ καταναλωτή του. Σε προσωπικό επίπεδο: στοχασμός/ αυτογνωσία, πνευματικότητα/ ισορροπία, τέχνη/ έμπνευση, θεραπεία, εκπαίδευση, απόλαυση (π.χ. τουρισμός γιόγκα). Το τοπίο αποτελεί για μια κοινωνία εν καιρώ κρίσεων πνευματικό και ψυχικό καταφύγιο, πηγή γαλήνης, αρμονίας, επιβεβαίωσης και ευεξίας—πολύτιμα και επίκαιρα συναισθήματα και καταστάσεις του νου για την ελληνική κοινωνία.    

[close]

Comments

no comments yet