Türkiye de çagdaşlaşma Niyazi Berkes

 

Embed or link this publication

Description

Türkiye de çagdaşlaşma Niyazi Berkes

Popular Pages


p. 1

NİYAZI BERKES T iirkiye’de Çağdaşlaşma Yayına Hazırlayan: Ahmet Kuyaş

[close]

p. 2

TÜRKİYE’DE ÇAĞDAŞLAŞMA Niyazi Berkes (21 Ekim 1908-18 Aralık 1988) Lefkoşe’de başladığı or­ taöğrenimini 1928’de İstanbul Erkek Lisesi’nde tamamladı. 1931’de İs­ tanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nü bitirdi. 1935’te aynı fakültede sosyoloji asistanı oldu. Aynı yıl ABD’ye giderek 1939'a değin Chicago Üniversitesi’nde toplumbilim üzerine çalışmalar yaptı. An­ kara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde sosyoloji doçenti olduktan sonra 1950’de ikinci kez yurtdışma çıktı. 1952’de Kanada’da McGill Üniversi­ tesi’nde öğretim üyeliği yaptı, aynı üniversitede profesör oldu. Türkiye’nin tarihsel ve toplumsal evrimiyle ilgili çalışmalarıyla tanınan Niyazi Berkes, 1975'te emekli olup İngiltere’ye yerleşti. Berkes, kuramsal toplumbilim üzerine görüş ve düşüncelerini yansıtan çalışmalarının yanı sıra Türkiye’nin Osmanlı Dönemi’nden günümüze değin geçirdiği değişimleri inceleyen araştırmalar yaptı. Bir alan çalışması olan Bazı A nkara Köyleri Üzerine Bir Araştırma (1942), Türkiye’de top­ lumbilim alanında yayımlanan ilk monografilerden biridir. Berkes’in 1940’lardan başlayarak çeşitli gazete ve dergilerde yayımlanan toplumbilim ve felsefe konulu birçok makalesi F elsefe ve Toplumbilim Yazılan (1985) adlı kitabında toplandı. B aşlıca Yapıdan: Türkiye’de Çağdaşlaşma (1973); 100 Soruda Türki­ y e İktisat Tarihi (1969-70, 2 cilt); Arap Dünyasında İslamiyet, Milliyet­ çilik ve Sosyalizm (1 9 6 9 ); A sya M ektuplan (1 9 7 6 ), S iyasi P artiler (1946); 2 0 0 Yıldır Neden Bocalıyoruz (1964); B atıcılık, Ulusçuluk ve Toplum sal D evrim ler (19 6 5 ); Türk Düşününde B atı Sorunu (19 75); Atatürk ve Devrimleri (1982); Teokrasi ve Laiklik (1984).

[close]

p. 3

Niyazi B erkes’in YKY’deki kitapları: Asya Mektupları (1999) Türkiye’de Çağdaşlaşma (2002)

[close]

p. 4

NİYAZİ BERKES Türkiye’de Çağdaşlaşma Yayma Hazırlayan: Ahmet Kuyaş Yapı Kredi Yayınları GC3G

[close]

p. 5

Yapı Kredi Yayınlan - 1713 Cogito: 117 Türkiye’de Çağdaşlaşma / Niyazi Berkes Yayma hazırlayan: Ahmet Kuyaş Kitap editörü: Ayşe Erdem Düzelti: Korkut Tankuter Kapak ve sayfa tasarımı Nahide Dikel Baskı ve Cilt: Ertem Basım Ltd. Şti. /Ankara Tel: (0312) 640 16 23 Sertifika No: 16031 YKY'de 1. baskı: İstanbul, Ekim 2002 18. baskı: İstanbul, Ekim 2012 ISBN 978-975-08-0434-1 © Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.Ş. 2008 Sertifika No: 12334 Bütün yayın hakları saklıdır. Kaynak gösterilerek tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.Ş. Yapı Kredi Kültür Merkezi İstiklal Caddesi No. 161 Beyoğlu 34433 İstanbul Telefon: (0 212) 252 47 00 (pbx) Faks: (0 212) 293 07 23 http://www.ykykultur.com.tr e-posta: ykykultur@ykykultur.com.tr İnternet satış adresi: http://alisveris.yapikredi.com.tr

[close]

p. 6

İÇİNDEKİLER YAYINA HAZIRLAYANIN ÖNSÖZÜ • 7 ÖNSÖZ « 1 3 I. KESİM: İLK ADIMLAR I. GÎRlŞ • 17 1. Çağdaşlaşma kavramı • 17 2. Osmanlı devlet ve toplum kuruluşunun özellikleri « 2 4 3. Saltanat, hilâfet, gelenek » 2 8 4. Batı Avrupa ve Osmanlı Devleti • 35 II. İLK AŞAMA «41 1. 1700 yıllan »41 .2. İlk reform belgeleri • 45 3. İbrahim Müteferrika • 50 4. Basımcılık • 55 5. Askerlik • 63 III. İÇ VE DIŞ ENGELLER • 73 IV. İKİNCİ AŞAMA: NÎZAM-I CEDİT • 91 1. Yeni reform projeleri * 91 2. Uygulamalar • 96 3. Mali sorun • 101 4. Nizam-ı Cedit’in sonuçlan » 1 0 8 5. Nizam-ı Cedit’in karşılaştığı dış engeller • 120

[close]

p. 7

V. ÜÇ GİRİŞİM • 133 1. Şeriat yasası • 133 2. İttifak Senedi » 1 3 7 3. Halifelik • 145 4. Uluslaşma akımlan » 1 4 7 II. KESİM: MUTLAKIYETTEN MEŞRUTİYETE VI. GÂVUR PADİŞAH » 1 6 9 1. II. Mahmut’un aydın mutlakıyetçi devleti »169 2. II. Mahmut rejiminin portresi »171 3. Yeni eğitim kurumlan • 179 4. Mühendishane, Tıbbiye ve Harp Okulu » 1 8 4 5. Başlık ve giyim değişmeleri »194 6. Batı uygarlığı üzerine yeni görüşler • 199 7. Çelişkiler ve sorunlar • 203 VII. TANZİMAT • 213 1. Fermanlann hukuksal nitelikleri » 2 1 3 2. Hükümet • 218 3. Kanunlaştırma çalışmalan » 2 2 0 4. Hıristiyan halklann kalkınması » 2 2 7 5. Eğitim • 229 6. Tanzimat’ın başansızlıklan • 244 VIII. DİL ÇAĞDAŞLAŞMASI VE SİYASAL ANLAMLARI • 253 1. Dil ve anlam sorunlan • 253 2. Osmanlıca ve medrese dili • 255 3. Osmanlıca ve bürokrasi • 258 4. Dil, yazı ve basım: Şinasi ve Münif Paşa • 260 5. Kavram ve anlam sorunu • 266 IX. TANZİMAT’A TEPKİLER »271 1. İlk siyasal örgüt «271 2. İkinci siyasal örgüt, “Genç” akımı • 275 3. “Yeni” OsmanlIlar • 282

[close]

p. 8

4. Namık Kemal • 287 5. Yeni Osmanlılar ideolojisinin sonuçlan « 2 9 6 X. KANUN-I ESÂSÎ • 309 1. Bunalım » 3 0 9 2. tik hazırlıklar • 313 3. Kavram karmaşası içinde doğan anayasa » 3 1 9 4. Anayasalı mutlakiyet rejimi • 328 5. II. Abdülhamit Meclis’i dağıtıyor • 335 XI. TANRI GÖLGESİNDE ANAYASA • 341 1. Islâm dünyası ve halifelik • 341 2. Abdülhamit rejiminin portresi • 343 3. Düşün akımlan • 350 4. Ekonomik ve toplumsal değişmeler « 3 6 4 5. Dil ve basın • 368 6. Manevî uygarlık - maddî uygarlık » 3 7 0 7. Edebiyatta isyan » 3 7 5 8. Batıcılık • 381 XII. MEŞRUTİYET • 389 1. Gizli örgütlenmeler • 389 2. Osmanlılık, İslâmlık, Türklük • 393 3. “İttihat" ile “Terakki” • 401 4. Milliyetler sorunu: Birleşme (ittihat) ya da uzlaşma (itilaf) • 405 5. Üç düşün akımı « 4 1 0 6. Baş sorun: geriliğin nedenleri « 4 1 2 7. Batı sorunu • 415 8. Kültür ve anlam sorunu » 4 1 8 XIII. BÜYÜK TARTIŞMA • 429 1. Devlet sorunu • 429 2. Ulusçuluk sorunu • 435 3. Dinde reform sorunu • 439 4. Aile sorunu • 444 5. Din ve eğitim sorunu • 450 6. Ulusal ekonomi sorunu • 461

[close]

p. 9

III. KESİM: CUMHURİYET XIV. ULUSAL BAĞIMSIZLIK SAVAŞI • 475 1. Büyük Savaş sonrasında durum » 4 7 5 2. "Ulusal” bir devlet kurulması sorunu • 480 3. “Teşkilât-ı Esâsiye" Kanunu • 494 4. Meclis’teki muhalefet cephesi • 501 5. Saltanat - hilâfet davası • 504 6. Son perde • 509 XV. CUMHURİYET DEVRİMLERİ • 521 1. Devrimcilik niteliği • 521 2. Devrimci hukuk » 5 2 7 3. Eğitim ve din • 532 4. Din sorunu (1) • 536 5. Din sorunu (2) • 541 6. Devrimlerin korunması sorunu « 5 4 7 KAYNAKÇA • 555 DİZİN • 577

[close]

p. 10

YAYINA HAZIRLAYANIN ÖNSÖZÜ Sonunda Niyazi Berkes’le tanıştım. 1980'lerin ortasında, bir yaz akşamıydı. Sev­ gili Jale Baysal’ın evinde oturmuş, birkaç saat boyunca birçok şeyden, ama en çok ta­ rihten konuşmuştuk. Kendi neslinden olan diğer davetlilerin yanında, iki genç tarihçiy­ dik; Cemal Kafadar ve ben. Üstelik ikimiz de en son çalışıp emekliye ayrıldığı üniversi­ tedendik, yani McGill’liydik. Orada daha çok uslu uslu oturup dinledik. Kendisi hakkın­ da Ruşen Sezer’den dinleyerek öğrendiğimiz sayısız şeyi, biyografik ayrıntıları, anek­ dotları, hattâ başka bazı biyografilere Berkes sayesinde yapılabilecek ekleri bile bildiği­ mizi açığa vurmadık. İçimden, “o adam bu adam işte” deyip duruyordum ama. Bir de, yanılmıyorsam, anlattığı birkaç şey vesilesiyle, Cemalle anlamlı anlamlı bakıştığımız oldu. Daha çok öğrencilik yaptık yani; ama ilk fırsatta taşı gediğine koyup, doktora yapmak için McGill Üniversitesi'ne gitmeyi, kendisi orada olduğu için seçtiğimizi ima edebildik sanırım. Kanada’da hiç Türk öğrenci yetiştirememiş olmasının yaşamındaki en büyük mutsuzluklardan biri olduğunu da Ruşen'den dinlemişliğimiz, bu yağcılığı­ mızda en büyük etkendi. Yağcılığımız, doruk noktasına, kendisine epeyce bir süre “ho­ cam” deyip durduktan sonra, yeri geldiğinde Cemal’in, Berkes’in ders almış olmasına karşın, doğru dürüst hiçbir şey öğrenmediğini ileri sürdüğü bir hocasına “hocam” de­ meyi reddetmiş olduğunu da bildiğimizi ima eden birşeyler söylemesiyle ulaştı. Berkes o akşam mutlu oldu mu, bilmiyorum; ama bizim için bu afacanlığın bir tür züğürt tesel­ lisi olduğu kesindi. Çünkü, her ne kadar Montreal’e kendisi için gitmiş olsak da, Berkes’ten ders alamamıştık. Biz gelmeden emekliye aynlmış, İngiltere’ye yerleşmişti. Beni okyanus ötesine gitmeye teşvik eden şey, üniversitenin son yılında, bitirme ödevi hazırlarken tanıştığım bu kitaptır. Gerçi tarih okumaya, Berkes’in yazılarıyla ta­ nışmadan önce karar vermiştim. Ama daha sonraki ilgi alanımın ne olacağı konusun­ da son sözü Türkiye’de Çağdaşlaşma söyledi. Bu yüzden bu kitabın yeni basımını ha­ zırlamak, benim için çok anlamlı bir çaba oldu. Hakkıyla üstesinden gelebildiğim ko­ nusunda kuşkularım var. Eminim, okurlar da birçok haklı eleştiride bulunacak, yanlış­ lara ve eksiklere dikkat çekeceklerdir. Ama, eğer Türkiye’de Çağdaşlaşma, benim san­ dığım gibi güncelliğini hâlâ koruyorsa, bu eksik ve yanlışları daha sonraki baskılarda gidermek boynumun borcudur. Türkiye’de Çağdaşlaşma'nm yeni basımına önayak olan, Berkes’in oğlu, Manitoba Üniversitesi öğretim üyelerinden, Profesör Fikret Berkes’tir. Babasının vefatından 9

[close]

p. 11

TÜRKİYE’DE ÇAĞDAŞLAŞMA sonra eline geçen Berkes’in kişisel kopyasındaki (İstanbul: Doğu-Batı Yayınlan, [1978]) notlardan babasının Türkiye’de Çağdaşlaşma'mn yeni bir baskısına hazırlandığını anla­ makta gecikmeyen Fikret Bey’le, Ruşen Sezer aracılığıyla tanıştık ve hemen yeni bir baskı yerine, gözden geçirilmiş ve zenginleştirilmiş bir basıma karar verildi. O sıralarda benim niyetim, kitaba temel olan ve ilk kez McGill Üniversitesi’nce 1964’te yayımlanan The Development ofSecularism in Turkey adlı eserle karşılaştırmalı bir edition critique hazırlamaktı. Ancak, o kitapta olup da Türkiye’de Çağdaşlaşma’ya alınmayan ya da ilk eserde olmayıp da Türk okurlan için yeni yazılmış bölümlerin birarada verilmelerinin ya­ ratacağı teknik zorluklann yanısıra, bu bölümlerin varlık veya yokluk nedenleri üzerin­ de, spekülasyon diye adlandınlmasalar da, en azından sav olarak nitelenebilecek bir dizi açıklamaya girişme mecburiyeti, beni sonuçta orijinal İngilizce eseri tümüyle işin dışında bırakmaya itti. Burada, adı geçen iki kitabın ayn iki kitap olduklannı daha en başta söy­ leyen Fikret Berkes’in ne kadar haklı olduğunu teslim etmem gerekir. İngilizce eserin devre dışı kalmasından sonra oluşan yeni basımın yeniliğini dört öğe oluşturuyor. Bunlardan birincisi, Niyazi Berkes’in kendi kopyasına yaptığı ekler­ dir. Nitekim Berkes, bazen satır aralannda, bazen marjlarda, bazen de kitaba iliştirdiği küçük not kâğıtlanyla, 1978’de yayımlanan metne epey müdahalede bulunmuş. Bun­ lann neredeyse hepsi, “Akçura" örneğindeki gibi basit bir soyadı hatırlatması bile olsa­ lar, hemen Berkes’in kopyasında bulunduklan yerlerde, dipnot biçiminde gösterildiler; çok küçük bir bölümü ise, daha uygun olduğu için bölümlerin son notlannda gösteril­ di. Dipnotlarda gözüken ikinci öğe, Berkes’in metnine bazen itiraz, bazen de ek biçi­ minde ve çoğunlukla yeni kaynaklar da ekleyerek verdiğim, kendi müdahalelerimdir. Gene benim müdahalelerimden oluşan üçüncü öğe ise, bölümlerin son notlarında, “YN" (yayınlayanın notu) hatırlatmasıyla verilen ve büyük çoğunluğu konuya ilişkin yeni yayınlardan oluşan ek bilgilerdir. İkinci ve üçüncü öğelerde adı geçen kaynaklann, konuya ilişkin tam bir kaynakça oluşturmayıp, yalnızca benim kişisel tercihlerimi yansıttıklanm, dolayısıyla eleştirilere karşı yalnızca benim sorumlu olduğumu hatırlat­ maya bilmem gerek var mı? Son öğe ise, metinle ilgili ve bazılannı bizzat Berkes’in bazılannı da benim yaptığım değişiklik ve düzeltmelerden oluşuyor. Düzeltmelerin ne­ redeyse tümü yazılım yanlışlanna ilişkin. Değişiklikler ise iki türde toplanabilir. Birinci grupta, “kurul" yerine “kurum” veya “basmacılık" yerine “basımcılık" gibi, sözcük se­ çimiyle ilgili müdahaleler var. İkinci grupta ise, cümle yapısında gerçekleştirilen deği­ şiklikler bulunuyor ki, çoğunun nedeni, İngilizce’den biraz aceleyle yapıldığı anlaşılan çevirinin Türkçe cümle kuruluşuna uygun düşmemiş olması. Türkiye’de Çağdaşlaşma'mn bu yeni basımını hazırlarken pek çok kişinin yardımlanndan yararlandım. Süleyman Demirci, Yücel Demirel, Elettra Ercolino, Ayşe Er­ dem, Nüket Esen, Emin Nedret İşli, Cemal Kafadar, M. Asım Karaömerlioğlu, Ali Kılıçarslan, M. Sabri Koz, Azmi Özcan, Ruşen Sezer, Ömer Faruk Şerifoğlu, Özgür Türesay, Coşkun ve İbrahim Yılmaz, Murat Yurdakul ve Tuncay Zorlu’dan oluşan bu dost­ lar orducuğuna teşekkürü bir borç bilirim. Bir de eşim Esra var. Kitabın tamamını, en­ deksine kadar bilgisayara geçirdiği gibi, baştan sona her konuda yardımcım oldu. Kendisine ne kadar teşekkür etsem azdır. Ahmet Kuyaş Temmuz 2002 10

[close]

p. 12

Kardeşim Enver’e

[close]

p. 13

ÖNSÖZ Türkiye’de çağdaşlaşma sürecinin gelişimini izleyen bu araştırma, 18. yüzyılın başlarından Cumhuriyet rejiminin kuruluşuna değin geçen olayların tarihi olarak yazılmamıştır. Cumhuriyet’in ilanından sonraki dönemin tarihi de değildir. Tarihsel olaylar burada Cumhuriyet’e gelişin önkoşulları olarak oynadıklan roller açısından yer almışlardır. Bu yapıtın başta gelen amacı, sözü edilen yüzyıllar içinde geçen iç ve dış olaylann nasıl zorunlu olarak bir ulus birimine dayalı Cumhuriyet rejiminin gelmesi doğrultusunda aktığım göstermektir. Cumhuriyet’in ilanından sonraki siyaset, ekonomi ve kültür sorunlarının başlangıçları bu araştırmanın vardığı sonuçlar olacaktır. Özellikle siyasal ekonomik gelişmelerle din - gelenek sorunları arasındaki ilişkileri, bugün bu sonuçlann doğru olarak saptanması ile tartışabiliriz. Türkiye’de Ç ağdaşlaşm a bir yapıt olarak Cumhuriyet’in doğuşunun 50. yıldönümünün kutlandığı yılda yayımlanmak üzere yazılmıştı. Cumhuriyetin doğuşu yıllarının kuşağından gelen bir kişi olarak o yıldönümünün kutlanmasına böyle bir araştırma ile katkıda bulunmak yazı ve öğretim yaşamımın en doğal, en mutlu göreviydi. Ayrı aşamaları tartışırken bugün karşılaşılan toplum, devlet ve uygarlık sorunlannm kökenlerinin sanıldığından çok derinliklerde olduğunu gördükçe “devrim” kavramının yüzeysellikten kurtarılması zorunluluğu daha çok beliriyor. Tarihe başvurma bize ancak bugüne ve yarma daha geniş bir çerçeve içinde bakma olanağı sağlama açısından yararlı olabilir. Bu araştırmada vanlan sonuç, olaylann kendilerini tarih süreci boyunca gözlemlemenin ister istemez vardığı sonuçtur. Daha önce, 1964’te The D evelopment o f Secularism in Turkey adı altında İngilizce olarak yayınlanmış olan bu yapıtın Türkçesinin Cumhuriyet’in 50. yıldönümü için hazırlanması çalışmaları arasında İngilizcesi üzerine çıkan eleştirileri izleyememiştim. Daha sonra bunu yapacak duruma geldiğim zaman hepsinin olumlu yazılar olduğunu gördüğüm halde, İngiltere’de Türkiye’nin bugünkü siyasa, parti ve din konulannda uzman sayılan bir yazann onlardan ayrıldığını gördüm. Ona göre ben Osmanlı - Türk tarihini anatomi masasına yatırarak istediğim gibi kesip biçmiş, 13

[close]

p. 14

TÜRKİYE’DE ÇAĞDAŞLAŞMA istediğim sonuçları çıkarmıştım. Böyle bir savı elinizdeki yapıtın kapsamına ve düzeyine denk denecek bir araştırma yapmadan kendi kişisel eğilimine ve inancına göre yapmıştı. Ona göre, Cumhuriyet’in laiklik ilkesi ne gözden geçirdiğimiz sürecin doğal bir sonucudur, ne de müslüman Türk toplumunun istek ve eğilimine uygundur. Son yıllar içinde Cumhuriyet’in ana ilkelerine karşıt eylemlere eğilimli olan parti politikalarının yanını tutan bir kişi için böyle bir görüşün ileri sürülmesi doğaldır. Ancak, bu yapıtın yazarı olarak Türkçesinin bu ikinci yayımlanışı amacıyla düzeltmeler yapmak için onu satır satır yeniden okuduğum zaman, incelediğim oluşumun nasıl kaçınılmaz bir yolda ve yönde sözünü ettiğim ilkelere doğru geldiğini gördüm. Bu geliş öyle bir zorunlulukla olmuştur ki onu beğenmeyerek “başka ya da tersine bir yönde olmalıydı" inancı ile ele almak için bir kimsenin ya tarih olaylannı bilmemesi, ya kişisel bir eğilimin etkisi altında bulunması, ya da tarihe çağdışı bir açıdan bakması gerekir. Ancak, “son yılların kimi olayları bu nitelendirdiğim kişinin haklı olduğunu göstermez mi?” sorusunu da yanıtlamak zorundayız. Ben, Türk çağdaşlaşmasının geçmişinin inip çıkışlarına dayanarak bu yayımlanışın önsözünde yine ileri sürüyorum ki, ne denli geri dönme çabaları olursa olsun hiçbiri tarihsel oluşumu durduramayacaktır. Tersine, daha da ileriye itecektir. Bu yapıtı okuyun, kaç kez böyle geriye dönük çabalar olduğunu, kaç kez hepsinin saman alevi gibi sönerek daha ileriye doğru atılımlara yol açtığını göreceksiniz. Niyazi Berkes Mart, 1978 14

[close]

p. 15

I. KESİM İLK ADIMLAR

[close]

Comments

no comments yet